Market

בײ דער זײט, אין מארק, װו לעשמאן האט געהאט זײן גאסט־הויז, זענען געװען אויםגעשטעלט לאנגע טישן און אויף די טישן מיט געבעקסן — בײגל, זעמל, בולקעס, ברױט און אויך אײער, פוטער, קעז, הערינג און נאך אנדערע זאכן. און אויך צו טרינקען האט נישט געפעלט — םאדעװאםער און ביר איז געװען איבערגענוג... ...

... אינמיטן מארק איז געשטאנען א בודקע פון סאדע־װאסער און ״סאכארמאראזשנע״ — דאס אײנציקע געשעפט פון דעם מין און האט געהערט צו ר׳ אליעזרן פון דער רויטער בודע, ר׳ יצחק שוחטס אײדעם. דער ײד איז געװען א קינסטלער אין זײן פאך׳ װאס שײך צוגרײטן כל המינים ממתקים. די פויערים אויף די יארידן האבן געלעקט די פינגער פון זײן מחורה. פאר ר׳ יצחק שוחט איז אבער נישט אנגעשטאנען די פרנםה פון אײדעם און אים אװעקגעשיקט קײן אמעריקע. דער זון און טאכטער האבן געפירט דאס געשעפט און גאר נישט שלעכט געמאבט. ...

... פרײטיק זענען די פישערם ארויםגעקומען אין מארק מיט קאדזשעם און באליעס װאםער, אין רועלכע זײ האבן געהאלטן די פיש. געװארט די באלעבאסטעם זאלן קומען קויפן לכבוד שבת. ...

אין יאר 1916 איז געקומען זלמן בראװארניק, דער זון פון ישראלקע, פון קעלץ (איצט איז ער איז בוענאס־אײרעם), און צוזאמען מיט נאך חברים אפגעדונגען בײ משה גארליצקי אין מארק א סאלאן אויפן ערשטן שטאק. אין דעם םאלאן האבן זיך יעדן שבת אין אװנט געטראפן חברטעם מיט חברים. אין דער באגלײטונג פון מוזיקאנטן זענען ארגאניזירט געװארן פארװײלונגען מיט טענץ װו ױנגעלײט האבן געפרװוט, דאס ערשטע מאל אין דער געשיכטע פון כמיעלניק, זיך פארװײלן מיט מײדלעך. אין א געװיםן שבח־צונאכטס, װי מיר האבן אנגעפאנגען צו טאנצן אין דער באגלײטונג פון אונדזערע שטעטישע קלעזמארים, האט זיך אין טיר באװיזן דער הויפט־ שמש פון רב, ר׳ משה שמש מיט א גרופע חסידים, זײן ״לײב־גװארדיע׳/ און האט אויסגערופן: ״דער רב האט באפוילן מען זאל אויפהערן צו טאנצן, ױנגען מיט מײדן צוזאמען• עס קאן, חלילה, קומען אן אומגליק אויף דער שטאט צוליב די הולטײםקע מעשים פון די פורצי גדר״. ...

איך האב זיך געהאלטן צוזאמען מיט מײן ברודער. מיר זענען געטרעטן געװארן פון לויפנדיקן המון. נאך דעם װי אלע מענטשן האבן זיך צעלאפן, זענען מיר נאך א װײל פארבליבן אין דער ליגנדיקער פאזיציע. מיר האבן מורא געהאט צו רירן זיך פון ארט אזוי לאנג װי עס הערן זיך נאך שיסערײען אין שטאט. די פײערדיקע קוילן־בליצן, װאם האבן זיך דורכגעשניטן פאר די אויגן אין צײט פון אונדזער צײט־ װײליקער באהעלטעניש אויפן מארק, האט אונדז געשטעלמ אין א פארצוױיפלטער לאגע. ...

