Kielce

... בתולדות פולין ידועה יפה חמילניק, השוכנת על אם הדרך המוליכה לקילץ ולבוסקו. כבר בשנת 1241 התחוללו בםביבותיה קרבות עזים נגד הטטרים. למעשה שמשה מבצר מפני פלישות הטטרים. בקרב נגד כנופױת הטטרים׳ בפיקודו של באטוחאן ע״י חמילגיק בשנת 1247, הושמדו צבאות פולין וכל החבל סנדומיז׳ —קראקא —װרצלאב נחרב. הם חדרו עד סיאראדז, לנצ׳יץ, וםחבו אתם לשבי אלפי תושבים, בתוכם גם יהודים משלזיה ופולין. סביבות אלו נשארו עשרות שנים שוממות ורק בעזרת מתישבים מגרמניה הוקמו ישובים חדשים. בלתי ידוע׳ אם באותה תקופה היתה כבר חמילניק עיר.

חלקם של יהודי חמילניק במאה ה־י״ח היה גדול בסחר הבקר מפודוליה שהיו מובילים דרך מאלאגושץ דרומית־מערבית מקיאלצה לברסלוי, עורות לפרוםיה ושלזיה וגם תבואה. ...

מסמכים מדוײקים על תאריך יסודה של העײרה חמילגיק הקרובה לעיר קילץ איגם בנמצא, אולם לפי חקירת ההיםטורױגים הם הגיעו למסקנה כי העײרה נוסדה בשנת 4522 על ידי גנרל קראקובאי. המתײשבים הראשונים של העײרה הױ יהודים מספרה ...

רבי ישכר־בר נולד בשנת תקב״ה לאבױ רבי יצחק בן רבי ישכר־בר, שהיה איש פשוט ״איש ת ם וישר ירא ה׳ ״. הוא נשא לאשה את בילה בת ר׳ משה מחנטשין, עײרה לא גדולה ליד עיר המחוז קילץ. אחרי נשואױ עבר לגור בחנטשין, שם התפרנם כ״מלמד״ לילדי ישראל, בסרבו ליטול על עצמו עולה של רבגות. ומחנטשין עבר לגור בחמילניק הסמוכה לחנטשין, עירו של רבי ליפא, ובה היה יושק על התורה ועל העבודה, והיא, הרבנית בילה, עםקה במםחר ומלחמה הדל פרםה לבעלה ולילדיד״ עתים הצליח גם רבי ישכר־בר להשיג ״מלמדות״ שטרחתה מרובה ושכרה מועט. ...

... קול זמרה ורקודים חסידיים באמצע היום בדביקות עצומה זמן מסױם בקילץ הםמוכה לחמילניק׳ יעײ ידובי עלױ ...

... רבי לײבוש ליפשיץ מאפטא, בן רבי ױםף הצדיק מסליפיא (חתן רבי יעקב מאפטא), בן רבי לײבוש ליפשיץ מװישניצה (מחבר ״ארי דבי עילאי״) היה למדן גדול בתורה׳ שימש ברבנות בסאפקוב׳ בבוסק שליד קילץ. כשהרוסים רצו לעשות את בוםק לעיר מודרנית׳ עזבה מחשש לגורל חינוך בנױ׳ ועבר כאדמו״ר לאפטא. זמן קצר שימש כראב״ד ואדמו״ר בטארנוב שבגליציה. במלחמת העולם הראשונה עבר להונגריה והתישב בפרסבורג. בתרע״ח עזב את הונגריה ועלה לירושלים. בה נםתלק בשנת תרפ״ט. מחבר ספר ״ישמח צדיק״, וכן ״יסוד לקרא״ שנדפם בירושלים. בנױ? רבי ישכר־בר ליפשיץ האדמו״ר מסטרוכיקוב שישב באונגװאר ורבי יעקב ליפשיץ מפוטילוטש. שגיהם נולדו באפטא (הראשון בשנת תרמ״ח). רבי ישכר־מר נתמנה בתרם״ה כרב ואדמו״ר באונגװאר׳ וכלמדן גדול הוכר כמורה צדק ורבים באו אלױ גם ב״שאלות״. הקים לו בית־מדרש גדול שהתפללו בו בנוסח צאנז׳ ובהסכמת המיו רבי אברהם שלום מסטרופקוב מחבר ״דברי שלום״ (בנו של הצדיק רבי יהזקאל שרגא הלברשטאם משיניאבה) קרא לעצמו בשם הרב מסטרופקוב. בשנת תש״ד הובל לאושפיצין ושם נספה. בנױ בירושלים.

... טובות ודרכי עבודת ה/ ואף מסרו לו ״פדױנות״. בגיל העמידה קבע משכנו בקילץ׳ הקים לו בה בית ברחוב ״נײע װעלט״ והחל לערוך שולחנות. עניני המםחר היו נהירים לו׳ אחרי שעסק בהם זמן מסוים׳ ולכן רבו החםידים מבין מעמד הםוחרים שפנו אלױ בעצה׳ והוא ידע לעמוד להם בעת צרה ולחלצם במקרים קשים. הוא נפטר בשנת תרפ״ד׳ בט״ז מרחשון׳ ובנו ר׳ ישעיה׳לה שכהן כרב בבוסק הםמוכה לחמילניק ושיצא לה שם במעינות הרפואה שלה׳ בא למלא את מקומו״3).

... 30) ״םסר קילץ״, תולדות קהלת קילץ מױם הוםדה ועד חורבגה, הוצאת ארגון עולי קילץ בישראל, תשי״ז. עמודים 175—176. ...

חותנו, רבי חײם שמואל הלוי הורביץ הצדיק מחנצ׳ין, העתיק משכנו לקילץ אחרי השריפה שפרצה בעיר שהחריבה את רוב בתיד״ ובהם גם את בית הצדיק. ובימי המלחמד״ ביום ח״י בטבת תרע״ו נפטר לעולמו, וללויתו באו אלפי חסידים מהס־ ביבה, בהם רבנים וראשי העדד״ והאבל בעיר היה גדול. בין המלוים היה גם חתגו רא״ש. וסיפרו בשם הצדיק מחנצ׳ין, שבשבועות האחרונים קודם פטירתו אמר, שמורגשת התנוצצות של המשיח, והלואי שלא נאחר. ושבוע קודם פטירתו אמר* ״אין עצה אלא לברוח מהעולם הזה״. לפני פטירתו ממש צוה להביא לו מים וברך ברכת שהכל. רא״ש אחרי חזרו מהלוית חותנו היה נרגש מאד וזמן רב נמצא תחת רושם אבדן חותנו. ואכן חםידי הצדיק מחנצ׳ין הקימו על קברו בבית־החײם בקילץ אוהל ובו הציבו מצבת־זכרון, ושנה שנה ביום פטירתו הױ באים מאות חםידים על קבר רבם, מדליקים גרות ומש־ אירים פתקאות על קברו ונותנים פדיונות לאלמנתו הרבגית שהאריבה ימים אחרי פטירת בעלה.

