Raków

רבנות המדינה חולקה, הרב הקראקאי, הוא רב מחצית המדינה בלבד ובמחצית השניה מכהן הרב מפינצ׳וב או מװאדזיםלב כרב המדינה. ישיבות הועד מתכנםות בפינצ׳וב, װאדזיסלב, םטופניצא ואחרי התבלטותה של קהילת חמילניק — בחמילניק. בועד המדינה, היתה קהילת חמילניק בהרכב ועד היליל שידלוב יחד עם עוד 17 קהילות כדלהלן ? שידלוב, רימאנוב, ז׳מיגרוד, טרנוב, דוקלא, נובה־מיאםטו, פאצאנוב, אולעשניצא, ז׳אבנו, ראקוב, דומברובא, בוגוריא (.3(;זס£ס8) װישליצא, סטופגיצא, קורוזװענקי (״ז^ג־סזסמ) פאלאניעץ, פטאשוב. ...

בעודו צעיר נשא בתרע״ו את בת םבו מקילץ שהיה בן האדמו״ר רבי יצחק שלמה מזיליחוב וקבל משרת ר״מ בקילץ. משם עבר לאפטא כמו״ץ וראב״ד. בתר״פ נתמנה רב בראקוב במקום רבי שאול טויב ממודזיץ שעבר משם לקליטשוב כראב״ד. בראקוב עמד גם בראש עדת חסידים. אחרי פטירת הרב אברהם יצחק םילמן בחמלניק נבחר בתור רב ועבר לשבת שם כרב המקום. אמנם הוא נכנם בעול המחלוקת עם ״בר מצרא״ ר׳ טוביה סילמן, בנו של הרב שנפטר. אבל עובדה שרבי אליעזר יהושע עלה קרגו בעיר הודות ללמדנותו וידיעותױ הרבות בחכמת היהדות. והרי גם סבו רבי אריה יהודה ליב השני כהן ברבנות בחמילניק במשך זמן מסוײם ורק לבםוף נאלץ בעקב סבות שונות לעזוב את העיר ולעבור לאוזירוב. בתוקף ״חזקת״ רבנותו של םבו הרגיש עצמו כממ־ שיך ברבנות המסורתית של משפחתו והצליח לרכוש לעצמו עמדה מכובדת. על כל פנים, חמלניק היתה חביבה עלױ ױתר ממקומות כהונתו הקודמים, זבה מצא לו מנוחה ױתר מבשאר הערים, על אף המחלוקת על הרבנות עם קרובו ר׳ טוביה, שהיה נשוי לבת דודו, נכדת הצדיק מחנצ׳ין. בחמילניק ישב על התורה ועל העבודד״ פרסם את מאמרױ בקובצים תורתײפ שונים שהופיעו בפולין על נושאים עױגײם, שהפנו תשומת לב גאוני הדור. ...

... קײנער םון די רבנים האט זין נישט צוגעשטעלט צום קאנקורם װיםגדיק, אז דאם כמיעלניקער רבגות געהערט צום זון פון פארשטאוײ בענעם רב♦ בלויז א נאנטער קרוב פון הרב םילמאן האט זיך געמאלדן אױפן דאזיקן פאסטן♦ דאם איז דער ראקאװער רב, אליעזר יהױטע עפשטײן♦ ...

... עצטע פאר־״אקציע״־טעג איז געװארן א טומל אין שטאט־ די פויערים פון די ארומיקע דערפער זענען זיך צונויפגעלאפן כדי אפצוקויפן פאר גראשנס אלץ׳ װאם עם האט זיך נאר געלאזט. ײדן האבן פון זיך פארקויפט זײער לעצט ביסל האב און גוטס כדי צו האבן בײ זיך בױם פקודה עטװאם מזומן געלט. מענטשן האבן אגגעהויבן צו אנטלויפן פון געטא כדי צו באהאלטן זיך בײ באקאנטע קריםטן אין שטאט גופא װי אויך אין די דערפער. א טײל איז געלאפן אין אנדערע שטעט־ לעך, װי ראקאװ, סטאשעװ, סטאפניץ א.א.װ. װי אויך אין די װעלדער. בעיקר אבער האט מען צוגעגרײט באהעלטענישן און בונקערס. א גרופע פון 150 מאן איז געלונגען איבער־ צוקויפן דעם נאטשאלניק פון דער כמיעלניקער באן־סטאציע און צו באקומען א ספעציעלן צוג מיט עטלעכע װאגאנען װאם האט די בײנאכט אריבערגעפירט קײן ראקאװ17).