עס איז געװען א שײנער זוניקער טאג. די באן האט זיך אפגעשטעלט. אויסשטייגנדיק פון װאגאן. באגעגן איך צװיי כמיעלניקער ײדן. זײ פארן אויך קיץ לאדזש. אײנער דער געלער אהרון, געװוינט אויף דער ״מריצע״ הינטערן נײעם בית־עלמין, א ײד מיט א גרויםער לאנגער געלער בארד, געהאנדלט מיט פולקאשקעם, װאס פויערים פלעגן קויפן בעת די ירידים. צװייטער ייד, משהל נוח׳ם, א שניט־סוחר. זײן שניט־קראם איז געװען אין מארק, א פארמעגלעכעד א גערער חסיד געװען. משה׳ל נוח׳ם איז געװען א ײד מיט א גאר קלײן געל בערדל, װאס האט זיך בכלל װײניק געװארפן אין די אויגן• פאר יענער געפערלעכער צײט איז דאס געװען א מעלה. דער װאקזאל איז געװען פול מיט מענטשן. ס׳איז געװען גענוג צײט, האבן פאסאזשירן שפאצירט הין און צוריק. מיט א מאל באמערק איך װי ס׳דערגענטערן זיך עטלעכע ״האלערטשיקעס״, און אין א װײלע ארום איז דער געלער אהרן שוין ארומגערינגלט. די ״האלערטשיקעס״ טרײבן שפאם, הוזקן און שפאטן אפ פון דעם ״זשיד״, שלײדערן אים פון אײגעם צום צװייטן, שפילן זיך מיט אים װי מיט א מויז. דער ײד צאפלט, װיל זיך ארויםרײםן פון דעם געפערלעכן שפיל. אײנער פון די סאלדאטן׳ פול מיט רציחה, פאלט צו אין שרײט ״זשיד פארך, װאס טוםטו דא אויף דער פוילישער ערד י — דא פאלעסטיני !״. כאפט אים אן בײ דער גרויסער בארד, פליקט און רייםט פון אים װי א װילדע חיה. ם׳בלוט

... בײ לײביש שולזינגער — עק מאגיםטראט־גאס אין מארק האט זיך גערודערט: װיפראװעס און חתונה־אויםשטײער, סאמעט און זײד, אטלאם און דאמאשעק. געמםחרט אין לאדזש. געפראװעט חםידות אין גער. ...

... פ־ן די הײזלעך קומען ארויס ײנג און אלט. קינדער שפילן זיך אין מארק, אין די געסלעך און אויף די לאנקעס ארום דעם לויפנדיקן טײך. זײערע זינגענדיקע שטימעלעך פילן אן דעם בין השמשות מיט הויפנם הײמלעכקײט. איך געפין זיך אויך אויף דער גאס, כ׳גײ פון חדר. א טײל קינדער פאר־ טשעפן מיך, רעדן מיך צו, אז איך זאל זיך מיט זײ מיט־ שפילן. איך בלייב שטיין מיט זיי א וויילע, נאר באלד גיב איך זיך א רים פון ארט — איך האב זיך דערמאנט, איך מוז אהײמגײן, מײן מאמע זיצט אלײן... ...

איך געדענק, דאם איז געװען זומער־צײט אין אײנעם א דאנערשטיק. פארנאכט װען מיר, איך מיט סראלען, זענען צופרידעגע פון קענען די פרשה פון דער װאך אהײמגעגאנגען פון חדר, איז אין שטאט פלוצים אויסגעבראכן א שטארקע מהומה. ײדן זענען ארומגעגאנגען צעשראקענע. קײנער האט אבער נישט געװוםט פון װאנען די פאניק קומט און פארװאם מען דארף מורא־האבן. די גוײם מיט זײערע לעצטע װעגעלעך האבן פארלאזט דעם מארק. די ״זיצערקעם״ האבן אין אײלעניש אײנגעלײגט די געשטעלן און געלאזט זיך מיט דער נישט פארקויפטער סחורה אהײם. ...