בעודו צעיר נשא בתרע״ו את בת םבו מקילץ שהיה בן האדמו״ר רבי יצחק שלמה מזיליחוב וקבל משרת ר״מ בקילץ. משם עבר לאפטא כמו״ץ וראב״ד. בתר״פ נתמנה רב בראקוב במקום רבי שאול טויב ממודזיץ שעבר משם לקליטשוב כראב״ד. בראקוב עמד גם בראש עדת חסידים. אחרי פטירת הרב אברהם יצחק םילמן בחמלניק נבחר בתור רב ועבר לשבת שם כרב המקום. אמנם הוא נכנם בעול המחלוקת עם ״בר מצרא״ ר׳ טוביה סילמן, בנו של הרב שנפטר. אבל עובדה שרבי אליעזר יהושע עלה קרגו בעיר הודות ללמדנותו וידיעותױ הרבות בחכמת היהדות. והרי גם סבו רבי אריה יהודה ליב השני כהן ברבנות בחמילניק במשך זמן מסוײם ורק לבםוף נאלץ בעקב סבות שונות לעזוב את העיר ולעבור לאוזירוב. בתוקף ״חזקת״ רבנותו של םבו הרגיש עצמו כממ־ שיך ברבנות המסורתית של משפחתו והצליח לרכוש לעצמו עמדה מכובדת. על כל פנים, חמלניק היתה חביבה עלױ ױתר ממקומות כהונתו הקודמים, זבה מצא לו מנוחה ױתר מבשאר הערים, על אף המחלוקת על הרבנות עם קרובו ר׳ טוביה, שהיה נשוי לבת דודו, נכדת הצדיק מחנצ׳ין. בחמילניק ישב על התורה ועל העבודד״ פרסם את מאמרױ בקובצים תורתײפ שונים שהופיעו בפולין על נושאים עױגײם, שהפנו תש ...

... מפורםם בלמדנותו, — ור׳ מנדיל םילמן שהתגורר בלודז ולבסוף בקילץ, איש גדול בחורה וביראד״ עני מדוכא היד״ כל ימױ היה הרב תומך בו. אחותו האחת של הרב היתה אשתו של החםיד ר׳ עקיבא מלובלין, ממשפחת ״תורת אמת״.

... לא אשכח את הנסיעה מקילץ, העיר המחוזית׳ אל חמילניק מהלך 32 קילומטרים. בתחנת הרכבת חיכו לי החברים העגלונים גם בימי החורף כשבידיהם אדרות ופרװת לעטפני ולשמור עלי מםני הקור והםופה המשתוללת. ואילו למעשה לא היה צורך בזד״החמימות החברית היתה מתגברת על הרוח ועל הכפור׳ ועם לגימה של כמה כוםױת הדרך אצה לגו תוך ספורים ודו״חים על הנעשה במפלגה ובעולם, ובעיקר על הפעולות, שהחברים עומדים לבצע בעגלא ובזמן קריב.

אין דעם יאר 1899, װען איך האב אנגעהויבן זיך צו לערנען די מלאכה, איז פםח געװען פארװארפן מיט ארבעט. װען פסח איז אײעק קײן װארשע, בין איך געבליבן דער פאראנטװארט־ לעכער פאר דער גאנצער פאבריק, כ׳האב אנגענומען צו פארריכטן פלימפן, געמאכט פארשידענע מכשירים פאר גאר־ בערס און אנדערע ארבעטן — אזוי אז מײן באלעבאסטע טעמערל האט באקומען עטלעכע רובל יעדע װאך פון מײן ארבעט. זי האט טאקע געשריבן צו פסחן אז ער זאל איר נישט שיקן קײן געלט ״װײל משה־לײזער פארדיגט יעדע װאך א פאר רובעל, אז עס איז גענוג פאר אלעמען... דערפאר קענסט אים קויפן עפעם א מלבוש, װען דו װעםט אהײמקומען...״ אין יאר 1902 זײענדיק אין קיעלץ דאם ערשטע יאר נאך מײן באפרײאונג אלם לערן־ײנגל, איז אויסגעבראכן דער רוםיש־יאפאנישער קריג. קיעלץ האט געהאט א גרויםע ארבעטער־פארטײ, די פ.פ.ס., פוילישע סאציאליםטן. די ארבע־ טער אין כמיעלניק האבן נאך געארבעט א שקלאפן־ארבעט, פון פארטאגס ביז שפעט אין דער נאכט און אויך שבת־צו־ נאכט ביז פארטאגס. קיעלץ האט ארגאניזירט אלע ארומיקע שטעטלעך, איז אויף מיר געפאלן דער גורל, צו ארגאניזירן א קאמף פאר אפשאפן די ארבעט פון שבת־צו־נאכט אין כמיעלניק.

דאס איז געװען אין יאר 1894, װען אן עפידעמיע האט ארומגעכאפט גאנץ פוילן. אנגעפאנגען האט עם זיך איי די גרויסע שטעט. װען די עפידעמיע האט זיך שוין געהאט פארשפרײט אין קיעלץ, האט מען שוין אין כמיעלניק געגעבן אינסטרוקציעם, װי אזוי די אײנװוינער זאלן זיך האלטן, װען דאם זאל חלילה אויך טרעפן כמיעלניק. לײדער האט מען לאנג נישט באדארפט װארטן• ...

די שטאט האט אויף דער שנעל געלאזט ארונטערברענגען פון קיעלץ 2 דאקטוירים, אװדאי נישט קײן ײדן. אויף אײנעפ האט מען אפילו געזאגט, אז ער איז יא א ײד, װײל ער האט גערעדט יידיש, אדער דײטש. אײנעם, געדענק איך, האט מען גערופן ״דער געלער דאקטאר״, װײל ער האט געהאט רויטע האר און איז געװען זײער א שטרענגער, און דער אנדערער איז געװען מער צוגעלאזן. ער פלעגט רעדן צום קראנקן, זיך אדורכשמועסן מיט דער פאמיליע, א.א.װ. ...

באלד אבער װי דער קבלת פנים האט זיך געענדיקט, האט דער בורמיסטש גענומען צושטײן צום ראש הקהל מען זאל פונאנדערװארפן דעם טויער. קײן שום געבעט האט נישט געהאלפן. דער ראש הקהל האט אפילו געשריבן א פראשעניע אין דער גובערניע קײן קיעלץ דאס טויער זאל בלײבן. פון דארטן איז אבער געקומען אן ענטפער, אז די גוברניע מישט זיך נישט אין לאקאלע אנגעלעגנהײטן... װײזט אויס, אז ס׳איז אונטערגעטראגן געװארן א מסירהלע• אז ײדן װילן אויסנוצן דאס טויער פאר זײער רעליגיע... ז־אס איז געװען די הויפט־סיבה װאם דער בורמיסטש האט אזױ ענערגיש געהאלטן זיך בײ זײן פאדערונג. דער ראש־הקהל זאל צעשטערן דעם טויער. אין קעגנטײל װעט ער דאס אלײן לאזן טאן, אן דעם ראש הקהל׳ם װיסן. ...

... כמיעלניק איז געלעגן אין א טאל. װען מען איז ארײנ־ געפארן פון צפון־זײט פון קיעלץ׳ האט מען צום ערשטן געזען פטאשניקס קאלך־אויװן׳ שטראכס גוט מיט דעם קאלך־

... ר׳ שלמה אײזיק ראפאפארט, א כהן, װאס האט זיך מײחס געװען צום ש״ך, געװען א בר־אורײן און געהאט א װעלט־ לעכן קוק אויפן לעבן, געװען א שטענדיקער אבאנענט פון ״מאמענט״, געהאט א גרויס אייגן הויז מיט זעקס קאמארניקעם און האט פאר די טעכטער גענומען אײדעמם נאר פון װארשע, ״פרינציפיעל״. אז ער האט חתונה געמאכט א טאכטער, האט מען אראפגעברענגט קלעזמארים פון דער גובערניע (קיעלץ) מיט ר׳ יאםעלע כענטשינער, דעם דעמאלט בארימטן בדחן אין פוילן, װעלכער האט געװוינט אין קיעלץ•

... ױלי 1914. די מלחמה איז אויסגעבראכן• ײדן גײען ארום פארזארגט. רעדלעך נעמען זיך צוזאמען אין מארק. יעדער אײנער װיל וױסן, װאס עס קומט פאר. קומט עמיצער פון קיעלץ׳ װארשע אדער פון לאדזש, װערט ער באלד ארומ־ גערינגלט פון נײגעריקע, װעלכע װילן הערן די לעצטע נײעם. און אז װער פון די ערשט־אנגעקומענע ברענגט מיט א ײדישע צײטונג פון װארשע׳ װערט ער פשוט באלאגערט פון מענטשן. ...

