Warsaw

חנוך הנוער לא יצא ממםגרת הלמוד המםורתי בחדרים אצל מלמדי גמרא ובבתי המדרש. בחמילניק נוםדה גם׳ במח־ צית השניה של המאה הי״ט, ישיבה גדולה עם שתי כתות ובהן המעולים. מםפר רב של בחורים היה זורם לחמילניק מרחבי למדו 10 שעות לױם. היתה ידועה מראשי הישיבה ומוריה פולין להמשיך בישיבה בלמודים• בחײ הקהילה בשנים 1840 —1870 עשה רבות לשיפור המצב הארגוני ושל המוםדות היהודײם, ראש הקהל ישראל גוטמן, ובמחצית השניה של המאה הי״ט — ר׳ ױחנן םילמן, סבו של הרב סילמן, שהיה ידוע בכנוױת ״ר׳ ױהנן חמיעלניקער״ כמנהיג קהילתו ועםקן ציבורי. הוא ײצג את חמילגיק באםיפת העםקנים בורשה שהתקײמה אחרי הפרעות ברוםיה (1880) ונבחר כשליח יהודי רוםיה לצאת לפרים וללונדון לשם השתדלות ראשי היהדות בפני שלטונות רוםיה. ...

... ערטער אין פוילן לערנען אין דער דאזיקער ישיבה תלמוד. אין די יארן 1840—1870 האט פיל געלײסטעט פאר דער ארגאניזירונג פון ײדישע אינםטיטוציעס אין שטאט דער ראש־הקהל ישראל גוטמאן. אין דער צװײטער העלפט פון 19־טן י״ה — איז געװען באקאנט אלס מנהיג און עסקן פדן זײן קהילה ר׳ יוחנן סילמאן — דער זײדע פון הרב סילמאן, באקאנט אלס ר׳ ױחנן כמיעלניקער. ער האט רעפרעזענטירט די שטאט אויף דער עםקנים־פארזאמלונג אין װארשע נאך די פאגראמען אין רוםלאנד (1880) און איז אויםגעװײלט געװארן אלם שליח פון רוםישן ײדגטום צו פארן קײן פאריז און לאנדאן, צו מאכן אן אינטערװענץ מצד ײדישע פירערס בײ די רוםישע מאכט־ארגאנען.

... שמו היה חתום בין חתימות רבנים נודעים אחרים של פולין על תקנות שונות, כמו על תקנות למניעת איםור ריבית שהופיעו בתקנת רבנים מטעם הרבנות הװרשאית (װרשד״ ד׳ עקב תרפ״ט׳ אחרי פטירתו) יחד עם חתימות הרבנים יחזקאל ליפשיץ מקאליש, הירש חנוך לוין מבנדין, מנחם מנדל אלתר מפביאניץ, אליהו קלאצקין מלובלין, מנחם מנדיל שטיגברג מברודי ומאיר אראק מטארנוב. ...

עשר שנים התנהלה המחלוקת בין שני רבני חמילניק על הרבנות בעיר׳ שהגדישה את הסאה, השנאה והסכםוכים בין הצדדים לא ידעו גבול׳ וחלק גדול מהאוכלוםיה היהודית התערב בתסבוכת מה שהגביר את החריפות והקטטות ביניהם. עם מלחמת־דברים׳ ואין לדבר על חלול הקודש ובזױן שנגרם כתוצאה מהוחדת ערך הרבנות. מתנגדי הרב אפשטין השתמשו במלשינות אצל הרשות ופעם ואםר כחשוד בקומוניזם והובל בלוית שוטרים לבית האםירים בפינטשוב, ודוקא באחד מימי השבת׳ ורק אחרי מאמצים רבים שוחרר בערבות. ופעם אחת כשהרב סײם את הדרשה בבית־המדרש ויצא החוצה הכה אחד הא מנים בבקבוק על ראשו ופצעהו. ואש המחלוקת גדלה במרה כזו שקשה היה לכבותד״ וכל הקהלות השכנות עם המוםדות המרכזײם של הרבנים בװרשה כאילו עמדו מנגד. ...

... נולד בחמילניק בשנת 1848 לאביו הגביר והחסיד ר׳ ישדאל לײב סילמן׳ םוחר מכובד׳ למדן גדול ופיקח מפואר ולאמו נחמה הצנועה. ר׳ ישראל לײב למד תורה אצל ד׳ יצחק מאיר׳ בעל חידושי הרי״ם בװרשה׳ ועד ױם מותו נמנה בין החשובים שבחבריא בגור. האריך ימױ ונפטר בזקנה מופלגת׳ כבן מאה שנה. ...

... האיגוד המקצועי של פועלי העור, החײטים והסנדלרים נאבק קשות לא רק נגד נ1תני העבודה, אלא גם, לא במעט, נגד התכבים של המרכזים בװארשא, בהם הױו רוב שליטי אנשי ה״בונד״. ואילו אנשי פועלי צױן גם בחמילניק לא נתנו לטשטש את צורתם האידיאית ושמרו על הםולידרױת הפרולטרית תוך הבלטת הגון הארצישראלי המױחד שלהם. ...

... דער פראפ׳ פארײן פון לעדער־ארבעטער, שנײדערם און שוםטערס האט זיך געראנגלט גישט בלויז מיטן ארבעטס־ געבער. אפט איז אויך אויםגעקומען צו קעמפן קעגן די אינטריגעס פון די צענטראלעם אין װארשע, אין װעלכע די מערהײט האט געהערט צום ״בונד״. די פועלי צױן אין כמיעלניק האבן אבער נישט געלאזט פארטושן זײער אידעאישן פרצוף, זײ האבן געהיטן די פראלעטארישע סאלידאריטעט, בולט אונטערשטרײכנדיק דעם ספעציפישן ארץ־ישראלדיקן מאמענט.

... בעת דער צורר היהודים ניקאלײ דער ערשטער ימ״ש, האט ארויסגעגעבן שװערע גזירות קעגן אונדזערע עלטערן אין פוילן, איז אין װארשע פארגעקומען א גרויםע אסיפה און עם איז באשלאסן געװארן צו שיקן א דעלעגאציע נאך דײטשלאנד און ענגלאנד בכדי די דארטיקע רעגירונגען זאלן משפיע זײן אויף דעם רוסישן מלכות הרשעה צו פארגרינגערן די גזירות. אין אט דער דעלעגאציע איז געװעזן אויך ר׳ ױחנן סילמאן פון כמיעלניק, דער זײדע פון מײן רבי׳ן׳ הרב ר׳ אברהם יצחק סילמאן פון כמיעלניק, זצ״ל.

א ײד א תלמיד חכם און אין מײנע צײטן אויך א נגיד׳ האט מיר דערצײלט׳ אז אין יאר 1905 האבן די איגהאבער פון די גרעסערע לעדער־פאבריקן באשטימט ר׳ יצחק ישעי׳ אלס זײער קאמיסיאנער אין װארשע׳ דאם מײנט ער זאל פארקויפן אין װארשע זײער לעדער־פראדוקציע. אמאל איז ר׳ איטשע מאיר גוטמאן געקומען אין װארשע מיט א טראנסםארט םחורה און האט געװאלט זעען זײן שװאגער דעם קאמיםיאנער׳ אים איבערצוגעבן די םחורה און רעדן מיט אים װעגן די מסחרים. א גאנצן זומער־טאג האט ער זיץ שװאגער נישט געטראפן אין זײן הײם׳ און פארנאכט איז ער אריץ אין בית מדרש אויף דער פראנצישקאנער גאם — אויף אט דער באװוסטער גאם איז געװעזן די הויפט־בערזע פון לעדער — דאװענען מנחה. דארט האט ער דערזעען א הונדערט קעפיקן עולם זיצן ארום די טישן מיט גמרות. ר׳ יצחק ישעי׳ דער קאמיםיאנער זאגט דעם שיעור מיט גרוים עױן און עפעס א ײד א למדן שפארט זיך אין לערגען און זאגט׳ אז ר׳ יצחק ישעי׳ איז נישט גערעכט. מאיר גוטמאן איז געװארן אויםגעבראכט׳ ער האט פארשטאנען׳ אז דאס װאם ער האט נישט געקאנט געפונען א גאנצן טאג זיץ קאמיםיאנער אין זײן געשעפט׳ איז מחמת ער האט םשוט פארבראכט א גאנצן טאג אין בית המדרש. לויפט ער צו מיט כעם צו דץ שװאגער און שרײם

... אפט האבן אויך ארײנגעבליצט בליצן פון פרײד אין שטעטל. װען די ױגנט האט שפאצירט אויפן שידלאװער װעג׳ האט מען געהערט פרײלעכע געזאנגען. ארבעטער־לידער׳ צױן־לידער. אפט איז געקומען א טעאטער פון װארשע׳ װי די טורקאװס טרופע, אדער פאעטן׳ שרײבער, װאם האבן געהאלטן פארלעזונגען אין פײערלעשער־זאל. די ױגנט האט זיך פארזאמלט׳ מערסטנם אין די פארטײ־לאקאלן. זײ האבן זיך פארליבט׳ געשװוירן אײביקע ליבע בײ דעם ריזיקן שלאנקן ראמאנטישן דעמבאװן בוים, װאס האט געװאקםן אפשר טויזנט יאר הינטער דער שטאט׳ נעבן דער קאלעיקע• אן אײנזאמער בוים, מען האט אים נישט געטארט צעהאקן׳ וױיל עם האט געהאנגען אויף אים די איקאנע פון דער ״הײליקער מאריא״. אבער פוגקט פאר דער אויםראטונג פון

אין דעם יאר 1899, װען איך האב אנגעהויבן זיך צו לערנען די מלאכה, איז פםח געװען פארװארפן מיט ארבעט. װען פסח איז אײעק קײן װארשע, בין איך געבליבן דער פאראנטװארט־ לעכער פאר דער גאנצער פאבריק, כ׳האב אנגענומען צו פארריכטן פלימפן, געמאכט פארשידענע מכשירים פאר גאר־ בערס און אנדערע ארבעטן — אזוי אז מײן באלעבאסטע טעמערל האט באקומען עטלעכע רובל יעדע װאך פון מײן ארבעט. זי האט טאקע געשריבן צו פסחן אז ער זאל איר נישט שיקן קײן געלט ״װײל משה־לײזער פארדיגט יעדע װאך א פאר רובעל, אז עס איז גענוג פאר אלעמען... דערפאר קענסט אים קויפן עפעם א מלבוש, װען דו װעםט אהײמקומען...״ אין יאר 1902 זײענדיק אין קיעלץ דאם ערשטע יאר נאך מײן באפרײאונג אלם לערן־ײנגל, איז אויסגעבראכן דער רוםיש־יאפאנישער קריג. קיעלץ האט געהאט א גרויםע ארבעטער־פארטײ, די פ.פ.ס., פוילישע סאציאליםטן. די ארבע־ טער אין כמיעלניק האבן נאך געארבעט א שקלאפן־ארבעט, פון פארטאגס ביז שפעט אין דער נאכט און אויך שבת־צו־ נאכט ביז פארטאגס. קיעלץ האט ארגאניזירט אלע ארומיקע שטעטלעך, איז אויף מיר געפאלן דער גורל, צו ארגאניזירן א קאמף פאר אפשאפן די ארבעט פון שבת־צו־נאכט אין כמיעלניק.

... אין די יארן 1905 און 1906 האב איך זיך באטײליקט אין דער גרויםער רעװאלוציע אין װארשע. געהאלפן בויען באריקאדן און געזען װי די קאזאקן האבן געהאקט קעפ אין דעם בלוטיקן מיטװאך אין יװארשע. דאם זענען געװען די נאכװײען נאך דער רעװאלוציע פון 1905. און 1906 און 1907 זענען אנגעפילט געװארן אלע טורמעם אין פוילן און רוםלאנד. עס זענען צוגענומען געװארן מײנע בעסטע חברים. איך בין געװען א בר־מזל, מען האט מיך נישט ארעסטירט.