... איציק איז פון די ערשטע, װאם קריכן איבער דעם ברוקירטן מארק, שלעפט זײנע גרויםע שטיװל״ דערנענטערט זיך צו דעם פלומפ, שטעלט אונטער זײנע קאנען, באװעגט ארויף און אראפ די אײזערנע פלומפ־האנט, װאם קװיטשעט אונטער. דאם קלאפן פון די קאנען װעקט אויף די באלע־ באטים.

... אין א זומערדיקן שבת פארנאכט, װען די זון גײט אונטער און פרומע ײדן זעגען זיך מתכװן נאכן אפעסן א כזית ױצא צו זײן מיט שלוש סעודות׳ האט זיך מאירל־שמואלס, דער הײסער ימים־נוראים בעל־תפילה, געלאזט גיץ צום רב אפצו־ היטן זײן חזקה און זינגען ״בני היכלא״. װי נאר ער איז ארויס פון שטוב און אנגעקומען אויפן מארק, האט ער ערגיץ פון א שטאק חויך דערהערט א גערודער און געפילדער. ער איז שטײן געבליבן, געזוכט מיט זײנע בליקן פון װאנעט און פון װעמענם שטוב עס קומען די קולות. אזוי שטײענדיק אויפן ארט האט ער אבסערװירט װי ױנגלעך מיט מײדלעך אוים־ געפוצט שבת־ױם־טובדיק לאזן זיך ארײן אין משה גאר־ ליצקעס, דעם געװעזענעם שטאט־דאזארצעם, הויז ארײן. ער האט די אײגענע אויגן נישט געגלויבט: אפשר איז דאס גאר א ״זעבראניע״ פון גױיםז װײל װי קען זײן ײדן זאלן מחלל שבת דץ בפרהםיהז

... אויפן מארק זענען געשטאנען גרופעם און דיסקוטירט.

... דורך דער גאנצער צײט האט ארומשפאצירט אויפן מארק. ...

א בלוטיקע נאכט האט דעמאלט איבערגעלעבט דאם שטעטל : פון דער גרויםער געמויערטער שול זײנען הונ־ דערטער מענטשן ארויס אין גאס. דערװארעמט דורך פרײ־ הײט־רעדעס האבן זײ מארשירט געשלאסן פול מיט גלויבן איבערן מארק צו דער ײדישער פאלקס־ביבליאטעק. מיטאמאל זענען אבער —די דעמאנםטראנטן צעטריבן געװארן דורך די נארװאס אלײן פון קנעכטשאפט באפרײטע פאליאקן. א פינצטערניש איז מיר מיטאמאל באפאלן, װען איך האב זיך אויפגעכאפט האב איך זיך געפונען אין א רינשטאק און אין א מינוט שפעטער, האב איך זיך דורכבאקומען איבער א פלויט פון א הויף. עמיצער האט מיר געהאלפן. עפעס א ...

... יידן און היבט<!), און א באזונדערן — פאר פאלאקן. אין מארק און אויף די 2 הױפט־גאסן האבן ײדן בכלל נישט געטארט גײן. אלע פענצטער פון די ײדישע הײזער פון מארק האט מען געמוזט פארשמירן מיט זוײסער פארב׳ כדי די ײדן זאלן נישט זען װאס עס טוט זיד אויפן מארק• ...

די איבערגעבליבענע צוזאמען מיט 28 מיליציאנטן׳ װעלכע די דייטשן האבן איבערגעלאזט כדי אויפצורוימען די שטאט (דאם א.ג. ״אויפרוימונגס־קאמאנדא״), זענען נאך דער ״אוים־ זידלונג״, װאם האט געדויערט ביז 2 אױיגער בײטאג׳ אונטער שטרענגער װאך אפגעפירט געװארן אין שטאט, אין בנײן םון דער ײדישער קהילה. דעם גאנצן װעג פון דער טארגאװיצע ביז צום מארק האבן זײ מארשירט איבער טויטע קערפערס. צומארגנם האבן די דײטשן ארױםגעפירט אלע מענער און זײ באפוילן צוזאמענצוקלױבן די טויטע — צוזאמען זענען קובר געװארן אין א בשותםותדיקן קבר 113 הרוגים׳ װאם זענען געפאלן אויפן װעג קײן כעגטשיף1).