... צו דאם געװער און אלץ װאס נאר זײ קענען בײ זײ צונעמען׳ װי אויטאמאבילן׳ פערד׳ װעגענער׳ עסנװארג׳ קלײדער׳ און טוען די עסטרײבער און די דײטשע סאלדאטן מיט שאנדע פארטרײבן פון פוילן׳ פון פיל אפילו די הויזן ארונטערגענומען׳ אײך הערט מען אז די פאליאקן פירן שוין מלחמה מיט די אוקראאיגער און אויך מיט די באלשעװיקעם׳ און םפעציעל נעמט מען זיך צו די ײדן. מען װארפט שוין ײדן פון די לויפנדיקע באנען און אסך װערן געהרגעט. אט הערט מען װי אין לעמבערג האבן די פאליאקן געמאכט א שרעקלעבן פאגראם אויף דער ײדישער באפעלקערונג און אםך ײדן זענען געטויט געװארן. אט איז אין קיעלץ געװעזן א שרעק־ לעכער פאגראם׳ מיט אסך געהרגעטע און פארװונדעטע׳ צװישן די געהרגעטע און פארװונדעטע אסך פון מײנע באקאנטע און פרײנט. די ידיעות זענען שוידערלעכע. ...

... די באן־ליניע קיעלץ —לאדזש איז נישט געגאנגען דירעקט. אין קאלושעק האט מען געדארפט אויסשטײגן, װארטן עטלעכע שעה אויף דער אנקומענדיקער באן, װאס פירט קײן לאדזש.

אויך װען ער איז עלטער געװארן האט ער זיך בעיקר געחברט מיט ײדישע יוגנטלעכע. צו יענער צײט איז ער געווארן אקטױו אין דער קאמוניסטישער ארגאניזאציע, װעל־ כער ער איז געװען איבערגעגעבן בלב ובנפש און פארשפרײט די אידעע צװישן די פויערים אין דער ארומיקער געגנט. אזוי ביז ער איז ארעסטירט געװארן און איז געזעםן איז תפיםה — אין קיעלץ און אין םאנדאמיר. אין תפיםה האט ער פיל געלייענט און געלערנט — מערםטנטייל דװקא יידישע ביכער, און אזוי ארום איז ער כמעט געװארן א בקי אין דער קלאםישער ײדישער ליטעראטור.

... בשבתו בקילץ אחרי הנישואין׳ המשיו בעםקנותו הצױנית המובהקת וגם שמה מוכר היה כפעיל מכובד בציבורױת ה־ יהודית. הי״ד. ...

... — מיכל האכבערג, א זון פון ר׳ אלתר האכבערג, מורה הוראה אין קיעלץ (מײן מוטערס ע״ה א קוזין). ער האט אנגעהויבן דערצײלן, אז אין קיעלץ האט זיך געגרינדעט א הילפס־ קאמיטעט צו העלפן די נויט־לײדנדיקע, געגרינדעט געװארן איז ער אויפן אויפטראג פונעם צענטראלן ײדישן הילפם־ קאמיטעט אין פעטראגראד. און ער, מיכל, .אלם פארשטײער, איז באפולמעכטיקט געװארן צו גריגדן אן אפטײלונג אין כמיעלניק. ...

בשנת 1918 נתקײמו בכל ערי פולין אםפות־עם גדולות׳ בהן באו לידי ביטוי דרישות העם היהודי שהופנו לועידה בםן רימו. גם בקילצה התכנםה אםפת־עם גדולה באולם ״תיאטר פולםקי״. הײתי נוכח באותה אסיפה כאשר םתאום פרצו לתוכה פורעים מהלגױן הפולגי ומתנדבי הצבא עם אלות ונשק. החל הפוגרום המפורסם אשר הביא למםפר רב של פצועים והרוגים. גם אני קבלתי מכות, אך איך־שהוא הסתלקתי מהמקים ונמלטתי כל עוד גפשי בי. אמרתי אז בלביו הגיע הזמן לעזוב את הגולה ולעלות ארצה. ...

קרוב לעיר המחוז קילץ שכנה העײרה העתיקה חנצ׳ין, שפרםומה היהודי החל מאז נוםדה בה צדיקות בידי רבי היים־שמואל הלוי הורביץ, בן ר׳ אליעזר, בן רבי צבי׳ בן רבי יעקב יצחק ה״חחה״ מלובלין, שהיה כידוע הדמות האדירה והמקודשת בױתר בחםידות פולין, וממנו ירש הניז החנציני את המעוף ואת החיבה לנגון ולארץ־ישראל. חםידױ היו אומרים, שרבם ירש מסבו ה״חוזה״ את םגולת הראיה׳ ראית הנולד, ואת האופי והמעוף של מגהיג הדור. אמו היתה בת הצדיק רבי ױסף־ברוך אפשטין מנײשטאט שכונה בפי החםידים בשם הסמלי ״היהודי הטוב״, בנו של רבי קלונימוש מקראקא בעל ״מאור ושמש״. ...

... חמילניק היתה עײרה עתיקד״ אבל קטנד״ ואי אפשר היה למצוא בה אולפנים למוםיקד״ לא תיאטרון ובית־אופירד״ ובתקופה שטרם הומצאו הגרמופון והרדױ בטח השתעממו אזרחיה ונפשם יצאה לתענוגות. ואילו האוכלוסיה היהודית בחמילניק ידעה להפיק תועלת גם מהחיבה לחזנות ולנגינה בחתוגות ומםיבות־שמחד״ ומכאן החיבה לחזן ולכלי־זמרים שקבעו מושבם געיר. אנשים ױתר אמידים לא הםתפקו ב״יש״ המקומי והױ מביאים כלי־זמרים גם מקילץ. ומלבד בדחן העיר ר׳ ױםלי היה מופיע בשערי העירה גם טוביה בדחן מםטאשוב שהיה אז לשם־דבר. והיה מי שמצא קשר ישר בין חובבי הנגינה בחמילניק לבין הלויים שעמדו על הדוכן בבית המקדש בירושלים בירת יהודה וישראל, כי יהודי חמלגיק הױ מביני־גגן, ולא כל חזן הפיק רצון בעיניהם•

בחמילניק התקײמה בױם ט״ו באב תרע׳ט ועידה גלילית של המזרחי של גליל קילץ, במעמד כ״ג צירים מט״ו ערים באולם המזרחי דפה שהיה מקושט ומהודר בדגלים לאומײם ובתמונות רבני המזרחי. השתתפו הצירים; ל. עהרנרײך ומ. מנטליק מחמילניק, י. כהן וי. בקרמן מקילץ׳ א. י• ליכטנשטײן מפרושוביץ, י. מ. אפמאן מדזיאלושיץ, ע. גורםקי וא. קלרמן מבוםק, מ. שקליארצ׳יק וז. פומראנץ מםלומניק. י. רוטנברג מםטופניץ, ד. דומב וא. פײנשטאדט מפינטשוב א. שפיגל ממיחוב, מ. אורבך מװדיסלאב, י. ש. גוזה וי• ב. ברײטבארד מײנדזױב, מ. קשינסקי משידלוב, ח. גולדבלימ משצ׳יקוצ׳ין, ב. צ. מוניש וש. זמיל מפאצאנוב, ש. א. םלרוש ומ. קופציק מעיר־חדש. ...