די בוסקער ײדן האבן געבאקן גענוג ברויט, אבער כדי דאס ברויט אריבערצוברענגען קײן כמיעלניק האט מען געברויכט צו האבן פורן. בעלי־עגלות זענען געװען גענוג אין כמיעלניק. אבער אײנער איז געװען אין יענער צײט, װאס האט זיך אויסגעצײכנט מיט זײן גוטסקײט־ דער שפיליטער משה סמאלאזש ע״ד״ װאם האט אנגעפירט מיט טראנם־ פארטאציעס פון כמיעלניק קײן װארשע און פון װארשע געבראכט פארשידענע מאטעריאלן און םחורות קײן כמיעלניק. ער האט געהאט א גרויס הויז מיט .א דורכפאר פון אײן גאס אין דער צװײטער. פון אײן זײט הויף זענען אויך געװען די די םטאינעם פאר די פיל פערד און פון דער צװײטער ־וײט פון הויף זענען געשטאנען װוינונגען פאר זײן אײגן געברויך און אויך פאר די מענטשן בעלי־עגלות װאס האבן פאר איפ געארבעט. איך געדענק אויך, אז אן עקסטרע גרוים צימעד כון זײן גרויםער װוינונג האט ער אפגעגעבן פאר דער חברה בעלי־עגלות, װאס האבן געהאט אן אײגעגע םפר־תורה און מען האט דארט געדאװנט יעדן שבת און ױם־טוב. איך געדענק אויך, מיט יארן שפעטער, װען עס האט פאםירט אז משה םמאלאזש איז זײער שטארק פארשלאפט געװארן און מען האט אים געמוזט איבערפירן קײן װארשע, האט דער גבאי פון חברה בעלי־עגלות מיכאל פאםטערנאק געהײםן ארויס־ נעמען די ספר־תורה פון משה םמאלאזש און דאם אריבער־ טראגן צו פםח קאװאל און פון דאן אן האט מען שוין געדאװנט בײ פסח קאװאל. מײן פאטער ע״ה איז געװען זײער שטעג־ דיקער בעל־תפיל ...

... רים פון יענער צײט אין כמיעלניק, זענען כמעט באשטאנען פון אײן גרויםער משפחה. ױםף לײב מארשעליק האט געשפילט אויפן באס, זײן זון, םאנע, האט געשפילט פידל. די אײניקלעך, די קינדער פון זײן עלטםטער טאכטער חנד״ (וואס װעלװעלע קלעזמאר איז געװען ױיער פאטער און אלײן געשפילט אויף פארשידענע אינםטרומענטן, װי פידל, טראמ־ פײט׳ קלארנעט) — זײנע פיר זין : נאטל דער עלטםטער, איז געװען א גוטער פידל־שפילער. אברהמעלע האט געשפילט קלארנעט און ישראל האט געקלאפט אויפן פויק. דער ײנג־ סטער אליהו איז נאך געװען זײער ױנג, דערפאר איז ער אבער שפעטער געװארן א גרויםער קינסטלער אין מוזיק׳ געענדיקט קאנםערװאטאריע אין װין און איז שנעל באקאנט געװארן דורך זײנע טשעלא־קאנצערטן װאם ער האט געגעבן אין די גרויםע שטעט פון פוילן, װי קעלץ׳ לאדזש, װארשע, קראקע און נאך אנדערע, ער האט געהײראט מיט א מײדל פון קעלץ, אבער געשטארבן גאנץ ױנג. זײן אײנציקער זון, װאם האט מיטגעמאכט היטלערם גהינום האט זיך אפגערא־ טעװעט און געפינט זיך אין אמעריקע.

איך געדענק עם װי הײגט. דאם איז געװען אינעם טאג פון דער רעװאלוציע אין 1905, װען עם איז אנגעקומען א דעלעגאט׳ א סאציאליםט פון קעלץ. אלע ארבעטער זענען גערופן געװארן אויף א רעװאלוציאנערן מיטינג הינטער דעי־ שטאט׳ אויף דער ליםא־גורא. דער דעלעגאט האט מיט גרוים פאטאם גערופן צום אלגעמײגעם שטרײק׳ אפשטעלן די ארבעט אין די װארשטאטן פון בעלי מלאכות און אין די פאבריקן. אויפן פלאץ איז ארגאניזירט געװארן א גרופע װעלכע האט געברויכט זארגן פאר אויםפירן דעם באשלום װעגן אלגע־ מײנעם' שטרײק. װען דער נ׳יטינג האט זיך פארענדיקט׳ זענען אלע אװעק אין שטאט זינגענדיק רעװאלוציאנערע לידער װעגן אכט־שעהדיקן ארבעטם־טאג׳ פרײהײט און ברויט. צו יענער צײט איז אויך אנגעקומען פון װארשע מאניע עבערס׳ אן איבערצײגטע קעמפערין און גוטע ארגאניזאטארױ מיט א גרויםן םטאוש. מיט איר אנקומען איז די ארבעט געװארן פארשטארקט. כמיעלניק איז געװארן א װיכטיק רינגעלע אין דער קײט פון אנטי־צארישע ארויסטרעטונגען. פיל יארן האט זי געפירט׳ ארגאניזירט און געלײטעט מיט דעד ארבעט׳ ביז דאם איז דערגאנגען צו דער צארישער מאכט. אין א געװיסן טאג איז זי געװארן פארכאפט דורך דער צארישער אכראנע׳ פארמשפט און פארשיקט געװארן קײן םיביר. זי האט פיל געליטן אין סיביר׳ געװארן קראנק. מיטן אויםברוך פון ערשטן װעלט־קריג איז זי צוריקגעקומען. ...

א טרוימער און מיט איניציאטױו איז געװעזן דער פעטע־■ יאםל׳ צוריק מיט 50 יאר אין דעם אפגעשטאנענעם פוילן. װו עם זענען נאר געװעזן װאסער־און װינט־מילן. און זומער איז קנאפ געװען װאםער און דאם ראד האט זיך נישט געדרײט און די מיל האט גישט געמאלן אין װינטער און אין פרילינג איז דאם װאםער געװעזן אלוי שטורמיש׳ אז עם איז געװען א געפאר די מיל צו לאזן : און אט אין א חנוכה־נאכט׳ בײם קארטן־שפילן טרוימט דער ניט זײער רײכער קלײנשטעטל־ דיקער ײד װעגן א קראפט־מיל מיט העלער עלעקטרישער ליכט. דער געדאנק פון א קראפט־מיל פארפאלגט אים׳ לאזט אים נישט רוען. נאענטע רעדן אים אפ׳ די אונטערנעמונג איז צו גרוים לויט זײנע מיטלען׳ צו נײ און אומזיכער. אבער ער פארט לםוף נאך װארשע׳ קויפט א גרויםע מאשין אין בויט טאקע א גרויסע קראפט־מיל אויף עלעקטריע — פון די ערשטע קראפט־מילן אין גרוים־פוילן מיט 50 יאר צוריק.

... ר׳ שלמה איז תמיד געװען פארנומען און פארפארעט מיט געדאנקען און טראכטענישן׳ געטאן עפעם תמיד׳ און ס׳האט דיר אדיסגעזען׳ אז מיט גרוים שװערקײט האט ער זיך׳ נאר װאם׳ לכבוד דיר׳ אפגעריםן פון זײנע מחשבות׳ כדי דיר צו ענטפערן אויף דײן פארלאנג... און מ׳האט בפירוש געפילט׳ אז מען טוט אים א עװלה׳ װאס מ׳רײםט אים איבער אין זײנע געדאנקען... און אין דער אמתן׳ א קלײניקײט׳ א ײד׳ װאס פארט אפט אלײן און פערזענלעך קײן װארשע און ברענגט פון ערשטן מקור טאקע׳ פון װארשע זעלבסט׳ קײן עין הרע אזויפיל הײליקײטן ! י

... עם איז בײ אים געװען א קלײן אבער זײער א פײנע׳ ציכטיק־זויבערע דרוקערײ מיט א האנט־פרעסל אויף צו דרוקן קלײנע זאכן פארן בױרא און װיזיט־קארטן׳ קלײנע אפישן אאז״װ. ער איז תמיד געװען פארפארעט אין גאם מיט אײגענע און קהלשע זאכן׳ און זײן ײנגערער ברודער׳ הירש מאיר׳ האט געארבעט און געפירט דעם דרוק. דאס איז געװען א פרײלעכער׳ זינגנדיקער בחור און... ״דארט װו צעדער בליען״ איז געװען זײן באליבט לידל צװישן אנדערע צױן־ לידער. דארט איז טאקע געװען מײן ערשטע פאך־שולע אלם האנט־זעצער און דער המשך איז געװען פיר יאר שפעטעד אין װארשע בײ ברידער װאיטשיקעװיטש — אבער דאס איז שוין א קאפיטל פאר זיך.

געװען א משפחה׳ א ברײט־פארצװײגטע — די בלאנקעס. ײדן אנגעשטאפט מיט תורה און גדולה. זײ זענען געװען משפחהדיק פארבונדן מיטן מאדזשיצער רבין׳ און אז ס׳איז פארגעקומען א חתונה אין דער משפחה׳ האט שטאט שוין געװוסט׳ אז ס׳װעט זײן פרײלעך׳ װײל דער רבי מיט פיל פון זײנע חסידים װעלן קומען. א חתונה בײ די בלאנקעם איז געפײערט געװארן גאנצע זיבן טעג — מיט חדװה׳ רחבות און נגינה. צו יענער צײט האבן די בלאנקעס חתונה־געמאכט א טאכטער מיט א זון פון א רײכן מאדזשיצער חסיד אין .ױארשע. דער רבי איז דא במילא געװען א טאפלטער בעל־ שמחה׳ נו — האט זיך געטאן אויף טיש און אויף בענק. שײן זיבן טעג פאר דער חתוגה איז דאם שטעטל געגאנגען כאדא־ ראם. ארעמעלײט האבן זיך געיאװעט פון ארבע פינות העולם און די בלאנקעם האבן געטײלט מאלצײטן כיד המלך. דערנאך האבן אנגעהויבן אנצוקומען חסידים פון װארשע׳ צװישן זײ נגידים אדירים מיטן רבין אין דער שפיץ. דער חתן האט אויםגעזען ממש א בן־מלך. צו באשרײבן די חתונה גופא איז נישט פאר מײנע כוחות אבער דאס מצװה־טענצל קען איך עד הױם נישט פארגעסן׳ װי אזוי דער רבי אלײן האט זיך געדרײט און געסאנצט מיט דער כלה האלטנדיק אײן עק פון טיכל און די כלה דעם אנדערן עק. די חסידים ארום האבן געפליאסקעט מיט די העגט׳ געטופעט מיט די פים און

... ר׳ שמעון יצחק גאלדבערג, א שװאגער פון ר׳ שמעון גיבראװיטש, האט זיך גערעכנט צװישן די גבירים אין שטעטל. ער האט געהאט זײער לײטישע קינדער מיט אײנגעבוירענער אינטעליגענץ, אויטאדידאקטן. ס׳איז געװען .א תענוג דארט אין שטוב צו פארברענגען. װעגן זײנע קינדער האט מען געזאגט, אז װען זײ װאלטן שטודירט, װאלטן זײ געקאנט זײן פראפעסארן אפילו אין פעטערבורג... דער עלטסטער זון, קאפל׳ האט פארמאגט אזא פײנעם שלום־עליכמישן הומאר, װאם האט ממש געװארעמט אין דעם פראסטיקן פוילן. דער ױנגסטער, חײמל, איז געװען א פארחלומטער פילאזאף, געקאנט כמעט גאנץ פשיבישעװםקי אויף אויםנוױיניק און שטיקער םלאװא־ צקי. שפעטער איז ער אװעק קײן װארשע און האט זיך ״אויס־ געחלומט״ אן אײגענע דרוקערײ.

