New Cemetery

... מיץ נאמען איז משה לימער (מאריס) מינץ, געבוירן און דערצויגן אין כמיעלניק ; דער ײנגסטער פון 9 קינדער. די נעמען פון מײנע עלטערן זענען געװען אברהם יעקב און מינדל. מײן פאטער האט מען גערופן אברהם יעקב ״קעלבל־קצב״. מײן מוטער האט מען גערופן מיגדל־שרהלע די הײבאמם אדער שרהלע דער גבאיטעס טאכטער. מײנע עלטערן, זײדעס און עלטער־זײדעם שטאמען פון כמיעלניק. איך געדענק נאך אלם א קינד, תשעה־באב אינדערפרי ארוים־ גײענדיק פון שול זענען ײדן געגאנגען מיטנעמענדיק זײערע ײנגלעך אנגעגורט מיט הילצערנע שװערדלעך צום נײעם בית־עולם. ארויפקומענדיק אויפן בית־עולם האט מיך מײן פאטער געהאלטן בײ דער האנט, אויפגעזוכט די קברים פון מײנע עטלעכע דורות זײדעס און איך האב געװארפן קנאבל אויף זײ און ארײנגעשטעקט מײנע הילצערנע שװערדלעך לעבן די מצבות. ...

דאם איז געװען די ארבעט פון דער שטאט־מאכט, װײל אין יעדן טויטנפאל האט מען געמוזט לאזן װיםן דעם מאגיםטראט, װאס האט גלייך געשיקט 2 סטרוזשעס. זײ האבן די אלע זאכן באגאםן מיט קארבאל און אװעקגעפירט צום פארברענען... די שטאט כמיעלניק האט געהאט איר שטענדיקן קבורות־ מאן׳ װאס האט געוװינט בײ דעם ארײנגאנג צום בית־הקברות. דאם נײע גוטע ארט, װי מען האט דאם גערופן אין מײנע קינדער־יארן, איז געשטאנען אויף א זאמדיקן בארג. דער אלטער בית־עולם האט זיך געגרענעצט מיטן שולהויף. פון דרײ זײטן איז ער געװען ארומגעצוימט מיט א הילצערנעם פארקאן און די פערטע זײט, װאם האט זיך געגרענעצט בײ דער ״מריצע״ איז געװען אויפגעשטעלט א שטײגערנע מויער. נישט אײן מאל האבן מיר, קלײנע חברה, זיך ארויפגעדראפעט אויף דעם מויער אין א געװעט, װער עס װעט שנעלער לויפן — צי איך אויף דער מויער, צי דער אנדערער אונטן...

... איך בין װידער אײנגעשלאפן און װען איך האב זיו אוייפ־ געכאפט׳ איז שוין געװען גרויסער טאג. מײן פאטער האט שוין געהאט אויפגעמאכט די טירן און אויך די לאדגס פון די פענצטער. איך האב זיך שנעל אנגעטאן און זיך גרײט געמאכט מיטצוגײן מיט מײן פאטער צום דאװענען׳ װען מיר זענען אנגעקומען אין שול־הויף׳ איז שוין דארט געװען א גרויםער עולם. מ׳האט געזאגט קינות און גלײך נאכן דאװענען זיר גענומען גײן צום נײעם בית־עולם. אויפן װעג האבן מיר באגעגגט פיל ײדן׳ װאס זענען געקומען פון שלאטקאװער װאלד צו באזוכן די קברים פון זײערע אבות• ...

עס איז געװען א שײנער זוניקער טאג. די באן האט זיך אפגעשטעלט. אויסשטייגנדיק פון װאגאן. באגעגן איך צװיי כמיעלניקער ײדן. זײ פארן אויך קיץ לאדזש. אײנער דער געלער אהרון, געװוינט אויף דער ״מריצע״ הינטערן נײעם בית־עלמין, א ײד מיט א גרויםער לאנגער געלער בארד, געהאנדלט מיט פולקאשקעם, װאס פויערים פלעגן קויפן בעת די ירידים. צװייטער ייד, משהל נוח׳ם, א שניט־סוחר. זײן שניט־קראם איז געװען אין מארק, א פארמעגלעכעד א גערער חסיד געװען. משה׳ל נוח׳ם איז געװען א ײד מיט א גאר קלײן געל בערדל, װאס האט זיך בכלל װײניק געװארפן אין די אויגן• פאר יענער געפערלעכער צײט איז דאס געװען א מעלה. דער װאקזאל איז געװען פול מיט מענטשן. ס׳איז געװען גענוג צײט, האבן פאסאזשירן שפאצירט הין און צוריק. מיט א מאל באמערק איך װי ס׳דערגענטערן זיך עטלעכע ״האלערטשיקעס״, און אין א װײלע ארום איז דער געלער אהרן שוין ארומגערינגלט. די ״האלערטשיקעס״ טרײבן שפאם, הוזקן און שפאטן אפ פון דעם ״זשיד״, שלײדערן אים פון אײגעם צום צװייטן, שפילן זיך מיט אים װי מיט א מויז. דער ײד צאפלט, װיל זיך ארויםרײםן פון דעם געפערלעכן שפיל. אײנער פון די סאלדאטן׳ פול מיט רציחה, פאלט צו אין שרײט ״זשיד פארך, װאס טוםטו דא אויף דער פוילישער ערד י — דא פאלעסטיני !״. כאפט אים אן בײ דער ...