... אלע זענען געלאפן אין דער ריכטונג פון םטאשעװ. איך מיט מײן משפחה אין שפיץ מיט אונדזער ברודער בצלאל האבן זיך געלאזט לינקס קײן ראקעװ. נאך א מיפולן שלעפן זיך אין װעג זענען מיר אנגעקומען אין װעלדל און זיך געזעצט רוען. מיר װילן אויפשטײן און פארזעצן דעם װעג — בצלאל קען זיך אבער נישט רירן, װי ער װאלט געלײמט געװארן. װאס טוט מעןי פון דער וױיטנס זע איך משה ראקעװער מיט זײן װעגעלע. ער װיל עס נישט פארדונגען׳ הערנדיק אבער װער ס׳איז דער קראנקער, האט ער מסבים געװען אים אפצופירן קײן ראקעװ. מיר גופא זענען געגאנגען צופוס, צוליב די שװערע זאמדן• אין ראקעװ זענען מיר פײן אויפגענומען געװארן דורך אן אלטן בעקער. בצלאל איז דארט געלעגן עטלעכע טעג און ם׳איז אים בעםער געװארן. דערװײל איז צו אונדז דערגאנגען די ידיעד״ אז די דײטשן זענען ארײן קײן כמיעלניק. מיר באשליםן בלית ברירה אהײמצופארן מיט דער באן. די פאליאקן לאזן אונדז אבער

מאנטי׳ד נײנאכט, א טאג פאר דער ערשטער כמיעלגיקער אױםזידלוגגס־אקציע, האג איך זיך טעלעפאניש פארבונדן מיטן נאטשאלניק פון דער באן־סטאציע פאן װיט׳ װעלכן איך האב געפרעגט צי איך קאן נאך אװעק מיט דער קאלײ־ קע. איך האב געװאלט זיך צובאקומען צו מײן פאטער אין מוטער װעלכע האבן זיך שוין געפונען אין ראקעװ. ער איז מיט אונדז געװעזן באפרײנדעט און ער האט מיך טאקע נישט אנטוישט. ער האט מיר באלד צװויסנגעגעבן, אז איך זאל נישט פארלירן קיין צײט און קומען, גלײכצייטיק האט ער מיר איבערגעגעבן, אז א גרופע ס.ס.־לײט מיט אוקראאינער, בערך 80 מאן, די פארניכטונגס־באנדע, איז ארויסגעפארן מיט דער קאלײקע פון יענדזשעיעװ און קומען אן קײן כמיעלניק דורכצופירן די אקציע. איך׳ מײן ברודער יחיאל און מײן שװעםטער לאה זענען באלד אװעק צו דער סטאציע, דארט האבן מיר געטראפן אברהם גוטמאן זיך אויסבאהאלטן. דער זײגער האט געקלינגען 12 בײנאכט און עם איז אנגעקומען די קאלײקע מיט א שטארקן פײף פון יענדזשעיעװ. באלד אין אויגנבליק זענען ארויס 2 דײטשן. זײ האבן מיך באפאלן, אלץ צוגענומען, װאם איך האב געהאט, מיר צוגעגעבן א פאר פעסטע קלעפ און זענען אװעק. איך האב דערװײל אויפגעזוכט מײן שװעסטער און ברודער װאס האבן זיך געהאט באהאלטן. געזוכט האב איך זיי פייפנדיק די מעלאדיע פון ״התקוה״ אלם סיגנאל. מיר זענען אלע ארײן אין א װאגאן װאם איז אװעק מיט דער קא ...

... מי יהיה רב בחמילניק. ונושא זה נישא בפי םוחרים ואומנים, חםידים וםתם בעלי־בתים. המו״צ המשיך לקבל משכורת מקופת הקהלה לא כרב אלא כמו״צ, והוא נוכח לדעת שמאמצױ בערב ױם־כפור לא נשאו פרי• והוא עורר מריבה בעיר. אף הױ לו הרבה מתנגדים, ביחוד מהחםידים, ובהם גם ױ״ר הקהלה׳ שהחשיבו את עירם למדרגה ױתר גבוהה מאשר למנות את המו״צ לרב, והם הציעו לרב המקום את רבי אליעזר יהושע אפשטין שכהן כרב בראקוב, ונודע בין רבגי פולין כלמדן גדול וכבנם של צדיקים, בנו של רבי שלמה האדמו״ר מאוזירוב, ונוםף לכך היתה לו חזקה על הרבנות בעיר אחרי סבו, רבי לײב אפשטין, שכהן רב בחמילגיק עוד