... דער בורמישטש האט פארװערט צו גײן אין די הויפט־ גאסן. מיר האבן געװוינט אין מארק און אלע ײדישע פענצטער װאם זענען ארוים אין מארק האט מען געמוזט פארשמירן מיט װײס, בכדי מ׳זאל נישט זעען װאם עם טוט זיך אויפן מארק• ...

... די טארגאװיצע שטעלט מיט זיך פאר א שרעקלעך בילד. פיל טויטע׳ עלטערע, קינדער, װער עם װײזט נאר ארויס א פיגק פון לעבן, שיםן די מערדער. אונדז, די 72 ״גליקלעכע״ שטעלט מען אויס אין א רײ און מען הײםט אונדז מארשירן מיט געזאנג. דעם גאנצן װעג פון דער טארגאװיצע ביז צום מארק האט מען מארשירט אויף טויטע. װען מיר זענען געקומען צום מארק, לעבן דעם פוילישן פאסטערונעק, זענען די ...

פארטאג האב איך דערהערט שרעקלעכע געשרײען, שיסע־ רײען, בילן פון הינט : אלע ײדן מוזן ארוים אין מארק 4 אזײגער פארטאג. מען האט נישט באװיזן זיך אנצוטאן און שוין האט מען דערפילט די גומענע שטעקנס איבער אונדזערע קעפ. װי דורך א בראנד זענען מיר געלאפן. בלוט האט זיך געגאסן ביז מיר זענען אנגעקומען אין מארק. דארט האט שוין אויף אונדז געװארט די דײטשע קאמיםיע. מען האט אונדז אויסגעשטעלט אין א לאנגער רײ, און אזוי האט מען דורכמארשירט דורך דער קאמיסיע — געזונטע רעכטם, שװאכע לינקס. מען האט אויך געזען גרויסע לאסט־אויטאס מיט שװארץ־געקלײדעטע אוקראינער װעלכע האבן געטרײ געדינט די דײטשן. איך האב נאך דערזען װי זײ שיקן מײן פאטער צו דער לינקער זײט, און מיך, מײן ױנגערן ברודער ישראלקע און שװעסטער רחלע האט מען געשיקט רעכטס. מען האט אונדז אנגעהױבן יאגן צו די לאסט־אויטאס מיט שטעקנס און ביקסךקאלבעס• פארנדיק דורך דער קיעלצער גאם האב איך מיט מײנע אויגן געזוכט, אפשר װעל איך זען װעמען פון מײן הײם, און אט האב איך דערזען מײן 7 יאריק ברודערל שמחה מיט א ברויט, װײזנדיק אז דאס איז פאר מיר, מיט טרערן אין זײנע אויגן. עס איז שז־ין ...