... ר׳ שלמה אײזיק ראפאפארט, א כהן, װאס האט זיך מײחס געװען צום ש״ך, געװען א בר־אורײן און געהאט א װעלט־ לעכן קוק אויפן לעבן, געװען א שטענדיקער אבאנענט פון ״מאמענט״, געהאט א גרויס אייגן הויז מיט זעקס קאמארניקעם און האט פאר די טעכטער גענומען אײדעמם נאר פון װארשע, ״פרינציפיעל״. אז ער האט חתונה געמאכט א טאכטער, האט מען אראפגעברענגט קלעזמארים פון דער גובערניע (קיעלץ) מיט ר׳ יאםעלע כענטשינער, דעם דעמאלט בארימטן בדחן אין פוילן, װעלכער האט געװוינט אין קיעלץ•

... ױלי 1914. די מלחמה איז אויסגעבראכן• ײדן גײען ארום פארזארגט. רעדלעך נעמען זיך צוזאמען אין מארק. יעדער אײנער װיל וױסן, װאס עס קומט פאר. קומט עמיצער פון קיעלץ׳ װארשע אדער פון לאדזש, װערט ער באלד ארומ־ גערינגלט פון נײגעריקע, װעלכע װילן הערן די לעצטע נײעם. און אז װער פון די ערשט־אנגעקומענע ברענגט מיט א ײדישע צײטונג פון װארשע׳ װערט ער פשוט באלאגערט פון מענטשן. ...

... װען די דײטשן האבן אקופירט װארשע אין יאר 1915 איז געװארן א גרויםע פאניק. פאבריקן ארן װארשטאטן האבן אויפגעהערט צו ארבעטן. פון טאג צו טאג איז געװאקסן די צאל ארבעטלאזע מענטשן. עס איז געװען א הונגער, באגלײט מיט כל מיני עפידעמיעם. איך מיט מײנע עלטערן, פיר ברידער און אײן שװעסטער, װאם האבן געװוינט און געארבעט א שטיק צײט אין װארשע, זענען באלד צוריקגעפארן אין אונדזער געבורט־שטעטל כמיעלניק. עס איז נישט לײכט אנגע־ קומען זיך .ארײנצובאקומען קײן כמיעלניק, װײל מען האט געברויכט שמוגלען די גרענעץ, װארעם אין כמיעלניק זענען געװען די עםטרײכער און בײ זײ איז געװען בעסער מיט עסנװארג װי בײ די דײטשן. ...

אין דער זעלבער צײט האט זיך אבער פארערגערט די עקאנאמישע לאגע. די אײנגעפירטע קאנטראל איבער דער װירטשאפט האט ארעמער געמאכט דאם נישט רײכע שטעטל. מ׳האט מער נישט געקענט פארן קײן לאדזש און װארשע פאר מםחר און ארבעט. אויך די מעגלעכקײטן אױסצוװאנדערן מעבר לים זײנען מער נישט געװען, און דאם שטעטל איז פיל געװארן מיט הײמלאזע׳ פארטריבענע ײדן פון די רוסישע גרענעץ־געביטן. ...

... דורך דער קעלצער־כמיעלניקער ״ראגאטקע״ (פארשטאט) שטראמען כװאליעס מיט ײדישע מענטשן. זײ פליסן פונעם ײדישן שטעטל כמיעלניק. די ײדן שטראמען אין די גרויסע שטעט ארײן : װארשע, לאדזש, קאטאװיץ, און אין דער װעלט ארײן• ...

חנהטשע מאנעלא רעדט אינטים מיט דער אײגנטימערין פונעם טײ־הויז. שטילער — װעגן א שירוך פאר זיך. העכער — װעגן דער מאמע, ברידערלעך, שװעםטערלעך. נאך א מײדל און שוין מאמעדיק, מוטערלעך. טראגט דעם עול פרנסה פון א הויז. פארט נאך סחורה קײן װארשע. פירט מיט אביםל הײמישע קיכלעך, א גרום פון דער מאמע פאר איר ברודער, א זעצער אין װארשעװער ״מאמענט״. ...

... די געפאשעטע גענדז פלעגן צעשיקט װערן מיט טראנס־ פארטן קײן װארשע׳ לאדזש׳ קאטאװיץ׳ סאםגאװיצע׳ בענדין און אנדערע שטעט — צו צענדליקער טויזנטער שטיק יעדע װאך׳ און אויף די קריסטלעכע חגאות נאך פיל מער. די ציפער צענערטויזנטער איז נישט קײן גוזמא. דאם האב איך אמאל אלײן פעסטגעשטעלט לויט די פעדערן׳ װאס סוחרים פלעגן אפקויפן בײ די גענדזלערס יעדע װאך און אויך לויט די צאל לאסט־אויטאס׳ װאס פלעגן זײן באשעפטיקט יעדע

... בהשכמתו של בוקר אחד צונן ונעים, בשנת תרפ״ז (0927 ואני ױשב בישיבת ״המרכזיה״ בװרשה הבירד״ ברחוב פרנציש־ קנסקה 11, כשפתאום הוגד לי כי מספר בחורים מחפשים אחרי ורוצים להחליף עמי דברים. רצתי אליהם והנה נתברר לי כי אלה הם חברים מישיבת חמילניק. עוד אני משוחח עמם על הא ועל דא והם החלו מפצירים בי לעבור ללמוד בישיבת חמילניק, בהבטיחם לי תנאים טובים מאלה שבװרשה. ...

העײרה היתה שקועה בתרדמה עמוקה. ראיתי מקרוב את הבתים ששיבה של שלושה דורות זרקה בהם, אולם על אף הױתם מבני־עץ, עדײן חםונים ומוצקים הױ. דמותם המקורית תרמה את תרומתה למקורױת שאיפײנה את חמילניק, עײרה של חלומות יהודײם נועזים, עײרה של שפע התלהבות נעורים• כפי ששמעתי עליה עוד בהױתי בװרשה. וזוהי רק אחת מני אלף הסיבות שדחפוני לבוא ולהתגורר בה, ולהחל׳־פה בװרשה הבירה׳ הטובלת בים של ירק ופזורה ברחבות מלכותית משתי גדות הויסלה הכסופה. ...

על ידי כך אוחה הקרע הגלוי ורובם של הבחורים חזרו ל״ישיבה״ בעוד שחלק מהם הספיק בינתײם לנטוש את חמילניק ולעבור לװרשה למתיבתא׳ שברחוב שװינטוירסקה 18. ...

... עמנו הױם ויבדלו לחײם ארוכים. אנשי װרשה, הױ ״מכלימים״ את חמילניק בפרהםיה בגלל החתחתים שברחובותיד״ שאבנ־ מרצפותיהן לא הױ מםודרות והױ לאבני נגף לעוברי דרך ולא אחד נתקל בהם ונפגע. ...

... בשנת 21־1919, כשהבולשביקים החלו להציק לתלמידי ה״ישיבות״, במגמה לעקור מן השורש את הדת והאמונד״ קמו כמה עשרות בחורים, ובראשם ר׳ ױסף־ױזי מנוברדוק, ועברו את הגבול הרוםי והגיעו לװרשה, מזריטש־פודלאםק וביאלי־ סטוק, בהן הקימו ישיבות גדולות ומרכזױת, וממקומות אלה התפזרו והקימו םניפים שונים בכל מיני ערים ועײרות ובתוכן חמילניק. ...

צוערשט האט םמאלארזש אנגעהויבן שרײבן לידער און דעבױטירט אין אן אײנמאליקער ליטערארישער אויםגאבע מיט א גרופע ױנגע דיכטער אין לאדזש. נאך דעם איז ער אריבער צו פראזע. זײן ערשטע דערצײלונג ״בײם טויער פון בית עולם״ — (נאכן קריג ארײנגענימען אין דער אנטאלאגיע פון פראזע, -רעדאגירט פון אהרן צײטלין און בעריש װײנשטײן), אפגעדרוקט אין דער ליטערארישער װאכנשריפט פון דער װארשעװער ״פאלקםצײטוגג״. ביזן באזעצן זיך אין װארשע, אײניקע יאר פארן קריג, האבן זיך זײנע דערצײלונגען געדרוקט אין דער טעגלעכער צײטונג ״לאדזשער פאלקסבלאט״. אין לאדזש, אין פארלאג ״אות׳/ איז דערשינען זײן בוך נאװעלן? ״הײם און פרעמד״, װאם איז װארעם אויפגענומען געװארן מצד די ליטעראטור־ קריטיקער. באזונדערם האט אים מקרב־געװען א. מ• װײםנבערג• ...

... — ״ײדן ברידער שרעקט זיך גישט • איך בין געקומען דא אהער אין שליחות פון װארשע אויפקלערן אײך זאכן װאם איר װײםט נישט. איך בין פון ״בונד״, א פארטײ װאם פאר־ טײדיקט ײדישע ארבעטערם און בעלי־מלאכות. די ״טשארנע סאטניע״ דאם זײנען די שװארצמאהניקעס, װאס האבן פײנט ײדן און מאכן פאגראמען״.

... קײנער האט זײן נאמען נישט געוװםט. געשטאמט האט ער פון דער שטאט אזארקאװ׳ נעבן יװארשע. מען האט אים בלויז גערופן ״דער מגיד״. דאס איז גענוג געװען׳ אז יעדער זאל װיסן װעמען מען מײנט. ...

... האדמו״ר מפילוב — החובב־צױן הנודע (שהוציא םפר על ציון), בגו של רבי דוד בנו של רבי מנדלי הצדיק הנודע מקוצק. גם אחרי גשואױ נשאר עוסק בתורה על שולחנו של חותנו, בלי לעםוק בעניני פרנסה. אך הפעולה למען הרעױן הצױני לא נתנה לו מנוח, והוא נכנם בעול תנועת המזרחי בלוקוב ונתקרב לאישיה ולרבניה• אחרי זמן קצר נזדמן לו להשתתף כנציג המזרחי בלוקוב בועידה השניה הארצית של המזרחי בפולין, שהתקײמה בװרשה בימי כ״ח ניםן — א׳ אײר תרע״ט, ובה ישב והקשיב לויכוחים ולהרצאות רבני צױן שהלהיבו את רוחו ונשמתו, ואז כאילו נדר לעזוב את פולין הטמאה ולעלות לארץ־ישראל ולהצטרף לבונית־ בניה. ...

... תנועת המזרחי בװרשה הטיאז על הרב סילמן לעודד את החברים בבקורױ במקומות שונים ובהרצאותױ על המצב האמיתי בארץ־ישראל. ואכן הוא הצליח להשקיט את הרוחות שהופרעו בעקב ה״ױרדים״ ואף עודד את החברים לפעול

בקיץ תרצ״ה הצטרף לקבוצה אופוזיצױנית שנוסדה בװרשה בקרב התנועד״ ואף קבעו עמדה לגבי מעשי הנהלת הפו״מ בארץ, שלא הױ בהתאמה לדעת הצבור. דוגמה אחת מהרבה משמש ״מכתב גלוי״ לועד־הפועל של הפועל־המזרחי בא״י, שפורםם ב״ױדישע שטימע״ (ה׳ םױן תרצ״ה), וכה דברױ: ״מעל דפי ״היםוד״ (שהופיע בתל־אביב) נודע לנו על צעדים נמרצים שהנכם עומדים לעשות נגד ״סיעת חברי הפועל־ המזרחי המקורי בא״י״ (האופוזיציה) ולאלצם להפםיק את פרסום מדור האופוזיציה ב״היסוד״ באױמים להוצאתם מהתנועה. אנו מוחים גמרצות גגד יחם כזה לגבי חברים שביניהם נמצאים גם המיםדים הראשוגים של הפו״מ שבגו את תנועתנו בקרבנות, ובפרט כשאלפים מחבריגו דוגלים באותן השקפות אופוזיצױגױת. װרשה, כ״ח אײר תרצ״ה. ועל החתום : יעקב םילמן, ל. י. ױנגסטר, ב. גוטםדינר, ע. םוקול״. ...