די עסטרײכישע ארמײ איז ארײן אין במיעלניק און דאם לעבן האט וױרקלעך איצט אנגעהויבן אײנשטעלן זיך נארמאל. די ײדן האבן אנגעהויבן קומען צו זיך. עם איז מער קײן פחד נישט געװען. די עםטרײכער האבן באלד אנגעהויבן בויען א ״לאלײקע״ פון יענדזשעיאװ דורך כמיעלניק און ראקעװ ביז איװאנםק. ײדן האבן אויך באקומען פארשידענע קאנ־ צעםיעם און דער מםחר איז געגאנגען גוט׳ ביז עס האט זיך אנגעהויבן א נײ קאפיטל צרות. די עםטרײכער האבן אנגע־ דױבן רעקװיזירן בײ די פויערים תבואות׳ קארטאפל׳ בהמות׳ םערד׳ און בײ דער שטאטישער באפעלקערונג׳ ספעציעל בײ ײדן׳ האט מען צוגענומען לעדער׳ פעל׳ — אלץ װאם די ארמײ האט זיך נאר גענויטיקט׳ ספעציעל לעדער׳ װאס ײדן האבן אויםגעארבעט. עם זענען געװען א סך גארבערה ביי ײדן. נו׳ האט מען זיך גענומען צו דער ארבעט אױף א נישט לעגאלן װעג׳ און א סך האלב־לעגאל. װער ס׳האט נאר געװוםט װי אזוי מען מאכט לעדער׳ האט זיך באלד געמאכט א געהײם פאבריקל און געמאכט ביזנעס. ם׳האט זיך אויך געיאװעט באלד א ײד .א שטאט־מסור׳ מיט זײגע ארויס־ העלפערס. װער עס האט זײ נישט געצאלט קײן ״מעשר״ האט מען אים באלד איבערגעגעבן צו דער עםט־ רײכישער זשאנדארמעריע׳ די מוםרים זענען אנגעקומען און רעקװיזירט דאס גאנצע לעדער און די אײגנטימער זענען נאך באשטראפט געװארן׳ װער מיט געלט און װער מיט גײן אין ״ח ...

... בשנת 1911׳ נתארגנה בחמילניק קבוצת אנשים שקראו לעצמם צױנים. קבוצת אנשים זו עסקה בפעולות למען צױן — פשוטו כמשמעו. יתכן כי יד הגורל היתה בדבר׳ ואותה קבוצה היתה מורכבת מאנשים בעלי סגולות תרומױת רבות והקדישו את כל כוחם למלאכה אחת בלבד — לצױנות׳ בה נתמזגו דמױן עשיר וראיה למרחוק׳ כשרון להבדיל בין האפשרי לבין הנמנע׳ ונוםף לכל אלה הם גם הכירו ב״קרב מי הם ױשבים״, וכיצד יש לפעול בתחום מושב זה׳ ואכן׳ קבוצה זו לא הםתפקה רק בפעילות מקומית. היא שלחה שליחים מױחדים לעײרות הםמוכות כגון שידלוב, לגוב׳ בוסק׳ םטופגיץ׳ רקוב ובוגוריה. לכל עײרה אליה באו הױ מנסים להרביץ את תורת הציוגות ובמידה רבה גם הצליחו. ...

זיד פארשפרײט אין לער גאנצער שטאט• שטאטישע שקצים האבן צוזאמען מיט די דײטשן אגגעהויבן גלײך זוכן די פאר־ מלחמהדיקע קהילה־עסקנים. אין דער זעלבער נאבט זענען םארהאלטן געװארן אין גרויסן בית־המדרש : דער ראקאװער רב ר׳ אליעזר עפשטיץ, דער כענטשינער רבי מיט זיץ אײדעם. װעלכער האט זיד צופעליק געפינען בײם ראקאװער רב׳ בערל שמש (טראמבעצקי)׳ שמואל אליהו וױיל׳ ױאל אונגער׳ דער ראש הקהל שבתיל ביאלאגורםקי׳ חײם נתן גאלדשטיץ׳ הערשל גאלדשטיץ׳ אברהם טאפלאװיטש׳ לײבל םילמאן װי אויך דער שטאטישער גלח םוידע און אנדערע׳ צוזאמען בעיד א 30 ײדן. די דײטשע װאנדאלן האבן אויפגעצװונגען דעם גלח און נאך אנדערע קריסטן פון שטאט א דיסקוםיע אויף דער טעמע ״טוב שבגוײם רצוץ את מוחו״• נאד דער דיסקוסיע זענען באפרײט געװארן דער גלח און די קריםטן. די ײדן האט מען געצװונגען צו זינגען און זאגן תהילים. גלײכצײטיק האבן די דײטשן באגאסן מיט בענזין דאם בית המדרש און עם אונטערגעצונדן 4 א זײגער פארטאג׳ צוזאמען מיט די זײטיקע בנינים: ארויסלויפנדיק דורך די פענצטער פון ברענענדיקן בית המדרש זענען דערשאםן געװארן בערל שמש (טראמבעצקי), ױאל אונגער און שמואל אליהו װײל. דעם ראש הקהל׳ װאס איז בלויז פארװונדעט געװארן׳ איז געלונגען ארויסצוראטע־ װען זיך פון דער שריפה׳ ...