... ך געפונען די בית״ר־ארגאניזאציע, אין װעלכער איך האב פארבראכט מײנע ערשטע ױגנט־יארן. דא האב איך געלערנט פון מײנע מדריכים מאיר פעלמאן און משה זאנשײן. פאר מײנע אויגן שטײט די גרויםע מנורה אין גאלד־געפארבט און נעבן איר דאם בילד פון ד״ר הערצל און דאם בילד פון זאב זשאבאטינסקי. דא האב איך י״א אדר, אין יארצײט פון טרומפעלדאר געזונגען : ״בעד עמגו ובעד ארצנו טרומפלדור נפל״. דא האב איך רעציטירט דאם ליד פון א. צ. גרינבערג ״אמת אחת ולא שתײם״ און אין כ׳ תמוז רעציטירט זשאבא־ טינםקים ״הםפד״ נאכן טויט פון הערצלן. איך גײ װײטער װי א װאנזיניקער. איך באװעג זיך װי א פאראליזירטער, איך זע דאם הויז פון מלך אגניעװיטש, אין װעלכן עם האט זיך געפונען די פאפולערע ״באנק לודאװי״ װײטער — דוד מאפעם און דוד ױםף זילבערבערגס הײזער, און איך קום אן אין מארק. אט זע איך די טראטוארן אויסברוקירט מיט ײדישע מצבות, ארויסגעריםענע פון אלטן און נײעם בית הקברות. טרערן שטיקן מיך אין האלדז, איך באטראכט אלץ. די הײזער און קלײטן זענען באװוינט דורך גוײם פון די ארומיקע דער־ פער. כמיעלניק איז װײטער כמיעלניק, נאר אן ײדן. שנײדערס, שוםטערם, םטאלארעם האבן געשאפן קאאפעראטױון לויט דער פארארדנונג פון דער נײער פוילישער רעגירונג און אלץ קלאפט. גוײם דערקעגען מיך, שמײכלען אונטער און זאגן : ״יעשטשע :שיעש ?״ ״דו לעבםט נאך ?״ איך פרװו זײ אויסמײדן און אײל זיך צום הויז, װו מײן טאטע־מאמע, ברידער און שװעסטער האבן געװוינט און װו איך בין געבוירן געװארן. דאס ראגאװע הויז נעבן דעם גרויסן בית המדרש און דער גמינע. איך גײ

... אויף דער צוױיטער װאך האט דער בורמיםטש געלאזט װיםן דעם ראש הקהל, אז אין דעם און דעם טאג קומט אן דער גאסט, אין באשטימטן טאג, גאנץ פרי׳ האט א גרויסער עױ*מ אויםגעשטעלט זיך פון בײדע זײטן װעג, אנהײבנדיק פון דער קעלצער גאס איבערן מארק פון בײדע זײטן טומאה־גאס ביז צו דעם בוםקער װעג װו דער ערן־טויער איז געשטאנען. דער פויליש־רוסישער לערער פון דער שטאטישער שקאלע מארשינםקי איז געשטאנען מיט זײנע שקאלע־קינדער, ײדישע און נישט ײדישע ײנגלעך און מײדלעך. די מײדלעך האבן געטראגן וױיםע קלײדער אוז געהאלטן בלומען אין זײערע הענטלעך. די ײנגלעך זענען געשטאנען אויסגעשטעלט אין א גרופע װי א כאר.

געװען אין מארק א גרוים זײפן־געשעפט מיט א זײפן־ פאבריק פון א ביז גאר אריגינעלן הארציקן ײד. א בעל מדות מיט ײדישן הומאר. נעבן אים נישט װײט איז געװען א גרויסער סקלאד פון זאלץ׳ װעלכער האט געהערט צו א רײכן אריגינעלן ײד׳ אן אלעקסאנדער חםיד׳ א ײד א פיקח׳ און א שװײגער... ער האט קײן קינדער נישט געהאט און אייז געװען אנגעשטאפט מיט אוצרות — און א ברודער האט ער געהאט״ ר׳ מאירל קאלעקטאר׳ װאם איז געװען א מטופל מיט קינדער׳ און נעבעך א ביטערער ארעמאן׳ װאס דער גרויסער ,/לאס״ איז קײנמאל בײ אים נישט ארוים... לעבן זײ איז געװען לעשמאנס רעסטאראן־האטעל׳ דער אײנציק־מאדערגער האטעל פאר יענער צײט אין שטאט׳ א האטעל מיט גרוים־שטעטישן פארנעם. דארט האט געהערשט א ממש גוײשקע זויבערקײט׳ האט מען געזאגט. ער איז טאקע געװען׳ דאכט מיר׳ אויך כמעט דער אײנציקער האלב־אסימילירטער ײד אין שטאט׳ דארט האט מען גערעדט מער פויליש אץ רוסיש װי ײדיש. צארישע נאטשאלםטװא האט אים אבער יא געהאלטן פאר א ײד. װען דער קריג איז אויסגעבראכן און מ׳האט אין אלע ײדישע שט ...