אויסזען, צוליב דער גרויםער שרפה בעת װעלכער דאם גאנצע שטעטל איז אװעק מיט דעם פײער, געבליבן איז נאר די שול. אזוי האבן אוגדזערע טאטעם דאם איבער־ דערצײלט. נאך דער גרויסער שרפה האט מען צוריק אויפגעבויט אונדזער שטעטל כמיעלניק. דאם האט פאםירט מיט א הונדערט יאר צוריק. אלם קלײן שטעמל איז כמיעלניק געװען שײן : א גרויםער מארק, א קלײן מארקל און א שײגער שידלעװער שפאציר־װעג. אין גרויםן מארק האבן זיך געפונען פארשידענע גאםן. צװישן זײ — די שול־גאס, װו עם האבן זיך געפוגען די וזױפט־רעליגיעזע אינםטיטוציעם : שיל, פאליש׳ דער פראםטער בית המדרש, קהילד״ ישיבד״ דעם מגידס ביח המדרש, דער הקדש און דער װעג װאם האט געפירט צום אלטן און צום נײעם בית החײם. ...

... איך בין געקומען קײן פוילן פון רוסלאנד אין יאר 1945. אין לאדזש האב איך בײ כמיעלניקער פרײנט געלאזט דאס ביסל ארעמקײט און גלײך אין זעלבן טאג אװעק אין מײן טײערער הײמשטאט כמיעלניק. אויפן װעג איז מײן קאפ גע־ װען פול מיט מחשבות : אפשר איז עם נאר א בײזער חלום, אט קום איך צוריק און טרעף װײטער מײן טײערע משפחד״ מײן טאטן מענדל און מאמע חנהלע, מײנע ברידער און שװעסטער, מײן ברודער ישכר, דעם גרויםן צױניסטישן עםקן... אזוי טראכטנדיק הער איך װי דער פוילישער שאפער רופט־ אויס : כמיעלניק. איך שטײג אוים אויף דער קיעלצער גאס און איך הויב אן צו גײן אין דער ריכטונג פון נײעם בית הקברות. שוין פון דער װײטנס האב איך געזען דעם הורבן, װאם האט אויף מיר געמאכט א פײנלעכן אײנדרוק : צעבראכענע מצבות, אויםגעריםענע פון די קברים און צעװארפענע אויפן פעלד, װו עם האבן זיך געפאשעט בהמות. איך בין פון דארט אװעק און װי א װאנזיניקער געגאנגען װײטער.

... פון דארט, פון הינטערן אויװן האט זיך געצויגן דעם גאנצן זומער דער װעג צום אפטײקערם םאה הינטער דער שול, און צו די שטאטישע בתי־שימוש. קעגנאיבער דעם נײעם בית עולם איז געװען א פארמאכטער גרויסער ײדישער םאה װו ם׳איז געװען דער המשך פון ״צוזאמענטרעפן״ און ״שמועסן״, און שוין אויך אין חברותא פון... מײדלעך. הקיצור, װי עם האט זיך שפעטער ארויסגעשטעלט, איז דעמאלט׳ טאקע אין בית־מדרש הינטערן אוױון, פארזײט געװארן דאם קערנדל, פון װעלכן ם׳האבן נאכהעה אין א גאנץ קורצער צײט, אין 4—5 יאר ארום, ארויסגעשפראצט אנפירערס פאר אלע פאר־ טײען אנהויבנדיק פון אגודת ישראל, הפועל המזרחי, צױנים״ פועלי־צױנים, און העט העט װײטעה השם ישמרנו, װוהין א סך בחורים זענען אװעק... ...