... לעכבו ככל האפשר. ברשימת המועמדים של המזרחי ותורה־ ועבודה בבחירות לקהילת היהודים בװרשה נמצא גם שמו של סילמן בין 17 המועמדים הראשונים של הרשימה. ...

קאנפערענצן, צוזאמענפארן, באנקעטן, קרן קײמת׳ קי־ן היםוד, ״תרבות״, — אומעטום איז ער די צענטראלע פיגוד• שמט אויך אין דער גאנצער אומגעגנט אלם אויטאריטאטױוע פערזאן אין דער צױניסטישער טעטיקײט. זײן נאמען דער־ גרײכט אויך קײן װארשע און ער װערט נאמינירט אלס אײנער פון די הויפט־מיטארבעטער אין דער צענטראלע פון קרן היסוד װו ער פירט אן מיט א םפעציעלער אפטײלונג ביזן סאמע מלחמה־אויסברוך אין 1939. ...

... גחמיה פארמאגט א קװאל פון ענערגיע און איניציאטיװן גריגדעט שילער־קרײזן און גאר ספעציעל לײגט ער זײן געװיבט אויף אויסװארצלען דעם אנאלפאבעטיזם בײ דער ױגנט. ער האלט רעפעראטן אויף דערציערישע טעמעם. ער איז א געװיסע צײט דער לערער אין דער באראבאװ־ שולע פאר געשיכטע פון סאציאליזם׳ און אויך מיטגרינדער פון געזעלשאפטלעכע אװנט־קורםן פאר דערװאקסעגע ארבע־ טער. ער װערט גערופן פון פארבאנדס־בױרא ״ױגנט״ אין װארשע אויף שליח־ת אין לאדזשער ראיאן. אונטער זײן אנפירונג װערן אײנגעארדנט ״קעםטל־אװנטן״. אויף דעם אופן מיטבאטײליקט ער די ױגנט אין דער באהאנדלונג פון אירע פראבלעמען. ...

גאד אין די ערשטע יארן נאכן ערשטן װעלט־קריג איז די אײגציקע אינםטיטוציע אויף דער ײדישער גאס אין כמיעלניק געװען די צױניסטישע ארגאניזאציע. בראש פון איר איז געשטאנען אברהם זילבערבערג, א באליבטער און געאכטע־ טער עסקן, װעלכער איז אין די שפעטרדיקע יארן אריבער ארבעטן אין דער צענטראלע פון קרן־היםוד קײן װארשע. ארום אים האבן זיך גרופירט א רײ באגײסטערטע צױגיסטישע טוערס, צװישן װעלכע ס׳האט זיך באזונדערס אויסגעצײכנט דער שפעטערדיקער באקאנטער עסקן ישכר קאנערצוקער. די דאזיקע גרופע האט דאס ארגאניזירט אין דער שטאט די ערשטע ײדישע ביבליאטעק, די ״תרבות״־שולע, העברעאישע קורסן, אמאטארן־פארשטעלונגען. אין ראם פון אט דער ארגא־ ניזאציע האט זיך קאנצענטרירט דאס גאנצע ײדישע פאליטישע און קולטורעלע לעבן. פון אירע רײען האט זיך אויך רעקרו־ טירט די ערשטע חלוצים־גרופע, פון װעלכער פיל זענען אװעק קײן ארץ־ישראל. באלד דערגאך איז פארגעקומען א שפאלטונג און עס אנטשטײט א נײער פאליטישער כוח — די לינקע פועלי צױן־פארטײ, אונטער דער אנפירונג פון די בא־ קאנטע ארבעטער־טוערם לייבל ווילטשיק און יאנקל פרידמאן. די סארטיי האט זיך גיך באפעםטיקט און ארגאניזירט, גרו־ פירנדיק ארום זיך די ארבעטער־ױגנט אין שטאט. ביזן לעצטן טאג פון איר עקםיסטענץ און פון דער עקסיסטענץ פון ײדישן כמיעלניק בכלל — האט די פארטײ געפירט א ביז גאר לעב־ האפטיקע אלזײטיקע ט ...

עס ז נען םאראן אין װארשע צענטראלע ײדישע הילפם־ארגאניזאציעם און קרעדיט־אינסטיטוציעם, װעלכע זײנען פארפליכטעט קומען צו הילף די כמיעלניקער גענז־״פאשערם״. אויב עס איז כדאי ארײנצולײגן א מעגגע ארבעט, עגערגיע און געלט, כדי אויםצוארבעטן פלענער װי אזוי ארײגצופירן בײ ײדן גײע פראדוקטיװע פרנםות, איז דאן אװדאי כדאי אפצוראטעװען םון חורבן א גאגץ ײדיש שטעטל, װאם האט יארן לאגג געצויגן חױנה פון שװערער און ערלעכער ארבעט. ...

... אין צענטער פון אט דער אקטױוער גמילת־חסד־טעטיקײט איז געשטאנען די אלגעמײנע אנפראצענטיקע גמילות־חסדים־ קאסע, װאם איז געגרינדעט געװארן אין יאר 1926 — תרפ״ו. די קאםע איז געװעזן פארבונדן מיט דער צענטראלע פון גמ״ח אין װארשע, װעלכע איז געשטיצט געװארן פון ״דזשאינט״ ...

... מיטן אנקומען פץ מאקס רעיפיש פון װארשע אין יאר 1921, האט מען אנגעהויבן אײנרעפעטירן ערנםטערע פאר־ שטעלונגען. רעיפיש האט רעזשיםירט מיטן דראמאטישן קרײז פון די לינקע פ״צ און גלײך האט זיך אנגעהויבן א װעט־ פארמעסט צװישן אײן דראמאטישן קרײז מיטן צװײטן. די ...

גור של מטה היתה עײרה קטנה ששכנה במרחק כשעתײם נסיעה ברכבת הזעירה מװרשה הבירה. שושלת החםידות שבה התחילה עם הרבי הגורי הזקן רבי יצחק־מאיר אלתר בעל ״חידושי הרי״מ״, שהתחיל לנהוג בצדיקות גור אחרי קוצק. הרי״מ היה אומר: ״ר׳ בונם מפשיםחה הנהיג את העולם באהבד״ הרבי מקוצק הנהיגם ביראה, ואני מנהיגם בתורה. חברו —תלמידו רבי חנוד־הניך מאלכםנדר ניסח: פשיסחה היתה מדת אהבד״ קוצק — מדת יראה, גור — מדת תפארת, הכוללת את שניהם• ...

... בזכרן ױצאי חמילניק זכור עוד בקורו של החזן הנודע מװרשה גרשון םירוטד״ שכיבדם בתפילת מעריב׳ ותפילה מוסיקלית זו נחרתה בלבות שומעױ באותױת זהב המעוררות רק זכרונות יפים ורעננים מעולם הנשיד״ מה נעם אז ה״ערב״ שעורר בהם את ה״גשמה היתירה״ והרבה כל כך מתיקות, כל כך הרבה חן יהודי עצוב ונרגש. ואין

... ו צײט זענען אײנגעארדנט געװארן קינסטלערישע אװנטן און ליטע־ רארישע ״משפטים״. די שבתדיקע רעפעראטן און שמועסן זעגען פארגעקומען אונטער דער אנפירונג פון דוד זאלצמאן. אין דער ארבעט האט א נישט־קלײנע ראל געשפילט די צױניםטישע ביבליאטעק, װאס איז בכלל געװען די צוױיט־ גרעםטע ביבליאטעק אין דער שטאט. אלע ױגנט־קרײזן פון דער שטאט האבן אויםגעבארגט ביכער אין אט דער ביבליא־ טעק. דארט זענען אויך פארשפרײט געװארן ײדישע און הע־ ברעאישע צײטונגען. אין יענער צײט זענען אויך ארגאניזירט געװארן העברעאיש־קורסן דורך די לערערס רחל בלאט און מאטל װײסבארט. שפעטער איז אויך ארגאניזירט געװארן א קרײז פאר העברעאיש־רעדנדיקע און א ״תרבות״־שולע אונטער דער אנפירונג פון א דיפלאמירטער לערערין׳ װאם אי• געשיקט געװארן פון דער תרבות־צענטראלע אין װארשע. ...

... געװען. די הכנםה — א גאנץ היבשע סומע, איז גלײך איגער־ געװיזן געװארן צו דער צענטראלע פון קק״ל קײן װארשע• ...

... ידיעות על יסוד המזרחי והתפתחותו בחמילניק נתפרםמו ההל משנת תרע״ח בעתונים שונים, החל מ״הצפירה״ השבועי בװרשה בעריכתו של אחד מזקני המזרחי וסופרױ רבי יצחק ניםנבוים הי״ד, שעבר אחר כך לעבוד כעורך השבועון ״המזרחי״, בטאון תנועת המזרחי בפולין שהופיע בװרשה• גם ב״מזרחי״ באו הידיעות על המזרחי בחמילניק׳ ומהן אפשר לעמוד על מדת התפתחות הארגון בעיר, ואחרי כן נמצאו ידיעות גם בשבועון תנועת תורה־ועבודה שהופיע בװרשה בשם ״דאס ױדישע לעבען״. ...

... אין װארשע האט שוין דאן עקזיםטירט די צענטראלע פון דער ״מזרחי״־באװעגונג אין שפיץ מיט הרב ניםנבוים׳ הרב בראט׳ העשל פארבשטײן און אנדערע. גענוי װי אין פיל אנדערע פראװינץ־שטעט פון פוילן׳ איז דעמאלט אויך בײ אונז אין שטאט אנטשטאנען דער סניף ״מזרחי״. דער רעױן פון שיבת־צױן על פי התורה האט אנגעהויבן ארײנצודרינגען אין אלע רעליגיעזע קרײזן אין שטאט. דער גרעסטער טײל פון די בית המדרש בחורים׳ סתם בעלי־בתים און אויך האנט־ װערקער זענען געװארן אקטױו אין סניף.

... רג׳ יחזקאל לעמבערג׳ מענדל ערנרײך׳ לײביש ערנרײך׳ משה קויפמאן׳ חײם װײצמאן׳ משה זאנשײן׳ אלימלך קוקיעל־ קע׳ זענען געװעזן די שאפער און בויער פון ערשטן רעלי־ גיעזן צױן־חנוך אין כמיעלניק. באלד דערנאך איז געגרינ־ דעט געװארן די ״יבנה״־שולע אין װעלכער מען האט געלערנט תורה מיט װעלטלעכע לימודים לויטן נײםטן פעדאגאגישן פראגראם מיט די בעסטע לערערס און לערערינס. די לערערס זענען געבראכט געװארן פון ליטע׳ די בעסטע פעדאגאגן און העברעאיש־קענער. אײנער פון זײ איז געװעזן דער גרויםער מחנך ר׳ אברהם זוטא׳ א גרויםער משכיל׳ למדן און מטיף״ נפטר געװארן אין א״י. אין דער ״יבנה״־שולע זענען געװעזן 3 מחלקות׳ ײנגלעך און מײדלעך באזוגדער. די שולע איז געװעזן די בעםטע פון שטאט. צו די בחינות םון תלמידים זעגען געקומען רבנים פון מרכז אין װארשע. די ״יבנה*־ שולע האט געהאט א גוטן שם׳ אויך עלטערן װאם זעגען געװעזן װײט פון מזרחי׳ האבן זײערע קינדער געשיקט אין דער ״יבגה״־שולע. ...