די צװײ טראטוארן פון מארק זענען אויך אין די אװנטן געװען איבערגעפולט פון דער שפאצירנדיקער ױגנט. עס האט געקאכט װי אין .א זידיקן קעםל. די טראטוארן זענען געװען געפאקט, נישט געװען װו א שפילקע צו װארפן. מען האט דיסקוטירט, געפרװוט איבערצײגן אײגער דעם אנדערן און װערבירן מיטגלידער אין די ױגנט־ארגאניזאציעס און פאר־ טײען. פיל צו דערצײלן װאלטן געהאט די טראטוארן פון מארק, װען זײ װאלטן רעדן געקענט, װעגן גרויםע ױגנט־ חלומות און ליבעם, װעגן חםידישע בחורימלעך פון בית המדרש און ישיבה, װאס זענען אפיקורסים געװארן, נאכן באקומען די ערשטע אפיקורםישע צײטונגען און זשורנאלן. ...

א טײל בעלי־בתים האבן גאר שטארק מקנא געװען חײם קצב, װאם ער האט שכל געהאט צו פארדינגען דער חברה די צװײ בױדעם־שטיבלעך. חײם קצב׳ם הויז האט איצט צוליב דעם אין אלגעמײגס אויגן אויסגעזען חשיבותדיקער און זיכער װי א פעסטונג... אויך די ױנגען׳ װאס זענען פארבליבן אין מארק און ארוממארשירט הין און צוריק מיט אויפ־ געהויבענע קעפ און מיט פרעמדע הילכיקע טריט װי א פאטרול, האבן שוין אפילו אין די אפגעטראגענע מלבושים אויסגעזען װי עפעס א נײ מין ״נאטשאלסטװע״. מען איז אומדרײסט געװארן זײ אפילו א װארט איבערצופרעגן, הגם יעדער אײנער האט זײ גוט געקענט און מ׳האט זײ געהאלטן פאר לאבוםעס... ...

די מענטשן זענען געװען אזוי דערשעפט אז זײ האבן אװעקגעװארפן אלץ׳ װאס זײ האבן געהאט מיט זיך; אויף דער טארגאװיצע איז געבליבן ליגן א הויפן מלבושים. ד<ר װעג איז געווען אויםגעשפרײט מיט קרבנות׳ די מארשירנדיקע האבן ממש געטרעטן אויף זײ׳ אדורכגײענדיק די גאסן: שידלעװער׳ מארק׳ קעלצער גאס; יעדע פאר טריט זעגען געשטאנען זשאנדארם־פאטראלן. אלטע און קראנקע זענען נאכגעפארן מיט װעגענער אויפן װײטן װעג (45 ק״מ) צו דער באן־םטאציע כענטשין. ךי פארמאטערטע אין װעג זענען אויםן ארט דערשאםן געװארן׳ אזוי ארום איז אויך דער װעג ביז כענטשין געװען פארזײט מיט טויטע. דער טראנםפארט האמ די ערשטע נאכט איבערגענעכטיקט אין דארף מארװיצא־ װאלא׳ נעבן קעלץ׳ הינטערן פרײען הימל. דא זענען באגאנ־ גען זעלבםטמארד די 2 באוװםטע דאקטוירים ד״ר גלאבוס און ד״ר אויגגפיש פון פלאצי^ אין כענטשין גופא האבן נאד די איבערגעבליבענע כמיעלניקער ײדן געװארט 4 טעג אן עסן און אן װאםער. נאכן 4־טן טאג איז אנגעקומען דער צוג׳ אין װעלכן מען האט ארײנגעפאקט צו 130—120 טויט־אױםגע־ ...

