Częstochowa

... אין טשענםטאכאװער ״האסאג״ איז די אדמיניסטראציע געװען די זעלביקע װי אין קעלץ׳ די לאגערניקעס פון קעלצער ״האסאג״ האבן געטראגן רויטע ארעמבעגדער בעת די םקאר־ זשיםקער זענען געװען געצײבנט מיט געלע לאטעס. די באדינגונגען אין לאגער זענען אבער געװען פיל ערגער װי אין קיעלץ. געװען דא אפטע סעלעקציעס׳ די שװאכערע לאגערניקעם האט מען געשאסן. די לאגע אין טשענסטאכאװער ״האסאג״ האט זיך נאך פארערגערט מיטן איבערנעמען דעם לאגער דורך די ס.ס. דעם 15 און 16 יאנואר 1945 ערב דעם אנקומען פון דער םאװיעטישער ארמײ האבן 2 גרויםע טראנס־ פארטן פארלאזט טשענסטאכאװ אויפן װעג קײן בוכענװאלד. די פרויען האט מען געפירט קײן בערגען־בעלזען און פון דאנען קײן בורגאו און טירקהײם׳ פון דארט קײן דאכאו.

... פון פזשעדבאזש האט מען אונזערע צוױי שװעםטערם גע־ שיקט קײן דײטשלאנד אין ארבעטם־לאגער ראװענםברוק און אונז קײן טשענסטאכאװ און האםאג ארײן מיט אלע אנדערע ײדן• ...

... ן ״האסאג״. זײ זעיען געװען באװאכט פון א נײעם מין פאליצײ ״װערק־שוץ״, ד.ה. ספעציעלע פאליצײ׳ װאם האט געהאט די אויפזיכט איבער ארבעטס־לאגערן. זײ האבן אונדז אױך איבערגעגעבן בםוד׳ אז די באראקן׳ װאם זײ נעמען מיט זיך׳ איז כדי צוצוגרײטן װוינונגען פאר ײדן, װאס װערן קאשארירט צו ארבעטן בײ זײ אין דער פאבריק. אויב עמיצער פון אונדז װעט זיך פרײװיליק מעלדן צו פארן מיט זײ׳ װעלן זײ רעדן און בעטן זײערע אויפזעערם אונדז מיטצונעמען, עם האבן זיך גלײך געמאלדן עטלעכע מענער׳ און איך בתוכם. אין דעם זעלבן טאג זענען מיר גלײך מיט זײ געפארן נאך קיעלץ און מיר זענען שוין פארבליבן בײ דער שקלאפן־ארבעט ביזן 6־טן אויגוסט 1944, װען זײ האבן אונדז׳ נאכן דערנענטערן זיך פון סאװיעטישן פראנט בײ דער װײםל׳ איבערטראנספארטירט מיט די מאשינען נאך טשענסטאכאװ און דארטן װײטער אונדז געפײניקט ביז דעם 15־טן יאנואר 1945. װען די רוםן האבן שוין אנגעהויבן אנצוקומען אין שטאט׳ האבן זײ אונדז מיט כוח געשלעפט צו דער באן, פארלאדנט אין געשלאםענע װאגאנען און אונדז ארויסגעפירט נאך בוכענװאלד. פון דארטן האט מען צעשיקט אין פארשידענע לאגערן צו דער ארבעט■ אנהײב אפריל 1945, װען די אמעריקאנער ארמײ האט זיך דערנענטערט צו אונדזערע לאגערן׳ האבן זײ אונדז ארויס־ געטריבן און אנגעהויבן יאגן צופום יעדן טאג א מרחק פון 30 —40 קילאמעטער׳ ביז מיר זעגען אנגעקומען כמעט װי

... אין יאר 1944 מיטן דערגענטערן זיך פון פראנט האט מען אריבערגעפירט אלע פאבריקן און די מײםטערם מיט די שקלא״ פן־ארבעטער קײן טשענםטאכאװ. עם האט אב*ר נישט לאנג געדויערט און םאװיעטישע עראפלאנען האבן אנגעהויבן באמבארדירן. די דײטשן מיט די אוקראאינער האבן אנגעהויבן אנטלויפן און נאד באװיזן מיטצונעמען פיל טויזנטער העפט־ לינגען׳ צװישן זײ אויך כמיעלגיקער. איך מיט נאך אנדערע זענען געװארן באפרײט אין טשענסטאכאװ דעם 16־טן יאנואר 1945. דער ערשטער אפיציר פון דער רויטער ארמײ לויטע־ נאנט קאםיבאראד׳ א ײד פון אדעם׳ װאס האט אלײן פארלוירן זיץ גאנצער פאמיליע, האט אין מיר דערקענט א ײדישקע. ער האט זיך צעװײנט און מיר און נאך פיל אגדערע ײדישע פרויען געהאלפן. ער האט אונדז נאר געבעטן מען זאל נישט אויםגעבן פאר זײנע חברים, אז ער איז א ײד.