... װען די פועלי־צױן־ארגאניזאציע איז אנטשטאנען אין כמיעלניק, איז זײער שװער צו געבן א באשטימטן ענטפער, װײל װײט צוריק, אין יאר 11—1910, זענען שױן געװעזן א סך יחידים ״פועלי־צױן״, װי למשל: איטשעלע פלוטשעניק, געקומען פון װארשע, קלמן מיעדזשיגורםקי, געקומען אהײם אויף ױם טובים פון לאדזש, בצלאל זילבערבערג און אנדערע. ...

צוזאמען מיטן ארגאניזירן די ארבעטער פראפעסיאנעל האט זיד די ,פ.צ.״ באמיט ארײנציען זײ אינם לײענער־קרײז פון דער ײדישער שטאטישער ביבליאטעק. דא האט זי אבער אנגעטראפן אויף א נישקשהדיקן אנאלפאבעטיזם׳ א סך פון די ארגאניזירטע האבן אפילו נישט געקענט שרײבן ײדישי האט זי געגרינדעט די געזעלשאפט ״אװגט־קורםן״ װו מ׳האט געלערנט שרײבן ײדיש׳ פויליש׳ חשבון׳ נאטור־װיסגשאםט און געאגראפיע. אין די קורםן האבן זיך באטײליקט אקטיװ דויזע קלײנערט־װילטשיק׳ לײבל װילטשיק (בײדע אומגע־ בראכט דורד די נאצים אין קיעלץ) פנחס סקוזשעװסקי, ישראלקע גוטמאן׳ אברהם לאנגװאלד׳ בערל איגעלניק (אומגעבראכט אין פראנקרײך דורך די נאצים) קלמן מיעדזשי־ גורסקי (אומגעבראכט מיט זײן פרוי חוה וױינבערג און זײער טעכטערל אין װארשע) און יאנקל פרידמאן (אומגעבראכט מיט דער כמיעלניקער קהילה), א.אנד. ...

... זיצן פון רעכסס : מאניע קוקיאלקע׳ בלומקע סאמעטבאנד — געפאלן אין געטא־אויפשטאנד אין װארשע• ...

... בשגת 1942 ביקר מרדכי אנילביץ בחמילגיק בפעם השניה והביא את הידיעות הראשונות לחמילניק שגירושים משמע השמדה (או התחילו הגירושים מסביבות לובלין). נפוצה היתה השמועה שאת המגורשים מכװנים לביצות פולסיה לבילה פודלםקה וכו׳. מעטים הױ שרצו להאמין באמת המרה. מרדכי תבע מחברי הקן לעמוד על נפשם׳ אולם לגירוש חמילניק עדײן לא היתה הדוגמא של װרשה (הגירוש מחמילניק היה מפפר חדשים לפני דהתקוממות והמרד בגיטו ורשה), חברי הקן אספו מזון ושלחו למרכז בורשה. ...

... קורס מדריכי בית״ר בורשה

אין די זומער־חדשים 1942 זענען דערגאנגען קײן כמיעלניק ידיעות װעגן דער פארניכטונג־כװאליע, ״אקציעם״ און ״גירושים״ אין װארשע, ראדאם׳ קיעלץ׳ א.א.װ. די דאזיקע אינפארמאציעס האבן געשטאמט פון קריסטן, װאם האבן געשמוגלט קיין װארשע לעבנס־מיטלען• א לאנגע צייט האט די ארטיקע באפעלקערונג געלעבט אין אילוזיע, אז דאם װאס ס׳איז געשען אין יענע שטעט װעט זיך נישט אויך איבערחזרן אין כמיעלניק. דער בוסקער לאנדראט האט מיט דער גאגצער פערפידיע פארזיכערט אז די כמיעלניקער ײדן זענען ארבעטער און פראידוקטױוע ײדן׳ און עס דראט זײ נישט קײן שום שלעכטס. פונדעסטװעגן איז געמאכט געװארן אויפן ארט אן ערנסטער פרװו צו ארגאניזירן שאפן׳ גלויבנדיק, אז מיט דער הילף פון פאך־װארשטאטן װעט געלונגען לכל הפחות א טײל ײדן צו פארבלײבן אויפן ארט• דער דאזיקער פרװו האט זיך אבער נישט איינגעגעבן, הגם דער יודנראט האט געשאפן א ספעציעלן קאמיטעט צו ארגאניזירן די שאפן.

אויף זײן ערשטער באראטונג מיט 6 חברים־אקטױויםטן פון דער לאקאלער ארגאניזאציע, האט ער זײ איבערגעגעבן אומלעגאלע אויסגאבעם. אויף א ברײטערער פארזאמלונג מיטן אנטײל פון אנילעװיטש איז געשאפן געװארן אן ארטיקער קן װאם האט געצײלט 60 חברים. פון כמיעלגיק איז אנילעװיטש אפגעפארן קײן סטאשעװ. זײט אנילעװיטשעם באזוך אין כמיעלניק איז אנגעהאלטן געװארן א שטענדיקער קאנטאקט מיט װארשע. עם זענען דערהאלטן געװארן ברױו און אומלע־ גאלע צײטונגען, װעלכע זענען איבערגעפירט געװארן דורך דעם ײדישן פארבינדלער אויף ארישע פאפירן — װיגא

... גופא, םײ אין די דערפער, זײערע װערטפולע חפצים און םחורות. װאם שײך די האנדלםבאציאונגען קענען מיר למשל אנװײזן אויף דער עובדה, אז דאם געשעפט פון דער פאמיליע מיאדאװניק האט װײטער גוט פראםפערירט אונטערן שילד ״שוםטער־צוגאבן״, װאס דאס זענען געװען די אײנציקע ארטיקלען, װעלבע די מאכט האט דערלויבט די כמיעלניקער ײדן צו פארקויפן. אבער אונטערן שילד ״שוםטער־צוגאבך האט דאם געשעפט פארקויפט אומלעגאל פארשידענע .אנדערע סחורות, אפילו אײער און פוטער, פאר די קריסטלעכע שמוג־ לערס, װאס פלעגן זײ ליפערן אומלעגאל קײן װארשע.

... דארט געגרײט; נאך דער צװײטער ״אויסזידלונג״ אין כמיעלניק, וװ ס׳זענעז נאד פארבליבן נעבעכדיקע רעשטלעך פון דער ערשט נישט לאנג ברויזנדיקער קהילד״ איז אנגע־ קומען טאסיא אלטמאן מיטן צװעק מיטצונעמען אידעאישע חברים קײן װארשע. עס זענען מיטגעפארן בלויז בלומקע סאמעטבאנד און דוד שניפער׳ װעלכע זענען שפעטער געפאלן אין װארשעװער געטא29).

1944). אין װארשע האט רבקה מאלי צװישן אנדערן געארבעט בײ דער פרוי סאלעצקא, דער פרוי פון א פוילישן פאר־ מלחמהדיקן גענעראל. נאכן אויסברוך פונם אויפשטאנד איז זי ארויסגעםירט געװארן צוזאמען מיט דער באלעבאסטע קײן דײטשלאנד.

... דער געטא־פאליציאנט שמעון קאזיעמינסקי איו כמיעלניק — געפאלן אין געטא־אויפשטאנד אין װארשע ...

... עװער װעג געפונען די טירקעלטויבם. בײ פאלאקן האבן זיך אויך אויםבאהאלטן די משפחות : םקראבאצקי, אגניעװיטש, לאנגװאלד, גוטמאן, שיע שטײנפעלד34). עס דארפן נאך דערמאנט װערן אנדערע פאקטן פון דערטײלן הילף דורך פאליאקן. שלױוינםקי׳ דער זין פון אײגנטימער פון רעסטאראן אין מארק׳ האט געהאלפן ארויםבאקומען ״ארישע״ פאפירן פאר דער פרוי מרים מיאדאװניק און איר שװעגערין. אויך די פאמיליע םטראדאיװםקי, אײגנטימער פון א רעםטאראציע אין מארק׳ האט געהאלפן װי װײט מעגלעו רבקה סאמעט־ באנד; דער לערער מאניעק סטראדאװםקי האט איר אוים־ געארבעט אן ארישע מעטריקע אויפן נאמען םטאניסלאװא פיװאנסקא פון דארף סוכאװאלא. אויפן סמך פון דער דאזיקער מעטריקע האט זי באקומען אן ארישע ״קענקארטע״, און געקאנט א לענגערע צײט ארבעטן אויף דער ארישער זײט אין װארשע, ביז צום אויסברוך פון דעם אויפשטאנד (אויגוסט

... די פרוי פון כמיעלניקער פאלקס־שול־לערער קאנדערא, א טאכטער פון די פאװלאװסקים, האט געמסרט מרים מיאדאװניק בעת זי האט געפרװוט פארן פון קעלצער װאקזאל קײן װארשע מיט איר ברודערס ײנגעלע. אין רעזולטאט פון דער דאזיקער מםירה האט די געםטאפא געשאסן דאם קינד.

... דאסגלײכן רבקה מאלי, װאס איז אויף א ברוטאלן אופן ארויםגעטריבן געװארן דורך םטאשעק שצוקעװיטש, איז בארויבט געװארן הינטער קעלץ׳ דורך א פאליאק, װאס האט זי געזאלט אריבערפירן קײן װארשע*3). אפילו די ארנט־ לעכערע פאליאקן האבן זיך נישט געאײלט אפצוגעבן די חפצים און סחורות די נויטבאדערפטיקע ײדן׳ װאים האבן נישט געהאט צו באצאלן זייערע קריםטלעכע בעלי־בתים פארן אויםבאהאלטן זײ. זײ זענען געװען זיכער אז די ײדן װעלן סײ װי ארײנ־ פאלן אין די הענט פון די דײטשן, און דעריבער האבן זײ זיך אפגעזאגט פון צוריקגעבן עפעס. ״אײן גוי — גיט איבער א באגלויביקטער עדות — האט אונדז יא געהאט עפעם אפגע־ געבן׳ אבער ארויםגייענדיק פון אים׳ זענען אונדז 2 שקצים באפאלן מיט קאסעס אין די הענט און פון אונדז אלץ צוריק־ גענומען״.

... 9♦ מאנצאזש און קלײנהענדלער, דארטן ; ארליך, דארטן♦ א♦ רוטקאװסקי ״די פארניכטונג פון ײדן אין ראדאמער דיסטריקט״♦ ״בױלעטין״ (פויליש) פון ײדישן היםטארישן אינםטיטוט אין פוילן, װארשע 1955, נומ׳ 16 — 15♦

... פון דאמאלט אן האבן מיר כםדר געהאט קאנטאקט מיט װארשע, דערהאלטן ברױו און אן אומלעגאלע צײטונג, װעלכע ם׳האט געברענגט א ײד מיט ארישע פאפירן מיטן נאמען ״װיגא״. ...

... אין א צײט ארום האבן מיר װידער א ידיעה, אז ם׳איז פאראן א פלאן ארויסצונעמען פון כמיעלניק יוגנטלעכע קײן װארשע צום קאמף, װעלכער גרײט זיך דארט. נאר אײן חברה. א געװיםע בלומא םאמעטבאנד איז דאן אהינגעפארן• זי איז דארט העלדיש געפאלן. ...