... פן. דאקעגן האט ער געפינען מער מענטשלעכקײט בײ דער ארעמער און פון נידעריקן שטאנד שטאמענדיקער אלמנה פון םטרוזש ק־טש און איר געליבטן׳ דעם הםקר־ױנג יאנעק ש־םקי. די דאזיקע פוילישע פאלקסמענטשן האבן מיט גרוים מסירות־נפש און ראפינירטע מיטלען אויםבאהאלטן און אפגעהיט די משפחה קלײנערט אין קעלער פון זײער קלײן שטיבל33). אויך בײ א רײ אנדערע פוילישע פאמיליעס האבן זיך אויםבאהאלטן ײדן. אזוי האבן זיך אין באהעלטעניש פון דער קריסטלעכער פאמיליע װאװשטשיק אויפן שידלעװער װעג געפונען די טירקעלטויבם. בײ פאלאקן האבן זיך אויך אויםבאהאלטן די משפחות : םקראבאצקי, אגניעװיטש, לאנגװאלד, גוטמאן, שיע שטײנפעלד34). עס דארפן נאך דערמאנט װערן אנדערע פאקטן פון דערטײלן הילף דורך פאליאקן. שלױוינםקי׳ דער זין פון אײגנטימער פון רעסטאראן אין מארק׳ האט געהאלפן ארויםבאקומען ״ארישע״ פאפירן פאר דער פרוי מרים מיאדאװניק און איר שװעגערין. אויך די פאמיליע םטראדאיװםקי, אײגנטימער פון א רעםטאראציע אין מארק׳ האט געהאלפן װי װײט מעגלעו רבקה סאמעט־ באנד; דער לערער מאניעק סטראדאװםקי האט איר אוים־ געארבעט אן ארישע מעטריקע אויפן נאמען םטאניסלאװא פיװאנסקא פון דארף סוכאװאלא. אויפן סמך פון דער דאזיקער מעטריקע האט זי באקומען אן ארישע ״קענקארטע״, און געקאנט א לענגערע צײט ארבעטן אויף דער ארישער זײט אין װארשע, ביז צום אויסברוך פון דעם אויפשטאנד (אויגוסט

װען מיר זענען געקומען אין מארק אריץ׳ האבן די דײטשן סאדיםטיש פארארדנט׳ מיר זאלן זינגען דאס ײדן־ליד. מען קען זיך פארשטעלן אונדזער געזאנג. ...

... ן. עם האט זיך נישט געװאלט שײדן מיט די ביבליאטעקן און די ביכער װעלכע האבן געעפנט אונזערע אויגן׳ געלערנט אונדז פארשטײן די װעלט׳ די בא־ גײסטערונג װאם מיר ױגנט האבן געהאט װען עס זענען פארגעקומען װאלן צום שטאטראט׳ ײדישע ״געמינע״ אדער צום צױניםטישן קאנגרעם׳ און די אלע רעפעראטן און פארלע־ זונגען פון די בעםטע רעדנערס פון װארשע און אויך פון אונזערע אײגענע׳ די פארשידענע אויספלוגן׳ און םפעציעל די ״מאױװקעם״ און די פײערונגען װי ז־טער מאי׳ באראכאװ׳ הערצל׳ א.א.װ.? די קאמפן צװישן די פארטײען׳ דעם קיבוץ באראכאװ׳ די קעםטל־אװנטן׳ װו פארשטײער פון אלע פאר־ טײען זענען זיך צוזאמענגעקומען און געענטפערט אויף אלע פראגן יעדער לויט זײן אײנשטעלונג? דאס גײן אין זומער צו דער צװײטער מיל זיך באדן? די שפאצירן אין די גאםן און אויף די טראטוארן פון מארק׳ דאם שליטלען זיך פון די בערג אויפן בוסקער און שידלעװער װעג׳ די שבתדיקע ליכט װעלכע האבן געלויכטן אין ײדישע הײזער׳ די פײערלעכע שטימונג װאם האט געהערשט װען עם איז געװען א ײדישער ױם־טוב און די געפאקטע שול מיט די בתי־מדרשים וװ ײדן פון אלע שיכטן זענען געזעםן און געבעטן גאט ? די קאמפן פאד