צוזאמען מיטן ארגאניזירן די ארבעטער פראפעסיאנעל האט זיד די ,פ.צ.״ באמיט ארײנציען זײ אינם לײענער־קרײז פון דער ײדישער שטאטישער ביבליאטעק. דא האט זי אבער אנגעטראפן אויף א נישקשהדיקן אנאלפאבעטיזם׳ א סך פון די ארגאניזירטע האבן אפילו נישט געקענט שרײבן ײדישי האט זי געגרינדעט די געזעלשאפט ״אװגט־קורםן״ װו מ׳האט געלערנט שרײבן ײדיש׳ פויליש׳ חשבון׳ נאטור־װיסגשאםט און געאגראפיע. אין די קורםן האבן זיך באטײליקט אקטיװ דויזע קלײנערט־װילטשיק׳ לײבל װילטשיק (בײדע אומגע־ בראכט דורד די נאצים אין קיעלץ) פנחס סקוזשעװסקי, ישראלקע גוטמאן׳ אברהם לאנגװאלד׳ בערל איגעלניק (אומגעבראכט אין פראנקרײך דורך די נאצים) קלמן מיעדזשי־ גורסקי (אומגעבראכט מיט זײן פרוי חוה וױינבערג און זײער טעכטערל אין װארשע) און יאנקל פרידמאן (אומגעבראכט מיט דער כמיעלניקער קהילה), א.אנד. ...

... דעם דראמ. קרײז׳ צו געבן פארשטעלונגען אין זײערע שטעט• װי * קיעלץ׳ פינטשעװ, סטאשעװ׳ בוסק א.אנד. ...

... מבחינה ארגונית היה הקן מורכב מקבוצות בני גילים שונים. מדי שנה בשנה יצאו הקבוצות למושבות קיץ ושם נפגשו עם בני גילם מהעירות הסמוכות : םטשוב׳ בוםק׳ קילץ׳ רדום׳ וזבולין. נרקמו יחםים ידידותײם בין הנוער׳ הוקמי עדות שומרױת. הידידות הזאת היתה מן המפורםמות׳ וגם בזמן הגירושים. באורח טבעי מצאו חברי הקן מחםה זמני אצל חבריהם בערים הסמוכות. ...

... אחרי מאורעות תרפ״ט הגיע זאב ז׳בוטינםקי לפולין לשורת הרצאות על דרכי הצױנות האקטיביסטית. אחת ההרצאות התקײמה בעיר המחוז קילץ׳ הסמוכה לחמילניק. מםפר פעילים צױנײם ונוער נםעו לקילץ כדי לשמוע על הדרך הצױנית החדשה. בחזרם התחיל בםניף הצױני בחמילניק ויכוח ער על המטרה הםופית של הצױנות, וכך מדי שבת בשבת עת התאספו פעילים באולם הצױני של מנדרובםקי ל״עונג שבת״. דוד זלצמן היה כרגיל פותח את מסיבת עונג השבת ואחרױ חױו את דעתם והתוכחו הפעילים והמנהיגים המקומײם : ישכר קנרצוקר׳ יהודה פינגולד׳ אלתר וינברג׳ צדוק לינמן׳ יהושע קונדציק׳ והראשונים שתמכו בהשקפת דבוטינםקי הױ : יהושע קידנציק׳ אלתר וינברג׳ צדוק לינמן׳ יצחק דוב קלמוס׳ ישעיהו לינמן׳ גתן ארנרײך׳ מאיר שטרוך׳ רוזיע קודנציק. קבוצה זו התחילה לקײם אספית ראשונות להפצת תורת ז׳בוטינםקי ברבים. עם שכירת חדר לאםפות ועזיבת האולם הצױני בבית מנדרובסקי׳ התחילה למעשה העבודה של התנועה הרביזױ־ ניםטית בחמילניק.

... נציגי מרכו ברית הצה״ר ונציבות בית״ר בורשה הױ לעתים קרובות מופיעים בחמילניק בנאומים פומבײם והרצאות הדרכתױת פנימיות, וביניהם: ױםף קלרמן, ד״ר ליפמן, בילוברוב׳ דוד ױטן (כעת חבר הנהלת עירית תל־אביב), המדריך קלגסבלד מארץ ישראל׳ מפקד גליל קילץ מנהם חודרובםקי, יצחק הלבורט ועוד. ...

קן בית״ר בחמילניק וסניף הצה״ר הצטײנו במשך 10 שנות קױמם בפעילות רבד״ שבאה לידי ביטוי בכינוםים והופעות פומבױת. אחד הכינוסים האלה התקײם בשנת 1933 בהשתתפות כמה קני בית״ר במחוז קילץ: פינצ׳וב, סטופניץ, ניבי־ קורצ׳ין, ינדזױב וסטופניץ. פתיחת הכנוס נועדה באולם של מכבי־אש בהשתתפות מפקד הגליל מר קלינגבײל מקילץ באקדמית אבל לזכר הגבורים במאורעות תרפ״ט. האזכרה הופרעה ע״י מפריעים קומוניסטײם שהתארגנו במױחד כדי לפוצץ את האקדמיה. המשטרה התערבה ושמרה על השקט. אחרי חדשים מםפר נערך משפט בקילץ נגד קומוניםטים חמילניקאים שנאםרו ע״י המשטרה. הופיעו עדים, ביניהם שװער, אך הוא לא קטרג על הנאשמים. ...

לשיא פעולתה הגיעה התנועה הרביזױניסטית בחמילניק בשנות 1939—1937. תנועת הנוער בית״ר עברה כולה לידיס צעירות. מפקדה היה מאיר פלמן׳ םגן המפקד משה זונשין׳ חברת המפקדה יפה (שײנדל) װײל. בתקופה ההיא היתה בית״ר בחמילניק הראשונה בכמותה ובאיכותה בתנועות הנוער בעיר. הקן לקבוצותיו ופלוגותיו מנה אז כ־200 חברות וחברים. פעולותױ התרבותױת ההשובות הױ: חובת לימוד עברית׳ תולדות עם ישראל׳ היםטוריה צױנית׳ דמוגרפיה ועוד. הוקדש זמן להכשרה צבאית. המדריכים והמפקדים הוכשרו בקורסים של בית״ר הפולנית. בקורס לסמלי בית״ר בקילץ השתתפוז מאיר פלמן ומשה זונשין. הם סײמו את הקורם בהצטײנות. בקורס םינטטי בלודז להכשרה תרבותית וצבאית השתתפו־. יפה װײל׳ אלתר ױרנברג׳ מרים קליש׳ דוד־ױסף ליבהבר׳ ישראל קאמינסקי׳ ישראל קורץ. קורם זה היה מרכזי לבית״רי פולין. בגמר קורס זה חזרו כולם להדרכה אינטינסיבית בקן. נצײן פה שבתקופה זו בקרו את הקן נציגים מגציבות בית״ר הפולנית. בין המבקרים התמידײם שהרצו והדריכו הױ פרץ לםקר׳ קצין נציבות בית״ר בפולניה׳ שבקר את משפחתו בחמילניק׳ בעיקר בחגים׳ ותוך כדי ביקורו היה מנצל את זמנו להדרכה בקן (לסקר כעת מורה אקדמאי בארץ), וכן

... חויה מױחדת הױ הביקורים הקולקטיבײם לנאומױ של זאב דבוטינםקי בקילץ. לנאומים אלה אורגבו שײרות מױחדות. החברים בתלבושת בית״ר יצאו בשירה וזמרה לקבל את פני ראש בית״ר לתחנת הרכבת בקילץ. במשך חדשים לא חדלנו לספר ולהזכיר על הופעותױ של ז׳בוטינםקי׳ באולם ״פלם״ אשר בקילץ׳ וממ;ו שאפנו עידוד והתלהבות להמשכת הפעולות לעתיד. ...