װי מיר שמועםן אזוי קומט ארײן פון צװײטן צימער טאדעק סטראדאװסקי, א זון פון די סטראדאװסקים פון מארק, װאם האבן געהאט א רעסטאראציע. ער הײבט אן מיט מיר צו שמועםן און זאגט, אז קײן סאנדאמיעזש פארט מען צום טויט. ער ראט מיר דעריבער אהין נישט צו פארן און האט צוגעזאגט אריבערצופירן מיך קיץ װארשע. איך האב אים

זיי זענען אראפגעשפרונגען פון די וואגנם, צװישן זיי זענען געוועזן עלטערע מענטשן ווי פייגל מאלע און אלטע שאר מיט אירע קינדער. נאך דער צוױיטער אויםזידלונג האבן מיר געלעבט מיטן געדאנק, אז אט, יעדן טאג קומען זײ אן כדי די רעשט ײדן צו ליקװידירן. אין דער צײט איז קײן כמיעלניק אנגעקומען טאסיע אלטמאן פון דער װארשע־ װער אוגטערגרונט־באװעגונג און מיטגענימען מײן שװעםטער בלימקע קײן װארשע. איך בין געבליבן אלײן און נאר געטראכט װי אזוי זיך אריבערצובאקומען קײן װארשע•

... נולדה בשנת 1921 בחודש ױלי בחמילניק׳ בת שרה ושמואל סמטבנד. התחננה בבי״ם עממי פולני. בגמרה בי״ס נכנסה לתנועת ״השומר־הצעיר״ בעיר והיתה מהפעילות בױתר. עם הכבוש הנאצי המשיכה במחתרת בפעולות הםברה נגד הנאצים. עם התחלת הגירושים והשמדת היהורים התחילה המחתרת בװרשה בפעולות רחבות ױתר. בשנת 1942 הגיעו לחמילניק מפקד המרד בגיטו װרשה מרדכי אנילביץ וטוםיה ...

... טא. איך האב געשריבן ברױו קײן כמיעלניק צו די סטראדאװסקים׳ כאילו איך שרײב צו מײנע עלטערן און זײ האבן מיר געענטפערט װי עלטערן אויפן נאמען פון די פיװאנסקים. נאך א חודש צײט איז צו מיר געקומען א כמיעלניקער שײגעץ׳ דער זון פון אםאק׳ פון דער בודקע מיט נאך א חבר א קריסט און מיר געזאגט׳ אז בײ אים געפינכ זיך מײטע מיאדאװניק. זײ האבן געװאלט אז איך זאל מיטגײן מיט זײ׳ נאר מײנע באלעבאטים האבן נישט דערלויבט צו גײן מיט מענער. זײ האבן געטענהט׳ אז איך האב נישט קײן ארבעטם־קארטע און מען קאן מיך נעמען קײן דײטשלאנד אויף ארבעט. אין א צײט שפעטער איז מײטע געקומען צו מיר. מיר האבן באשטימט זיך כסדר צו טרעפן׳ עש איז אונדז אבער גישט געלונגען. פון מײטען האבן מײן אדרעם באקומען מרימ קאליש און איר מאן בן־צױן בלאנק׳ װעלכע האבן זיך באהאלטן אין װארשע. זײ זענען צו מיר געקומען. מרים האט געארבעט אויף .אזא ארט װי איך. אירע באלעבאטים

דעם 19־טן אפריל 1943 קומט ארויף צו אונדז א חברמע פון מײן באלעבאםטע. איך הער װי זײ רעדן צװישן זיך: עפ איז װידער ״קריג״. איך האב באלד פארשטאגען׳ אז דאס מײנט מען דעם געטא־אויפשטאנד. װען יענע איז אװעק׳ האב איך געפרעגט, װאס איז געשען׳ האט מען מיר געענטפערט : ,אן אויפשטאנד אין געטא״ דאם ערשטע מאל האב איו געהערט פון מײן באלעבאסטע א מײנונג װעגן ײדן : ״א שאד װאם זײ האבן דאס נישט געמאכט, װען זײ זענען געװען א גרויםע מאםע׳ נאר איצט׳ װען זײ זענען שוין .א קלײן הײפל״• איך האב אויף דעם נישט געענטפערט׳ בכדי נישט ארויפ־ צורופן א פארדאכט. אין אװנט בין איך געגאנגען מיטן הונט שפאצירן. מען האט געהערט אויפרײסן׳ שיםערײען׳ פלאמען־ פײער האט מען געזען אין דער זײט פון געטא, דער רויך האט געשטיקט, פונקט װי גאנץ װארשע װאלט געברענט. איך האב אין מיר געשטיקט דעם װײטיק, זיך געפרוװט באהערשן, געװישט די טרערן׳ זיך באמיט׳ אז מען זאל׳ חלילה׳ גישט באמערקן מײן טרויעריקע שטימונג. טראץ אלעם, גלײך גאכן ארויפקומען אין שטוב, האט מײן באלע־ באם באמערקט אן ענדערונג אויף מיר: ״סטאשיא, דו איבערנעמםט זיך מיטן גורל פון די ײדן ?״. ער האט אפשר גארנישט געמײגט׳ אבער איך האב שוין איבערגעקלערמ. אפשר װײסט ער שוין װער איך בין י װען יא׳ װאלט ער מיך קײן אײן מינוט נישט געהאלטן.

ענדע מאי זענען צו מיר געקומען דרײ מײדלעך. זײ האבן נישט געהאט קײן צורה פון קײן ײדן. זײ האבן גאך געהאט דעם אדרעם פון פארן אויפשטאנד. מען האט זײ געשיקט צו מיר. זײ האבן זיך געפונען אין הענריקאװ הינטער װארשע אין א יתומים־הויז אויך אלס קריםטינס. זײ זענען מיר געקומען מודיע זײן׳ אז אין האטעל פאלסקי אויף דלוגע־גאם פארשרײבט מען ײדן צו פארן קײן ארץ־ישראל און אויך קײן אמעריקע. דאס טוען די דײטשן אפיציעל דערלײדיקן. די דײטשן האבן געװוםט׳ אז אין װארשע געפינען זיך פיל ײדז אויף ארישע פאפירן און אויף אזא אופן האבן זײ געװאלט ארויםנארן די ײדן און זײ אומברענגען. עם האבן זיך געמאלדן טויזנטער ײדן. אויך איך האב זיך געמאלדן. זונטיק, אנשטאט צו גײן אין קלויסטער בין איך געגאנגען אין ״האטעל פאלםקי״. איך בין דארט .אהינגעקומען׳ האב איך געזען פיל ײדן מיט קינדער און פרויען. עס איז מיר געװארן לייכטער אויפן הארץ. איך בין געװעזן גליקלעך׳ אז איך טרעף זיך װידער מיט ײדן. אזוי לאנג שוין גישט געזען קײן יידן. די פאי־ זאמלטע זענען געװעזן גליקלעך. די ױנגע מײדלעך האבן געזונגען און געטאנצט. עס האט זיך נישט געגלוסט אװעק פון דארטן. מען האט מיר צוגעזאגט׳ אז מארגן װעט מען מיר אויך אננעמען. די מיידלעך האט מען באלד דערלעדיקט׳ װײל זײ זענען געװעזן פון דער קאמפם־גרופע אין געטא. מען האט מיר געזאגט׳ אז צומארגנם זאל איך קלינגען• איך בין זײ מקנא געװעזן׳ אז זײ קאנען שוין בלײבן. דעם אנדערן טאג האב איך געקלונגען׳ האט מען מיר געענטפערט׳ אז זײ זענען שוין אלע אין פאװיאק. נאכן קריג האב איך זיך דערוװםט׳ ...

אזוי זענען מיר בײרע געװעזן צוזאמען ביזן 1־טן אויגוסט 1944. די רוסן זענען שוין געװעזן אין פראגע אױף דער צװײטער זײט װײסל. די דײטשן האבן שוין עװאקואירט װארשע. באשע ראדזינסקא האט געארבעט בײ א דײטשקע, װעמענס מאן איז געװעזן א פאליאק. זײ האבן זיך עװאקואירט און באשע איז געבליבן אלײן אין דער װוינונג. מײנע באלעבאטים האבן געזאגט, .אז מײן חברטע דארף נישט זײן אלײן אין א דײטשער װויגונג װען די רוסן װעלן ארײנקומען. ׳,י קאן קומען צו אונדז. זי האט אריבערגעפירט צו מיר אלע זאכן און גאך מיטאג האט זי געזאלט צו מיר קומען. דאם איז געװעזן דעם 1־טן אויגוםט 1944. עס איז אױסגעבראכן אין װארשע דער אויפשטאנד אוגטער דער אנםירערשאפט פון גענעראל בור־קאמאראװםקי. באשע האט גישט געקענט מער קומען צו מיר. בײטאג און בײנאכט האט מען געשאםן. ײ דײטשן צוזאמען מיט אוקראאיגער האבן געשאסן יעדן אײנעפ״ װאס האט נאר ארויסגעשטעקט דעם קאפ. אין צענטן טאג

... איד װיל דערצײלן װעגן מײן שמערן קאמף אויף דער ארישער זײט. דאם איז מיר שטארק אײנגעקריצט אין זכרון. אין מײן שטעטל כמיעלניק האב איך מײנע גאנצע קינדער־ יארן געלעבט. איך בין אויםגעװאקסן אן א פאטער, האב איך שטארק ליב געהאט מײן מוטער און מײנע צװײ עלטערע ברידער פון מיר. איך בין םפעציעל שטאלץ געװען מיט מײן אלטן זײדן. איך געדענק װי הײנט װען מײן מוטער האט מיך ערגעץ געשיקט עפעם דערלעדיקן, האב איך שטענדיק, אויף דער פראגע : ״װער ביםטו, מײדעלע ?״ מיט שטאלץ געענט־ פערט : ״הענעך מיאדאװניקס אײניקלד מײן עלטערער ברודער שרגא טײער איז געװען װײניק באקאנט אין שטעטל, װײל ער האט געװוינט אין װארשע. דאקעגן מײן ײנגערער ברודער ,ישראל טײער, א השומר־הצעירניק, איז גוט באקאנט געװען צװישן דער יוגנט. איך בין פיל ײנגער געװען פון מײן ברודער ישראל טײער. ...

איך בעט בײ אים נאך א פאר טעג ביז איך װעל מיך פארשטענדיקן מיט מײן פרײנדין מיטשא. שיראגעס טאכטער. איך נעם גלײך און שרײב צו איר א ברױו קײן װארשע. מײן באלעבאס שיקט דעם ברױו מיט שנעל־פאסט. נאך עטלעכע טעג קומט זי צו מיר. זי איז גרײט צו העלפן. מײן אינטו־ איציע האט מיך׳ הײםט עס, נישט פארפירט. זי פרעגט מיך נישט צי איך האב פיל געלט אדער זאכן. זי זאגט צו מיר. אז װען איך װעל איבערלעבן די קריג׳ װעל איך איר רעװאנ־ זשירן. זי דערצײלט, ,אז זי האט מיר געדונגען א װוינונג בײ אן אלטער פרוי, איך זאל זײן איר םובלאקאטארין. בעטגעװאנט און אלע אנדערע זאכן פון ערשטן געברויך׳ מוז איך מיר שאפן. מײנע זאכן האב איך מיר געהאט צוגעגרײט אין עטלעכע װאליזעס, נאך זײענדיק אין דער הײם. איך האב זײ צעשיקט צו פארשידענע באקאנטע פויערים. די אלע פויערים האב איך גוט באלוינט און אפגערעדט מיט זײ׳ זײ זאלן מיר נישט מאכן קײן שװעריקײטן װען איך װעל די זאכן דארפן.