די גרופע פון 150 מאן׳ װאם איז געלונגען איבערצוקויפן דעם נאטשאלגיק פון דער כמיעלניקער באן־סטאציע און באקומען א םפעציעלן צוג קײן ראקאװ׳ איז אויף דער סטאציע סטרוינװו׳ דרוגניא׳ פאטאק באפאלן געװארן דורד פוילישע כוליגאנעם׳ װאס האבן נישט נאר ראבירט גאר אויך צעשלאגן די פאםאזשירן פון יידישן צוג״4).

... לשאפטלעכער אפפאל׳ װאס זענען באפאלן די ײדן אין װאלד און אלץ צעראבירט בײ זײ. 2 ײדישע פרויען זענען אין װאלד לעבן ראקאװ בארויבט און דערמארדעט געװארן. א גרופע גוײם איז באפאלן אין טאג פון דער ״אקציע״ אין די םקאלעם הינטער כמיעלניק די ברידער טורקעלטויב׳ אויסגעטון זײ ביז צום העמד׳ אלץ בײ זײ צוגענומען און צום םוף זײ דערהרגעט. אויך זריצער פאליאקן (זריצע׳ 2 ק״מ פון כמיעלניק), האבן אויף א גרוילעכן אופן דערמארדעט 2 ײדישע פאמיליעס טארעק און װאיציקעװיטש. אין דארף דרוגניא זענען א טאג פאר דער ״אקציע״ דערהרגעט געװארן 7 ײח• פאקטן פון רויבן און פרװון פון דערמארדן אנטלאפענע ײדן האבן אויך געהאט אן ארט אויף דער באן, װי דאס האט פאםירט מיט די ברידער יחיאל און קלמן מאפע. װאם זענען אנטלאפן אין דער נאכט פאר דער ״אקציע״ קײן ראקאװ41). עם האט אבער אויך פאסירט, אז די ײדן װאס האבז זיד געפונען אין װאלד האבן געטראפן פאליאקן װאם האבן פאר א גוטן פרײז זײ אריינגענומען צו זיך און אויסבאהאלטז אויף א געװיםער צײט, אבער נישט תמיד האט א גוט באהעל־ טעניש געקאנט געבן א פולע פארזיכערונג. אזוי איז אויף א טראגישן אופן אומגעקומען די פאמיליע שפיגל אץ גיטל װישניצקי און טאכטער (איטל װײסלעצער) װאם זענען ע״פי צופאל אנטדעקט געװארן דורך די דײטשן אין א באהעל־ טעניש42).

געבראכט צו קבר ישראל. נאך דעם פאל האבן זיד אלע כמיעלניקער ײדן באהאלטן און פארשלאסן, װײל דער פחד איז געװעזן גרוים. אין אװנט איז אנגעקומען פיל דײטש מיליטער, װעלכע האט זיך פארשפרײט אין דער גאגצער שטאט. שטאטישע שקצים האבן צוזאמען מיט די דײטשן אנגעהויבן זוכן פארמלחמהדיקע קהילה־לײט. אין דער זעלבער נאכט זענען אין גרויםן בית המדרש ארײנגעטריבן געװארן : דער ראקאװער רב, רב אליעזר יהושע עפשטיץ, דער כענטשי־ נער רבי מיט אן אײדעם, װעלכער האט זיך צופעליק געפוגען בײם ראקאװער רב, בערל שמש (טראמבעצקי), שמואל אליהו וױיל, ױאל אונגער, שבתיל ביאלאגורסקי, חײם נתן גאלד־ שטײן׳ הערשל גאלדשטײן׳ בערך 30 ײדן, װי אויך דער שטאטישער גלח און נאך. די דײטשן האבן דאס בית המדרש אונטערגעצונדן• ארויסלױפנדיק פון ברענענדיקן בית המדרש זענען דערשאסן געװארן: בערל שמש׳ ױאל אונגער, שמואל אליהו וױיל און שבתיל ביאלאגורסקי, דער סארמלחמהדיקער ירעזעס סון דער קהילה, איז בלויז םארװוגדעט געװארן. אין ...

... טיל זענען געװען גרײט צו גײן מיט דער אויסזידלונג, וױיל קײן אנדער ברירה האבן זײ נישט געהאט. א טײל איז געלאפן אין אנדערע שטעטלעך, װי צום בײשפיל׳ נאך ראקעװ׳ סטאשעװ, סטאפניץ אאז״װ. א טײל איז געלאפן אין װאלד ארײן. א טײל האבן זיך באהאלטן בײ קריםטן אין שטאט אדער אין די דערפער. ...