... שלמה מכטינגר׳ קצין גליל לבית״ר בקילץ. גם הוא ניצל את ביקוריו אצל משפחתו להדריך ולהרצות בפני החברים. ...

אין די זומער־חדשים 1942 זענען דערגאנגען קײן כמיעלניק ידיעות װעגן דער פארניכטונג־כװאליע, ״אקציעם״ און ״גירושים״ אין װארשע, ראדאם׳ קיעלץ׳ א.א.װ. די דאזיקע אינפארמאציעס האבן געשטאמט פון קריסטן, װאם האבן געשמוגלט קיין װארשע לעבנס־מיטלען• א לאנגע צייט האט די ארטיקע באפעלקערונג געלעבט אין אילוזיע, אז דאם װאס ס׳איז געשען אין יענע שטעט װעט זיך נישט אויך איבערחזרן אין כמיעלניק. דער בוסקער לאנדראט האט מיט דער גאגצער פערפידיע פארזיכערט אז די כמיעלניקער ײדן זענען ארבעטער און פראידוקטױוע ײדן׳ און עס דראט זײ נישט קײן שום שלעכטס. פונדעסטװעגן איז געמאכט געװארן אויפן ארט אן ערנסטער פרװו צו ארגאניזירן שאפן׳ גלויבנדיק, אז מיט דער הילף פון פאך־װארשטאטן װעט געלונגען לכל הפחות א טײל ײדן צו פארבלײבן אויפן ארט• דער דאזיקער פרװו האט זיך אבער נישט איינגעגעבן, הגם דער יודנראט האט געשאפן א ספעציעלן קאמיטעט צו ארגאניזירן די שאפן.

... אויף דער טארגאװיצע זענען די פארזאמלטע מענטשן בערך א 8500 ײדן געװארן ארומגערינגלט מיט א געדיכטן שפאליער פון דער גראנאטאװער פאליצײ- װי אויך פײער־ לעשער און אויסגעשטעלט אין רײען צו 5 מאן דורך דעם גרויס־מערדער און םאדיסט פון קיעלץ שופא־קאמענדאנט הופטמאן גײער, (•1^06) דעם רוצח פון דער ײדישער באפעל־ קערונג אין דער גאנצער קיעלצער װאיעװאדשאפט, און דעט עקזעקוטאר פון דער ײדן־פארניכטונג אין ראדאמער דיםטריקט שילד. דער הויפטמאן גײער האט באפוילן אפצוגעבן גאלד, געלט און זילבער. די רוצחים זענען ארומגעגאנגען מ׳־ט קויבערם און געזאמלט די װערטפולע חפצים. זײ האבן אראפ־ געריםן פון די פרויען זײערע קידושין־רינגלעך װי אויך אויער־ רינגלעך. פיל פרויען זענען רעװידירט געװארן ביז צום לײב, כדי צו זען צי זײ האבן נישט אײנגענײט קײן גאלד אדער געלט. אזוי ארום האבן זיך די קויבערם גיך אנגעפילט מיט ײדיש צירינג און געלט.

אין מערץ 1943 האט דער קעלצער ״האסאג״, װאס האט גלײכצײטיק אויך אויםגעארבעט קארטאפל־פלאטקעם, ארויס־ געשיקט קײן כמיעלניק א גרופע פון 30 ײדישע ארבעטער• כדי צו זאמלען קארטאפל פאר דער פאבריק אין דער צײט װען עס װערן אויפגעדעקט די גריבער מיט קארטאפל. די א.ג. קארטאפל־קאלומנע, איז באלד פארגרעםערט געװארן מיט 13 פרויען, װאם האבן געדארפט אפראװידירן די גרופע ארבעטער. צוליב די שװערע סאניטארע באדינגונגען זענען אלע פרויען קראנק געװארן אויף טיפום. די דײטשן, דערװיםנ־ דיק זיך װעגן דעם, האבן גלײך אויסגעשאסן אלע קראנקע. בלויז געצײלטע פרויען איז געלוגגען צו אנטלויפן קײן קיעלץ. ...

... די עיקר ארבעט פון ארטיקן קן איז באשטאנען אין ארגא־ ניזירן ױגנטלעכע און אנטײלנעמען אין אספות אויף װעלכע מען האט געזינגען העברעאישע לידער׳ װי אויד אין לערנען זיד אין ראמען פון די עקזיםטירנדיקע מעגלעכקײטן. די אםי־ פות זענען על־פי־רוב פארגעקומען אין װאלד אדער אין א בױ־ דעם־שטיבל הינטער דער שטאט. עס איז אויך פארגעקומען א קרײזצוזאמענפאר פון השומר הצעיר אין םטאשעװ. דאםגלײכן האט דער כמיעלניקער השומר הצעיר דעלעגירט אויפן צוזאמענפאר אין קיעלץ זײנם א פארשטײער. כדאי דא צוצוגעבן אז ערב די צוגרײטונגען צו דער ״אקציע״ אין סטאשעװ׳ האט די דארטיקע ױגנט אנגעהויבן ארגאניזירן װידערשטאנד־גרופעס װאס האבן ארומגענומען ױגנטלעכע פון פארשידענע פארטײען און ױגנט־ארגאניזאציעס. ס׳איז אויסגעארבעט געװארן א פלאן פון שטעלן א װידערשטאנד בעת דער ״אויםזידלונג״ גופא׳ אבער צום באדױערן׳ האבן די ארטיקע פוילישע װידערשטאנד־פאקטארן אפגעזאגט זיך אנצוהאלטן װאס פארא נישט קאנטאקט מיט דער ײדישער ױגנט װאס האט אויף אן אנדערן װעג נישט געקאנט באקומען קײן געװער.

לפני תאריך זה ננקטו צעדים אחדים, שטרם תפםנו את משמעותם אז. ארבעה ימים לפני כן ניתנה לנו הפקודה הבאה : כל הגברים בגיל 15 —59 וכן נשים צעירות לא־נשואות חײבים להתײצב לבדיקד״ כל ההמון הוקף אנשי משטרה גרמנײם ושוטרים פולנים (״פוליציה גראנאטובה״ — משטרה כחולד״ לפי צבע מדיהם). הגרמנים ממשרד העבודה בחרו ב־ססס.1 אנשים כדי לשלחם למחנה העבודה בסקראז׳יםקו־קאמײננה, שהפך בשנת 1942 למחנה השמדה המוני ; 40 בני נוער הובלו לקילץ למפעלי האםאגן ביניהם היה אחד מאחי, ואילו השגי נפצע בכדור ברגלו; ה״שופו״ (שוץ־פאליצײ) ירו אל תוך ההמון. ...