אזוי ארום בין איך מיר בשלום אנגעקומען קײן קיעלץ, װו מײן פרײנדין איז שוין געשטאנען און געװארט אויף מיר. זי האט מיך מיטגעממען צו אירע באקאנטע קריסטן. דארס• זענען מיר געװען ביזן אװנט. מיר האבן באשלאםן צו פארן מיטן נאכטצוג, כדי אנצוקומען פארטאג קײן װארשע. אין אװנט זענען מיר אװעק אויפן קיעלצער װאקזאל. װען דער צוג איז אנגעקומען, זענען מיר ארײן צוזאמען מיט פיל אנדערע פאסאזשירן, מײסטנס פרויען שמוגלארזשעם, װעלכע האבן אין צײט פון קריג געשמוגלט פון קלײנע שטעטלעך לעבנםמיטל אין דער גרויםער שטאט װארשע. מײן פרײנדין האט דאם אויך געמאכט. זי האט מיר אויך געגעבן אײן פעקל אין האנט׳ עם זאל הײםן, אז אויך איך בין אזא. גאט זײ דאנק, מיר זענען שוין .אדורך ראדאם און מיר האבן קײן רעװיזיע נישט געהאט. װי מיץ פרײגדין האט מיר דערצײלט, האבן זײ כמעט תמיד געמוזט אין ראדאם מיטמאכן א רעװיזיע. דאם מאל זענען מיר אדורך דעם גאנצן װעג אן שטערונג• מיר האבן זיך שטארק געפרײט װען מיר האבן געזען, אז מיר זענען שוין אין װארשע. איך בין דאס ערשטע מאל אין מײן לעבן אין װארשע. זי גיט מיר א פעקל אין האנט. זי גײט און איך גײ איר נאך. מיר האבן באזונדערם מורא געהאט פאר פאליאקן, פוילישער פאליצײ. די לעצטע האבן שטארק שאנטאזשירט ײדן אויף דער ארישער זײט — און פאר דעם װאם איך האב זיך געשראקן, איז ...

... אך .אזוי גליקלעך און קוק זיך אײן װי דאס קינד שלאפט אזוי רואיק. איך, דאקעגן׳ קען בײ קײן פאל נישט אײנשלאפן. פאר גרויס פרײד׳ װאם איך האב װידער א דאך איבערן קאפ׳ אדער אפשר פון אויפרעגונג׳ װײל איך האב געהערט װי מײן באלעבאם האט אונדז פארשלאסן׳ פארמאכט דאם טויער און אװעק. איך ליג אין בעט און בין שטארק נערװעז. דער זײגער איז שוין 11 בײנאכט. װוהין קאן ער אזוי שפעט גײן׳ בעת עם איז דערלויבט צו גײן בלויז ביז 8 אװנט ? עס קומען מיר שרעקלעכע געדאנקען אין קאפ... אײנס בײנאכט איז מײן באלעבאם צוריק געקומען. א פאר־ שיכורטער איז ער ארײן אין צימער׳ זיך אװעקגעזעצט בײם אוױון און אזוי אדורכגעשלאפן די נאכט. צומארגנם איז מײן באלעבאסטע אנגעקומען. װײזט זיך אויס׳ אז זי פארנעמט זיך אויך מיט שמוגלען לעבנםמיטל פון די דערפער קײן װארשע. מײן באלעבאסטע, א פרוי פון א יאר 40, זעט אויס

1944. די האפענונג שטארקט זיך. אבער אט ברענגט מײן שכנטע א פינצטערע בשורד״ אז מען איז איר געקומען זאגן. מיר אלע זאלן שנעל פארלאזן דאם הויז, װײל דאס גאנצע דארף רעדט װעגן אונדז, אז מיר זענען ײדן. יעדע מינוט קען .ארײן ״געסטאפא״ און אונדז ארעסטירן. איך האב שנעל פארפאקט מײנע זאכן, ארויף צו מײן באלעבאםטע איר אפגעבן דעם שליםל און איר דערצײלט, אז איך האב באקומען א טעלעגראמע פון מײן ברודער, העניעקם פאטער, .אז ער איז קראנק׳ ער װיל דאם קינד זעען, און אז עם קען זײן׳ אז מיר װעלן נאך צוריקקומען. פארנאכט װען עם איז טונקל געװארן, האבן מיר פארלאזט זיעלאנקע און .ארײן קײן װארשע. מײן ״מומע״, דאס הײםט די באלעבאםטע אויף פאנסקא־גאם האט אונדז זײער קאלט און שלעכט אויפגענומען• צומאל נישט געלאזט אונדז איבערנעכטיקן. זי טענהט, אז זי האט מורא פאר זיך און דערצײלט מיר, אז מען האט זי געמסרט, אז זי פארנעמט זיך מיט אויםבאהאלטן ײדן. ...

א היבשע צײט האבן מיר זיך געװאלגערט איבער די װארשעװער גאםן. אויף יעדן טריט האט מען אונדז שאנטא־ זשירט. איך האב שוין געװוינט אין םולעױװעק נאך װארשע און געמוזט אנטלויפן. עם איז זומער 1943. איך בין שטארק אויסגעשעפט, רעזיגנירט. קײן דאך איבערן קאפ. נישט אײן מאל האב איך באדויערט, פארװאם איך בין נישט געבליבן אין כמיעלניק און אװעק מיט אלע צוזאמען. באין ברירה שרײב איך א ברױו צו מײנע באלעבאטים אויף פאנסקא. איך אפעליר צו זײער געװיסן, מיר ארויסצוהעלפן מיט א שטוב, װײל איך קען שוין נישט לענגער זיך ארומװאלגערן. מײן באלעבאסטע איז געקומען צו מיר און האט מיר צוגעזאגט, אז זי װעט פארן קײן זיעלאנקע, .א םטאציע נאך רעמבערטאװ (א דאטשע־ארט). דארט װעט זי מיר דינגען א װוינונג. אזוי איז טאקע געװען. מיר זענען אװעק קײן זיעלאנקע׳ געדונגען .א צימער בײ אן אלטער אריסטאקרא־ טישער קריסטין. מײן באלעבאםטע האט מיך פארגעשטעלט אלס איר שװעםטערן־טאכטער, און דערצײלט מײן נײע באלעבאסטע, אז איך האב מיך פארנומען מיט שמוגלען לעבנסמיטל און פון דעם איז בײ מיר דאס הארץ אביסל נישט אין ארדענונג. ד ...

... עם איז פיר מינוטן פארן אנקומען פון דעם צוג׳ װאם גײט קײן װארשע. איך האלט שוין די בילעטן אין האנט און װארט נאר ארײנצוגײן אין צוג. פלוצלינג שטויסן זיך מײנע אויגן אן מיט די אויגן פון א כמיעלניקער קריםטין. דאס את די פרוי פון כמיעלניקער לערער פון דער פאלקס־שולע קאנדערא׳ א טאכטער פון די פאװלאװסקים פון שידלעװער װעג. זי האט מיך גוט געקענט, װײל זי האט בײ אונדז געפלעגט קויפן. איך גײ שנעל מיטן קינד אין טואלעט. דארט זיץ איך און װארט ביז איך װעל הערן דאם פײפן פון לאקאמאטיװ. איך װיל ארוים פון טואלעט׳ ארײן צװישן עולם אבער די אוביקאציע איז ארומגערינגלט מיט געסטאפא. מען ארעםטירט אונדז. ...

דער גוי האט אבער נישט געװאלט דעם ברױו שיקן מיט דער דארפם־פאםט מיט דער טענה, אז אין דארף שרײבט כמעט קײנער נישט קײן ברױו, קען מײן ברױו ארויפריפן אויפמערקזאמקײט און גורם זײן אן אומגליק... כ׳האב אים געגעבן געלט אויף הוצאות און ססז דאלאר צום טוישן... און ער איז געפארן קײן װארשע אװעקלײגן דעם ברױו. ...

מײן ברױו איז אנגעקומען קײן סאנדאמיעזש. אונזער זון׳ װאס איז אין טרויער נאך זײן טאטע־מאמע א צײט געװען אין טיפער מעלאנכאליע׳ האט אויפגעלעבט מיטן דערהאלטן דעם בריװ און באשלאםן צו פארןיקײן װארשע׳ װײל דער ברױו האט דאך געטראגן דעם פאסט־םטעמפל פון װארשע... די 3 קוזינקעם האבן נאך געהאט א שװעםטער אין װארשע־ װער געטא׳ איז אײנע פון זײ צוזאמען מיט אונזער זון׳ געפארן אונז זוכן. זײ האבן געפרנען דעם טויט נישט דערפארנדי ־ און איבערגעלאזט אײביקן אומעט אין אונזערע נשמות. ...

... דער גורל טראגט אין זיך טײװלאנישע אומגליקםצופאלן : מײן בריװ׳ װעלכער איז געשיקט געװארן דורך װארשע קײן סאנדאמיעזש׳ האט גורם געװען דעם טויט פון אונזער אונ־ פארגעסלעכן זון ירחמיאל הי״ד דורך די נאצישע הענקער אויפן װעג פון סאנדאמיערזש קײן װארשע. ...

פון ראװנע האבן מיר פארגעזעצט דעם װעג קײן װארשע־ פראגע. מיר האבן געדארפט דורכגײן די װײםל הינטער װארשע בײ דעם טײך פיליצא. די דײטשן האבן זיך נאך געפונען אין פראגע. אויך מאדלין איז געװעזן אין די דײטשע הענט. דער באפעל איז געװען אריבערצורײםן זיך צו דער װײסל צװישן װארקע און פיליצע אין דארף םטודזשיאנקי, פארנעמען דעם פלאץ און אים האלטן. קײן בריק איז נישט ,געװעזן און די דײטשן האבן נאך באמבארדירט און באשאםן בײדע זײטן וױיםל. עס איז פארגעקומען א שװערער קאמף. זײער פיל טויטע זענען געפאלן אויף אונדזער זײט. צװײ טאנקן אונדזערע זענען אריבער דאס װאםער, אריץ אין א װאלד און אנגעהויבן באשיסן די דײטשע ארטילעריע. מען האט באלד אריבערגעלײגט איבערן װאםער .א פראװיזארישע בארזשע׳ צונויפגעפלאכטן פון ברעטער און צו װעלכער מען האט צוגעבונדן צוױי מאטאר־שיפלעך. די בארזשעם זענען געװען צוגעבונדן צום ברעג און אויף איר זענען ארויף צװײ טאנקן, 34־ט. איך מיט נאך 13 םאלדאטן זענען ארויף אויף דער בארזשע, און די מאטאר־שיפלעך האבן אונדז אריבער־ געפירט אויף יענער זײט װײםל אונטער א גרוים פ ...

... מיר זענען ארוים פון דעם פלאץ און גערירט אויף װארשע־ פראגע. מיר האבן װײטער געקעמפט און פארנומען די ״װעדעל־פאבריק״ און אויך אנדערע פלעצער אין פראגע. די דײטשן זענען נאך געװעזן אין װארשע און האבן באשאםן פראגע. דארט זענען געפאלן פיל פון מײנע בעסטע קאמף־ חברים׳ װאם איך האב מיט זײ דורכגעמאכט די שװערםטע צײטן. אין פראגע איז צו מיר געקומען מײן ברודערן־זון מאיר׳ װאם איז געשטאנען אין אן אפטײלונג נישט װײט פון מיר. פון פראגע זענען מיר ארוים קײן גאצלאװעק.

... הבנתי שסיכוײ להיפגש עם אחי הם קלושים בױתר. המשכתי איפוא בגפי עד לינוב לובלםק. היה זה הױם השישי בשבוע הראשון למלחמה. באחד מבתי הקפה הגדולים בעיר התרכז קהל גדול כדי להאזין לחדשות ראדױ דורשה. תחנת שידור זו קראה לאזרחים לחזור לבתיהם ולחדול מהנדידה למזרח. היא הבטיחה שהצבא הפולני המהולל יחזיר לעמו את השטחים שנכבשו זמנית על ידי האויב. עוד אנו מאזינים להבטחות ראדױ װרשה ומטוסים גרמגײם חגו מעל העיר והפציצוה קשות. התפזרנו לחפש מחסה. משך קרוב לשעה שכבתי עם עוד אנשים במרתפו של בית חדש. משיצאתי לאור הױם כמעט שלא היכרתי את העיר. בתי העץ בערו׳ בתי האבן הױ מוטלים בחורבותיהם. בקושי פילסתי לי נתיב בין ההריםות והגעתי למלון. נטלתי את מקלי ואת תרמילי עם הצידה לדרך ויצאתי את העיר. ...