... נאך צװײ און א האלב יאר זײן אין לאגערס׳ האט מען אונדז אין יאנואר 1945 ארויםגעשיקט פון טשענסטאכאװ קײן דײטשלאנד. די רוםן זענען שוין געװעזן אין די פארשטעט. מיר זענען ארויםגעפארן צוזאמען מיט די מענער. אין בוכענװאלד האט מען אלע מענער .ארונטערגענומען. דארט האב איך זיך געזעגנט מיט מײן מאן• מיר האבן זיך אפגע־ שמועםט׳ װען מיר װעלן דורכלעבן דעם קריג (אין װאם מיר האבן שטארק געצװײפלט), זאלן מיר זיך טרעפן אין אונדזער געבורט־שטעטל, כמיעלניק. ...

נאך אנילעװיטשעם אװעקפארן איז געשיקט געװארן פון װארשע די באװוסטע פארבינדלערין טאםיא אלטמאן אנצופירן מיט דער ארגאניזאציאנעלער ארבעט פון ראדאמער גליל. אויך װיגא־װישינםקי איז װײטער פון צײט צו צײט געקומען קײן כמיעלניק. זומער 1942 האט דער כמיעלניקער השומר באקומען א באפעל ארויסצופארן אין קיבוץ קײן טשענםטא־ כאװ. דער דאזיקער באפעל איז נישט אויםגעפירט געװארז׳ װײל גלײכצײטיק איז פארלוירן געװארן דער קאנטאקט מיט װארשע צוליב דער אויסזידלוגגס־אקציע דארט. אין א צײט ארום איז ווידער דערהאלטן געווארן א ידיער״ אז ם׳איז פאראן א פלאן ארויסצונעמען פון כמיעלניק ױגנטלעכע אין װארשע־ װער געטא כדי אנטײלצוגעמען אין קאמף, װאס האט זיך ...

נאכהער איז געקומען א באפעל מ׳זאל פארן אין קבוץ קײן טשענםטאכאװ, מיר זענען נישט געפארן װײל אין דער זעל־ בער צײט האבן מיר פארלוירן דעם קאנטאקט מיט װארשע• צוליב די אויםזידלונגען דארט. ...

פלוצליגג דערמאן איך זיך אן אדרעם, װעלכן איך האב דורך א צופאל באקומען. איך גײ צו צו א דאראזשקאזש און הײס מיך פירן אויף שעננע. איך שטײג אויס און קום צו צום טויער. עס איז שוין׳ װיחט זיך אויס, גאך אכט. דאס טויער איז שוין געשלאםן. איך קלינג. דער ״דאזארצע״ פון הויז קומט און פרעגט זיך צו װעמען איך װיל. צו מײן משפחה, זאג איך אים — טאדעאוש סמאלינםקי. דאם איז געװען א כמיעלניקער גוי. זײן פאטער פון דער ״מריצע״ האט געמאכט טרומנעס. ער דערקעגט מיך גלײך און דערצײלט מיר, .אז העניע זילבערבערג איז אויך געװען בײ אים און און ער האט זי געהאלפן אריבערקומען אין טשענםטאכאװער ״האםאג״• איך זאג אים גלײך : איך בין גרײט דיר גוט צו באלוינען׳ דו זאלםט מיך לאזן איבערנעבטיקן, ער איז מסכים. שפעטער בעט איך אים, ער זאל מיר העלפן אויםזוכן א װוינונג. איך װעל אים גוט דערפאר באצאלן. צומארגנס גײט ער נישט צו דער ארבעט. ער פארנעמט זיך מיט זוכן פאר מיר א װוינונג. ער װײםט גוט, אז בײ מײן װוינונג אויםזוכן װעט ער םאר־ דינען מער װי ס׳באטרעפט זײנס א חודשלעך געהאלט. איך דרײ מיך ארום נערװעז, װארט אויף זיץ קומען. ענדלעך, צװישן טאג און נאכט קומט ער. זײן פרוי גיט אים אפצועםן און מיר קלויבן זיך אין װעג צו מײנע נײע באלעבאטים. דאם איז — דערצײלט ער מיר — נישט װײמ םון דאנעט. דאס הויז האט אמאל געהערט צום געטא. ענדלעך זענען מיר

מיטן דערנענטערן זיך פון דעם םאװיעטישן פראנט צו קעלץ, האבן די דײטשן ליקװידירט דעם האסאג און איבערגעפירט די אמוניציע־מאשינען קײן טשענםטעכאװ. פיל כמיעלניקער האבן אויסגענוצט די געלעגנהײט בעתן איבערפירן דעם לאגער און אנטלאפן. דער רוב איז אבער נישט געבליבן בײם לעבן, װײל די פאליאקן האבן כמעט אלע אויף פארשידענע אופנים דערמארדעט אדער איגערגעגעבן אין די הענט פון די דײטשן. אויסער אין קיעלץ האבן נאך פיל כמיעלניקער גענוג צײט געארבעט בײ זײער שװערע באדינגונגען אין פשעדבאזש, בײ בויען פאנצער־גראבנס קעגן טאנקן. נאכהער זענען מיר אלע אריבערגעפירט געװארן קײן טשענסטאכאװ, אין לאגער ״טשענ־ סטאכאװיאנקע׳/ דארט זענען מיר געװעזן ביז יאנואר 1945. ...