... מעשי הטבח בקנה מידה גדול החלו בפולין עוד באפריל 1942, במחנות המװת בבלז׳ץ, טרבלינקי, מידגק וכר. בגיטו חמילניק לא היה לנו כל מושג על מכונות השמדה אלד״ הגיעו אלינו רק ידיעות, כי יהודי קילץ מובלים למחנה עבודה כמזרח. ...

... בשעה 8 בבוקר פשטו בגיטו אנשי ם.ס. מראדום וקילץ, ובפקודם גם אוקראיגים רצחו את הזקנים, החולים, הילדים. לאחר שםײמו את ״משימתם״ בעיר, הגיעו לשוק הבהמות, ובדרך רצחו את כל המאחרים (כשהלכתי כעבור שעות אחדות מן השוק העירד״ היתה כל הדרך ממש זרועה גופות מתים). ...

... שלושה שבועות אחרי הגירוש הגיע ה״האופטפיהרר״ מאײר מהגיםטפו בקילץ; המשטרה הםולנית החרימה לםי פקודתו עגלות׳ וכל הםליטים הובלו לםטופניצה לגיטו׳ וױתר מאוחר גורשו יחד עם האוכלוםיה היהודית של עיר זו. ...

מםע גירוש היהודים תוכנן בקפדנות רבה ע״י הגרמנים. לאחר גירוש יהודי קילץ, הגיע תורה של חמילניק. כאשר נשלחה קבוצת היהודים הראשונה מחמילניק, השתלטה על העײרה פניקה אױמה. עטופי יגון שכבו היהודים בבתיהם, בתוך פחד־מװת. על פי השמועד״ שאומתה לאחר מכן, םופר כי קרונות המװת הױ זרועי כלורופורם. דחוםים עד אפם מקום הױ הקרונות ותוך כדי נסיעה רטטו וגםםו בעװױת וגניחות. היה זה מאמץ נואש של נשים וטף להחזיק בחײם ולא לגװע, אך רבים מהם גװעו עוד בטרם הגיעו למשרפות. ...

... אײן ײד האבן זײ געפירט ביז קיעלץ אויף אן אויטא און ער האט געמוזט זיצן אויף א חזיר דעם גאנצן װעג. ...

... װען עס איז געװען א צוזאמענפאר, האבן מיר פון קיעלץ געשיקט אײן דעלעגאט•

אויפן װעג זענען געפאלן םיל קרבנות. איבערגענעכטיקט האט דער טראנםפארט ײדן אין דארף מארװיצא װאלא פאר קיעלץ׳ היגטערן פרײען הימל. ...

... אין ,האםאג״ קיעלץ זענען געװען 450 ײדן פון פארשידענע שטעט. פאר דער צײט האט מען א פאר ײדן דערשאםן. ...

... די מינדעריעריקע שװעםטער איז געװען אין געפאר׳ מ׳זאל זי אװעקשיקן. עם איז אונז אבער געלונגען זי זאל בלײבן און מיר האבן זיך געהאלפן. װען די רוםישע אפענסױוע האט זיך אגגעהויבן האט מען אונז געשיקט פון קיעלץ קײן פזשעדבאזש בײ פיעטריקאװ־טריבונאלסקי. ...

... נאך א גענויער דעזינפעקציע׳ בעת װעלכע מען האט פארברענט זײן גאנץ אנטועכץ׳ איז ער געקומען צו אונדז קײן קיעלץ׳ ...

... מיט דער אקציע האבן אנגעפירט דער הויפטמאן גײער פון קיעלץ, און דער רשע שילט פון ראדאם, הויפט־עקזעקוטאר פון ײדן־פארגיכטונג אין ראדאמער דיסטריקט. פינקטלעך 8 א זײגער האט זיך אנגעהויבן א געזוכערײ און א געשיםערײ• װעמען מען האט געטראפן, אן אונטערשיד, אלטע לײט׳

... מײן מוטער הײבט אן מיט אונדז אײנצוטענהן, דאם הײסט : מיט מיר, מיץ ברודער און זײן פאמיליע, װאם האבן פארלאזט קיעלץ בײם שליסן דעם קיעלצער געטא און געקומען זײן צוזאמען מיט אונדז. מײן מוטער פארלאגגט פון אונדז מיר זאלן זיך זען צו ראטעװען : ...

... יארן זענען געלאפן. מײן עלטערער ברודער מאט געהײראט און גליקלעך, צופרידן געלעבט אין װארשע. אויך מיץ ײנגערער ברודער האט געהײראט און גליקלעך געלעבט מיט זײן פרוי און קינד אין קיעלץ. איך און מײן מוטער האבן זײער אפט באזוכט מײן ברודער, װײל מיר זענען שטארק געװען צוגעבונדן צו דעם אײן און אײנציקן אײניקל אין אונדזער משפחד״ װאם האט געהײםן נאכן זײדן הענעך.

איך געזעגן זיך מיט מײנע באלעבאטים און בײנאכט לאזן מיר זיך אויפן װעג קײן זריצע. נאך עטלעכע געכט װאנדערן האב איך מײן באגאזש צוזאמענגעשטעלט׳ מײן פרײנדין האט דאם אלץ צו זיך גענומען און אװעקגעשיקט מיט דער פאםט קײן װארשע. און אט איז שוין אלץ צוגעגרײט. דער לעצטער אװנט פאר מיץ פארלאזן אויף אײביק מײן שטעטל כמיעלניק. מיר רעדן אפ, אז מארגן׳ מיטװאך׳ מיטאג־צײט װארט זי אויף מיר אין קיעלץ אויפן שאסײ בײם כמיעלניקער אנקום. עס איז דינםטיק אװנט. איך האב נאך פאר מיר א לאנגע נאכט. האב איך מיר אויםגעזוכט א צוזאמענגעפאלענע שטוב אויפן שידלעװער װעג׳ וװ קײנער װוינט נישט און דארט איבערגעזעסן די נאכט. א גאנצע נאכט האבן מיר פארשידענע געדאגקען געפײניקט. איך האב פלאנירט צו פארלאזן ד' שטאט הינטן ארום׳ דורכגײן די ״מריצע״ און דאן דורכן בית־ הקברות צופום קײן קיעלץ. אין לעצטן מאמענט האב איך

אזוי ארום בין איך מיר בשלום אנגעקומען קײן קיעלץ, װו מײן פרײנדין איז שוין געשטאנען און געװארט אויף מיר. זי האט מיך מיטגעממען צו אירע באקאנטע קריסטן. דארס• זענען מיר געװען ביזן אװנט. מיר האבן באשלאםן צו פארן מיטן נאכטצוג, כדי אנצוקומען פארטאג קײן װארשע. אין אװנט זענען מיר אװעק אויפן קיעלצער װאקזאל. װען דער צוג איז אנגעקומען, זענען מיר ארײן צוזאמען מיט פיל אנדערע פאסאזשירן, מײסטנס פרויען שמוגלארזשעם, װעלכע האבן אין צײט פון קריג געשמוגלט פון קלײנע שטעטלעך לעבנםמיטל אין דער גרויםער שטאט װארשע. מײן פרײנדין האט דאם אויך געמאכט. זי האט מיר אויך געגעבן אײן פעקל אין האנט׳ עם זאל הײםן, אז אויך איך בין אזא. גאט זײ דאנק, מיר זענען שוין .אדורך ראדאם און מיר האבן קײן רעװיזיע נישט געהאט. װי מיץ פרײגדין האט מיר דערצײלט, האבן זײ כמעט תמיד געמוזט אין ראדאם מיטמאכן א רעװיזיע. דאם מאל זענען מיר אדורך דעם גאנצן װעג אן שטערונג• מיר האבן זיך שטארק געפרײט װען מיר האבן געזען, אז מיר זענען שוין אין װארשע. איך בין דאס ערשטע מאל אין מײן לעבן אין װארשע. זי גיט מי ...