איך פאר ארויס פון װארשע אין א פול געפאקטן צוג מיט סוחרים, אגענטן, באאמטע און קום אן בײנאכט קײן קעלץ. איך שטײג אוים און פלוצלינג דערהער איך אן אויסרוף: .דא כמיעלניקא״, ״דא סטאשאװא״. איך האב זיך אויםגעדרײט און דערזען אן אפענעם לאםט־אויטא. איך בין ארויף. די גוײם נעמען ארוים די פלעשער בראנפן, מאכן א כוסה. דער אויטא פארט לאנגזאם פארבײ באקאנטע דערפער. אלץ איז דא מיר אזוי באקאנט, עם פעלט דא גארנישט. מיר פארן פארבײ מארװיצא װאלא. דא איז אײביק געװען אן ארעמ־ קײט מיט פויערישע כאטעם, איצט — שײנע הײזער. מיר פארן דורך פיאטרקאװיצע. דא זענען פארמעגלעכע כמיעלניקער בעלי־בתים געקומען אויף זומער־דאטשע. אט זענען מיר אין צעליני, דא איז געװען דער גרויםער הויף פון דעם כמיעל־ ניקער ײדישן גוט־באזיצער עוזר שטראך מיט זײנע זין אברהם און ױנה. איך באמערק, אז א טײל פון גוט איז חרוב. דער אויטא פארט װײטער און איך זע די בלאנקס קאלך־ אוױונס. פון די קוימענם גײט א געדיכטער רויך, װי קײנמאל גארנישט. די קאלײקע פארט פארבײ מיט .א לאנגען פײף. פון דער װײ ...

... אין רוסלאנד. זײ האבן מיר דערצײלט װי אזױ זײ זענען אין מיטן דער נאכט ארויסגענומען געװארן פון זײערע בעטן און הײמען, אפגעריםן געװארן פון זײערע משפחות און פארשיקט געװארן א,ן א פארװאס און אן א פארװען. איך האב אזוי געארבעט שװער ביז די קריג האט זיך געענדיקט און צוזאמען מיט פוילישע ײדן בין איך צוריקגעפארן קײן פוילן נאך דער באפרײאונג. איך האב שטארק געװאלט זעען מײן הײם שטאט כמיעלניק. איך האב געגלויבט, אז איך װעל נאך טרעפן מײן פאטער און מוטער, מײנע ברידער און שװעסטער, װעלכע איך האב קײן אײן מינוט נישט פארגעםן. מיטן אנקומען קײן פוילן בין איך געװארן זײער טרויעריק, זעענדיק װי פאלאקן באװארפן מיט שטײנער אונזער צוג. איך האב זיך באזעצט אין שטעטין. מיר האבן צונויפגענומען עטלעכע כמיעלניקער און צוזאמען ארײנגעפארן קײן װארשע. צװיש אונדז איז געװעזן שמואל װײגבערג און משה ידדל אײונבערג, װעלכע זעגען אומגעקומען אין קעלצער פאגראם, דעם 4־טן ױני 1946.

... ן פארמײדן דעם פאגראפ. ער האט געװאלט ארגאניזירן א כוח קעגן די פאגראמשטשי״ קעס. עם איז אים אבער נישט געלונגען. ער איז קוים אװעק פון דארט, אין לעצטן מאמענט פאר דער הריגה. בעתן פראצעס קעגן די אנטײלנעמער פון קעלצער פאגראם איז ער געװען אקטױו בײם זאמלען דעם באשולדיקונגם־מאטעריאל. ״די מערדער װעלן טײער באצאלן״ — האט ער זיך געטרײםט. ער האט אויך אנטײלגענומען אין אויםפירן דעם טויט־אורטײל איבער פערצן מערדער. אין די לעצטע װאכן פאר זײן טויט, האט ער באקומען די נאמינאציע אלם מיטארבעטער אין דער פױלישער אמבאסאדע אין פראנקרײך. ער האט זיך שוין געגרײט אפצופארן צוזאמען מיט זײן פרוי קײן פראנקרײך. די א.ק.־באנדעס האבן אים אבער נישט געקאנט מוחל־זײן זיין קאמף קעגן די באנדיטן. זײ האבן אים פארנארט דורך א פאלשן דאקומענט, אים ארויסגערופן קײן װארשע, און אים אויפן װעג אויף א בעסטיאלישן אופן דערמארדעט.

אנגעקומען אויפן מארק האב איך באמערקט, אז די טראטוארן זענען אויסברוקירט פון די מצבות מיט די לשון קודש אויפשריפטן פון אויבן. אויף דער איניציאטױו פון עטלעכע כמיעלניקער ײדן איז מען אװעק מיט אן אינטערװענץ אין אינערן־מיניסטערױם קײן װארשע. מען האט די מצבות צוריק ארויםגעריםז פװ די טראטוארן און אריבערגעפירט אויפי בית־הקברות. װען איך בין אבער װידער געקומען אין יאר ...

בן זלמן ומניה. נולד ב־29.12.1928 בוארשה בירת פולין׳ וב־1934 עלתה המשפחה לארץ. גמר את בית הספר העממי פיק״א בפתח־תקוה, המשיך שנה אחת בגמנסיה ,,אחד־העם״ ואחר כך למד רדױ־טכניקה בבית הספר המקצועי ״מינטיפױרי״ בתל־אביב והשתלם בעבודה מעשית במעבדה בפתח־תקוה. התענײן גם בתעופה וזמן מה ביקר במועדון לתעופה והשתדל לקנות ידיעות רבות ככל האפשה חבר ״הנוער־העובד״ וה״הגנה״. הצטרף עם חברױ לגרעין ״ארז״ ויצא להכשרה למשך שנתײם כדי להכיר את החײם בקבוצה. היה הרוח החיה בגרעין בפעולות תרבות ובבידוח דעת החברים. בתבונת כפױ השביל להתקין לחבורה פטיפון ותמיד הוסיף תיקונים בכלי השימוש הטכנײם והחשמלײם. עם כל געגועיי העזים אל בית הוריה היה קשור, עם כל נימי נפשה גם לחבורה הקבוצתית♦ גויס עם חברי הכשרתו לפלמ״ח ונשלח לקורס מ״כ. השתדל להשתלם ברכישת מכסימום ידיעות, מתוך הרגשת אחרױת לכיתה, משחזר ונשא בעול הדרגה והתפקיד, נמגע מכל השתררות על חברױ פקודיג בחורף תש״ח השתתף בקרבות החטיבה במערכות טבריה, רמת־ױחנן ומשמר־העמק, עין זיתים וצפת ונודע כאמיץ להפליא, בטוח בשיקולױ ושולט על כיתת ...

... דער עולם זעצט זיך מיט יראת־הכבוד אויף די ערטער. איבער דער טריבונע פלאטערט אן אויפשריפט ״זכור את אשר עשה לך העמלק הנאצי י״ עס װערן געצונדן ליכט אויף דער טדיבונע. די עלעקטריע װערט אויסגעלאשן. די פארװאלטונג און די נכבדים פון דער אמאליקער הײם גײען ארויף אויף דער טריבונע. דער פארזיצער הײבט אן מיט א קורצן הספד און דערנאך איז דער װיצע־פארזיצער מזכיר די אלע כמיעלניקער װעלכע זענען אומגעקומען אין דעם חורבן׳ אין װארשעװער געטא־אויפשטאנד׳ אין באפרײאונגם־קריג פון ישראל און די װאס זענען נפטר־געװארן אין ישראל און אין אויסלאנד אין משך פון דער לעצטער צײט.

אין די יארן 1942—1943 איז אלס פרעזידענט אויםגעקליבן געװארן ױםף ראזענבערג, װעלכער איז עטלעבע יאר פריער געװען פראטאקאל־םעקרעטאר, ער אלײן איז געװען א געבוי־ רענער אין יװארשע בײ עלטערן װאם האבן געשטאמט פון כמיעלניק און ער איז געװען הערשל מאיר שוסטערס אן אײדעם, הױת װי אין די מלחמה־יארן זענען פיל קינדער פון אונדזערע מיטגלידער געװען אין מיליטער־דינסט, איז געשאפן געװארן א פאנד זײ צו שיקן פאקעטן. אדאגק די באמיאוגגען פון ױםף ראזנבערג איז אויך פארגעקומען אין סעפטעמבער 1944 די פאראייניקונג פון דער סאסייטע מיט דער ״פאראײ־ ניקטע אמעריקאנער הילפס־ארגאניזאציע םאר כמיעלניקער״, װאס האט זיך געגרינדעט מיט צען מאנאטן פריער, דעם 5־טן דעצעמבער 1943.

במוםדות היהודים בעיר ובסביבה, ושמו הלך לפניו כאישױת עממית ועםקן צבורי לא רק בחמילניק עצמה ובםביבתה הקרובה, אלא גם בכל פולין, בהױתו מעורב עם הצבור ועם הרשות כאחד. פולין היתה כפופה בימױ למלכות הרשעה של רוסיה הצארית שהתנכלה מפעם לפעם בזכויות היהודים במדיגה ושלילת אזרחותם. ופעם אחת, אחרי ששוב ניתכו גזירות קשות על היהודים ואחרי הפרעות ביהודי רוסיה בשנת 1880, התכנםו ראשי הצבור היהודי בװרשד״ ובאספתם לטכס עצה נבחרו ר׳ ױחנן סילמן ורבה של קרקוב רבי שמעון סופר (בנו של רבי משה ה״חתם םופר״ מפרםבורג) כשליחי הצבור של יהודי רוםיה לרשוױת הראשױת בערי המלוכה פריס ולונדון להשתדל ולפעול להסרת רוע הגזירות ושיפור מצב היהודים. עובדה זו, שיהדות ךוסיה מצאה לנכון לבחור בר׳ ױחנן העסקן מחמילניק הקטנה לנציגה, מעידה שהוא הספיק לרכוש לו אמון גם מרחוק. הוא דאג גם לחינוך הגון של בנױ, ובנױ, בהם ר׳ ישראל לײב, הױ למדנים ידועים, חםידים ותלמידים של ה״חידושי הרי״מ״ מגור.

... באותה תקופה החל מאבק רציני בין הצױנים ובין אגודת ״שלומי אמוני ישראל״ (״האגודה״) שבו היתה ידם של הצױנים על העלױנה. האגודות בעלות הזיקה הצױנית הרימו את קרן הרעױן הצױני והאוירה למען צױן הלכה והתרחבה. באותו פרק זמן גברה הפעילות התרבותית בקרב הנוער החמילניקאי. הוקמו חוגים להיסטוריה ישראלית ולהקיח דראמטױת להצגת מחזות בעלות תוכן צױני. כמו כן הוזמנו מרצים מורשה שבאו והירצו על הרעױן הצױני ומטרתו, ואחד

אין אײנעם א טאג האבן אפישן אנגעזאגט װעגן אנקים פיי א רעדנער פון צעירי־צױן, א שליח פון צ. ק. אין װארשע׳ ח׳ קאלטון. צום דאזיקן רעפעראט אויף דער טעמע ״א גרום פון ארבעטנדיקן א״י״, זענען געקומען לינקע און רעכטע׳ ױגנט און דערװאקסענע און אויך א היבש ביםל ױגנטלעבע זעלנער אין מונדירן, זעלנער װאס זײנען גראד געקומען אויף אורלויב אהײם אויף סוכות. ...