דערװײל בין איך געקומען אין קאנטאקט מיט מײן ברודער ישראל טײער און מיט זיץ פרוי און קינד. זײ אלע זענען שוין געװען צוזאמען אין קיעלצער ארבעטס־לאגער ״האםאג״. מיט א מאל באקום איך א טרויעריקן ברױו, געשריבן פון מײן שװעגערין. זי שרײבט, אז אין לאגער געפינען זיך עטלעכע קינדער און מען רעדט שטארק, אז מ׳װעט זײ צונעמען. זי װאלט דעריבער געװאלט איר קינד ארויסראטעװען. אפשר איז מעגלעך, איך זאל עם נעמען צו זיך. נאך דעם אלאר־ מירנדיקן ברױו בין איך גלײך אװעק צו מײן באלעבאסטעם טאכטער, אויף קרוטשע־גאס, און האב זי געבעטן מיט טרערן אין די אויגן פאר א גוטער באלוינונג, זי זאל גלײך פארן קײן קיעלץ ראטעװען דאם אײנציקע קינד פון מײן ברודער, עס ברענגען צו מיר.

... עם איז װינטער 1944. איך דרײ מיך ארום אויף די װארשע• װער גאסן אן אן אויסװעג. אלע טירן זענען פאר מיר פארמאכט. איך פאר אויף פולאװסקע צו מײן פרײנדין. דארנז איז געשלאםן די טיר. איך נעם דאס קינד און גײ צו דער הויפטםטאציע מיטן געדאנק צו פארן קײן קיעלץ. איך האב אין צװישן געהערט, אז עס האט זיך דארט אין ״האםאג״ אויםגעבעםערט, אז עס קומט א ײד פון דרויסן׳ קאן מען אים לעגאליזירן. ענדלעך קומט דער צוג, מיר שטײגן אײן, איך זעץ מיך אװעק. אין מײן קאפ לויפן דורך פיל געדאנקען. װאס טוט מען, װען עם קומט זשאנדארמעריע אויף א קאנטראלע. מען מוז דאך פון װארשע קײן קיעלץ האבן א ״פשעפוםטקע״ (דערלויבניש). דאם האב איך דאך נישט. איך הײב אן צו רעדן מיט מענטשן, ארומיקע שכנים. איך װיל הערן צי נאך עמיצער פארט אן א דערלויבניש.

... עדן טאג פארקלענערט — די װאם האבן געפונען עפעס א מקלט, זענען אװעק. א גרויסער טײל פון דער גרופע, די אפיציעל איבערגעלאזטע גאך דער צװײטער אקציע, שנײ־ דערס און שוםטערם, האבן גענײט פאר די זשאנדארמען• די איבעריקע זענען געװען פארנומען בײם ליקװידירן די רעשט־ לעך פון דעם איבערגעלאזטן ײדישן פארמעגן. אנהויב דעצעמ־ בער האט זיך די ארבעט געענדיקט, די גרופע איז געװארן ״ארבעטסלאז״ — דאס האט באדײט דער םוף. מען האט זיך אויף אים געריכט יעדע רגע. בײנאכט זענען מיר אװעק אויף די בוידעמם. בײטאג — געהיטן זיך אויף יעדן טריט און שריט. אזוי האבן מיר זיך ארומגעװאלגערט נאך דרײ װאכן. אין די מארגן־שעהן פון דעם 30־טן דעצעמבער 1942 האט מיך אויפגעװעקט אן אפקלאנג פון א שיםערײ. די לעצטע גרופע ײדן איז יענעם טאג ליקװידירט געװארן. א טײל זענען געשיקט געװארן קײן קיעלץ. די איבעריקע — נאר עטלעכע פערזאנען. קײן סאנדאמיר, — דעם לעצטן ײדישן געטא אין אונדזער קרײז• ...

... עס זיצן פון רעכטס : שמואל קויפמאן, שלמה קאץ עס שטײען פון רעכטס : שמואל װײנבערג, געפאלן אין קעלצער פאגראם, משה קװאשניעװםקי

ישראל טורקלטויב / כמיעלניקער קרבנות אין קעלצער פאגראם ...

... זיך. גלײך װי איך בין דארט אנגעקומען׳ האב איד נאכגעקוקס די ליםטע פון די אלע װאס זענען דארט געװען׳ און אויד פון אזעלכע װאם זענען דורכגעפארן קיעלץ. איך האב נישט געפונען׳ װאס איך האב געזוכט. איך האב דארט געטראפן עטלעכע כמיעלניקער׳ װעלכע זענען שפעטער דערמארדעט געװארן אין דעם טרויעריק־בארימטן קיעלצער פאגראם.

... פארװאנדלט געװארן אין א גארטן מיט אלײען. די אויטאבוםך קאמוניקאציע גײט נישט מער דורכן מארק׳ נאר דורך דער קיעלצער גאם׳ דסרכן פינטשעװער װעג קײן בוסק. אין יאר 1956 איז געעפנט געװארן א באן־ליניע פון קיעלץ קיין בוםק׳ װאס מײדט אויס כמיעלניק.

... נולד בחמילניק בשנת 1918. אמו היתה אחותו של ױסף רוזנבלום, חבר העיריה לפני הכיבוש הנאצי. אחרי מות האם עברה המשפחה לגור בקילץ. ישראל גמר בי״ם עממי ותיכון בקילץ. בפרוץ המאורעות בארץ בשנת 1936 עלה ישראל ארצה והתנדב למשטרת הישובים לשמירה ולהגנה, והיה ל״גאפיר״ שמילא תפקידים אחראײם. ...

... געבוירן אין יאר 1918. זײן מוטער איז געװען א שװעםטער פון לאװניק ױםף ראזנבלום. נאך דער מוטערס טויט איז די משפחה אריבער קײן קיעלץ, עולה־געװען בעת די בלוטיקע געשעענישן אין 1936, זיך גלײך מאביליזירט אין דער הגנה, און געװען א ״גאפיר״ דערפילנדיק װיכטיקע אויפגאבן.

... ישראל קופפער האט אלײן געשטאמט פון קיעלץ׳ ער איז געװען א כמיעלניקער אײדעם. בעת זײן קאדענץ האט די סאסעיטע אײנגעארדנט א חסידים־באל, בעת אלע מיטגלידער זענען געקומען איבערגעטאן אין חםידישע מלבושים. צוליבן שלעכטן װעטער האט אבער די אונטערנעמויג געהאט אן אדורכפאל. ...

... שנרצח בקילץ בשנת 1946. אחרי שחרורה של פולין.

... דורות על דורות נמשכה השרשרת של החײם היהודײם בחמילניק - בקהילה העתיקה על אדמת קילצה שבמדינת פולין. חײם יהודײם רב־נונײם צמחו כאן, העמיקו שרשים והרחיבו פארות. ...

... װעד המדינה, אי סדר בעגינים כספײם׳ תעלולי תקיפי ועד המדינד״ מאבק בין הקהילות לתפיםת השלטון — קהילת פינצוב תפסה את הגה השלטון — ראשי הועד והרבנים הױ מנצלים כהונותיהם לצרכיהם הם. חובות הועד הולכים וגדלים, המסים העיקו על חברי הקהילה עד כדי כך, שהױ מתלוננים בפני הװיאבודה מסאנדומיז׳ והוא שיגר בשנת 1754 קומיםרים למושב הועד בסטופניץ. במושב זה םודרו ענינים, הוחלטו החלטות לשיפור המצב וביחוד בעניני כספים. אולם החלטות מושב זה לא הועילו בהרבה כי לא היה הכח, שהיה יכול לרםן את הראשים התקיפים, שלפי דו״ח משנת 1764, כשחיסלו את מוסדות האוטו־ נומיה, לקחו בשנים 1754 עד 1763 ראשי הועד 897.607 ז״ה להוצאותיהם הם, אולם לא יכלו להגיש חשבונות׳ אלא רק על סך 541.406 ז״ה. חובות ועד המדינה עלו בשנת 1764 ל־338.089 זהובים פולנײם. ...

אין אקטאבער 1907 שטעל איך זיך צום פריזױו אין םטאפ־ ניץ. איך צי ארוים א גרויסן נומער און איך דארף זיך צושטעלן אין א װאך ארום צו װערן אונטערזוכט פון די דאקטוירים. הױת װי מײנע אויבערשטע צײן זענען שלעכטע, אז כ׳מוז טראגן א פלאטע, װעל איך דאך זיכער באקומען א בלויען בילעט. די דאקטוירים פון פאװיאט האבן מיך געשיקט אין דער גובערניע ,אין קיעלץ צו אנדערע דאקטוירים און יענע האבן באשלאסן מיך צו שטעלן אונטער א געריכטם־קלאגע... אז מײנע צײן זענען ספעציעל געמאכט געװארן זײ זאלן שלעכט אויםזען. מען האט מיך איבערגעגעבן צו א םאלדאט און ער האט מיך גלײך אװעקגעפירט אין דער קיעלצער ...

און װען עם איז אין יענער צײט, טאקע צום ערשטן מאל £ין כמיעלניק, דערשינען א גרויםער פאםאזשיר־אויטאמא־ ביל, װאס האט אנגעהויבן קורסירן אויף דער ליניע קיעלץ- כמיעלניק־בוםק (דאם איז געװען א בארימט קורארט, װוהין מען איז אהינגעקומען אױך פון גאר װײט אפילו ובפרט פון גאנץ קעלצער גובערגיע) — און םטאפניץ, װו עם איז געװען דער פאװיאט, און דער אויטאמאביל האט זיך געמאכט זײן סטאציע פאר לעשמאנם האטעל אין מארק, — האט עם געמאכט א גװאלדיקן רושם אויף דער גאנצער שטאט בכלל, און א דערשיטערנדיקן רושם אויף די בעלי־עגלה׳ם בפרט... איך געדענק װי הײנט־ דער גאנצער מארק איז געװען פול מיט גאפיענדיקע מענטשן, װאם האבן זיך צונויפגעזאמלט קוקן דעם בײזן װונדער װי : א פארמאכטער שײנער קאססן, מיט געפאלםטערטע געזעסן אינעוױיניק — און האט בלויז פיר גומענע ךעדער... און נישט מער... און לויפט אליץ, אן אײן פערד אפילו, — אזוי פון קעלץ אן... א קלײניקײט עפעם, מ׳זעט מיט די אײגענע אויגן װי דער קאםטן לויפט אלײן פון קעלץ ביז אהער, והראיה, ער איז דאך אזוי ״נארמאל״ פארקארזשעט און פארשטויבט פון װעג, און ״סאפעט״... טאקע װי פון נאך אזא שװערער נסיעה און כאטש דו זעסט נישט קײן לעבעדיק באשעפעניש צוגעשפ ...

... פאר יעדן האט זי, די אלמנד״ א גוט װארט. לײגט גלײך די בריװלעך׳ װאס די געםט האבן געבראכט פאר כמיעלניקער בח רים, װאם דינען אינעם קעלצער 4־טן פולק סאלדאטן. ...

הורי שהױ שומרי מצװת קלות כחמורות הקפידו מאד מאד פן אכשל ואצא ל״תרבות רעה״, אבל צמאוני לדעת היה רב• פניתי לכן לדודתי שהיתה גרה מחוץ לעיר בפנה גדחת והיא הרשתה לי לבלות אצלה ימים שלמים׳ בלי ידיעת ההורים׳ על מנת ללמוד לימודי חול ן וכך ױם ױם, 18 שעות ביממה♦ היתה זו תקופה של רכישת השכלה והתעוררות. האגודה הציונית שנוםדה אז היתה למרכז השכלה בעירתנו. אגודתנו החלה גב לפתח את כשרוגותיהם האמנותײם של חבריה והציגו מחזות שוגים. לא יכלתי אז להתגבר על היצר ובחשאי הלכתי לראית את ההצגה. להורי נודע הדבר. נדהמתי כשראיתי לפני למחרת את אמי כולה רועדת מרוב צער ובושה׳ כאילו בײשתי את הורי ועשיתי מעשה שלא ײעשה. לא יכולתי לשאת את הדבר והחלטתי לעזוב את העײרה. פניתי לעיר המחוז קילצד״ שם היה לי ידיד ושמו מאיר פיש. בקשתי את עזרתו ויחד תכננו כיצד להםתדר בעיר גדולה זו שאוכל גם ללמוד וגם להתפרנם. בעורתו ובעזרת אחותי שכל הזמן דאגה לקױמי ישבתי בעיר זו עד סוף מלחמת העולם הראשונה.

... די ״אגודת הרבנים״ איז דאן ארויםגעטראטן מיט שארפע מיטלען קעגן ראקאװער רב♦ עס איז דאן פארגעקומען א דין־תורה אין קעלץי אין װעלכער עם האבן אנטײלגענומען די רבנים פון ן ראדזין, אזארקאװ, אטװאצק און נאװאמינסק, װעלכע האבן דעמאלט ארוים־ געטראגן אן אײנשטימיקן פסק, אז דאם רבנות אין כמיעלניק געהערט צום הרב םילמאן♦

מר צדוק קנרצוקר הרצה על תעודת הועד הגלילי ותפקידױ. למחרת הרצה מר עהרנרײך על השקל והקק״ל והמס המרכזי. על עבודת החינוך והתרבות הרצה מר צבי וינבאום מחמילניק. מר פומרנץ הרצה על יחס המזרחי לשאר המפלגות בישראל. ולבםוף נבחר ועד גלילי בן י״א חברים, עם מושבו בקילץי ובין השאר נתקבלו גם ההחלטות להגברת רעױן המזרחי ולהקים בתי םםר ושעורי ערב לשפה העברית. במשך שנת חר״פ לא באו כל פרסומים על פעולת המזרחי

... נאך א חודש זיצן און כסדרדיקע רעװיזיעם װאס מ׳האט בײ אונדז דורכגעפירט, צונעמענדיק בײ אונדז אלץ װאם איז זײ געפעלן׳ האט מען אונדז אנגעהויבן ארויםפירן — איך בין געװען פון די ערשטע װאס זענען אפגעפירט געװארן צו די װאגאנען. נאך א חודש פארן איז דער טראנספארט, בײ שרעקלעכע באדינגונגען און הונגער, אנגעקומען אין דורכגאנג לאגער פערעבארי בײ ריבינסק־יאראסלאװל. דא זענען מיר צעטײלט געװארן אין גרופעס — 25 מאן אין א באראק. מיט מיר זענען געװען א סך כמיעלניקער און באקאנטע פון קיעלץ• צװישן זײ, אײנער ראובן לעשטש, װעלכער האט געקענט ...