Kehilot/ChmielnikA living הַנְצָחָה — preserving the memory of destroyed Jewish communities through their Yizkor books.

Place · Country

Poland

פולין

Country named as the location of the Jewish community.

Page scan 9HIGH confidence

Learn more about this

A memorial book holds what one community could gather about itself. The assistant reads this record's own source passages and the people and places connected to it, then searches trusted archives — Yad Vashem, USHMM, Arolsen, JewishGen, Virtual Shtetl, YIVO — and shows what it found, with its sources.

Read an article about this

Source passages

Each passage remains attached to its exact scan and opens in the standalone evidence reader.

Primary source passage

Source OCR · scan 9

Open exact passage

... דורות על דורות נמשכה השרשרת של החײם היהודײם בחמילניק - בקהילה העתיקה על אדמת קילצה שבמדינת פולין. חײם יהודײם רב־נונײם צמחו כאן, העמיקו שרשים והרחיבו פארות. ...

Source passage 2

Source OCR · scan 10

Open exact passage

... דורות לאנג האט זיך געצויגן די קײט פון ײדישן לעבן אין כמיעלניק — אײנע פון די עלטסטע ײדישע קהילות אויף דער קיעלצער ערד אין מדינת פוילן. א פילפארביק ײדיש לעבן האט דא געשפראצט, געשלאגן טיפע װארצלען און צעשפרײט צװײגן ...

Source passage 3

Source OCR · scan 33

Open exact passage

כך למשל נבנו משנת 1826 בערי פולין 204 בתי אבן, מהם בכל װיאבודזטבו םנדומיז׳ רק בית־אבן אחד. בשנת 1827 שופר המצב ומ־266 בניני אבן בכל פולין הוקמו ב״װיאבודזטבו״ סנדומיז׳ 11 בתי אבן (זגבתס!) 116^\ס:ט1מנ) ובשנת 1828 מ־181 בניני אבן בכל פולין נבנו בװיאבודזטבו סנדומיז׳ 14י. התפתחות של ערי הגליל סאנדומיז׳ חלה עם פיתוח התעשױת. אך במחצית השניה של המאה ה־19 הױ קײמים בחמילניק מפעלים תעשיתײם שהעםיקו מםפר ניכר של פועלים: בתי־בורסקי עם תוצרת שנתית גדולה, בית חרושת לסבון, בית חרושת לנרות ובתי חרושת לאריגים כפרײם, סודניה (בראוערײ), בית חרושת למכונות עם כור בשביל חמרים גלמײם, בית חריטה וםדנא ת לײצור מכשירים חקלאײם.

Source passage 4

Source OCR · scan 33

Open exact passage

פבחינה כלכלית היתה חמילניק חשובה כבעלת מכרות נחושת ופלדה. עוד במאה ה־17 ניתן זכיון לקבוצת מתישבים גרמנים להתחיל בחפירה. אין ידיעות עד כמה הצליחו בחפושיהם. עובדה, שבתעודות ומסמכים הדנים על תחפורת (בערגבוי) בפולין במאה ה־18, לא נזכרת חמילניק. ...

Source passage 5

Source OCR · scan 33

Open exact passage

... בתולדות פולין ידועה יפה חמילניק, השוכנת על אם הדרך המוליכה לקילץ ולבוסקו. כבר בשנת 1241 התחוללו בםביבותיה קרבות עזים נגד הטטרים. למעשה שמשה מבצר מפני פלישות הטטרים. בקרב נגד כנופױת הטטרים׳ בפיקודו של באטוחאן ע״י חמילגיק בשנת 1247, הושמדו צבאות פולין וכל החבל סנדומיז׳ —קראקא —װרצלאב נחרב. הם חדרו עד סיאראדז, לנצ׳יץ, וםחבו אתם לשבי אלפי תושבים, בתוכם גם יהודים משלזיה ופולין. סביבות אלו נשארו עשרות שנים שוממות ורק בעזרת מתישבים מגרמניה הוקמו ישובים חדשים. בלתי ידוע׳ אם באותה תקופה היתה כבר חמילניק עיר.

Source passage 6

Source OCR · scan 35 · printed page 61

Open exact passage

... בפירוק מוםדות האוטונומיה חל על קהילות פולין לסלק את חובותיהן. בפולין לא נמצאה קהילה אחת, אף קטנה המונה רק עשרות נפשית, שלא היתה שקועה בחובות. חובות מדינת סנדומיז׳־קראקא אליה השתײכה חמילניק, עלו באותױ שנה לפי בקורת השלטונות ל־ 288, 818 ז׳ והרבית 34,218 ז׳. מה סכום החובות של חמילניק בלתי ידוע, אולם בטוח שבתוך חובות המדינה נכללו גם חובותיה של קהילת חמילניק. ...

Source passage 7

Source OCR · scan 36

Open exact passage

עד כמה הוא היה מכובד בדורו מוכיחה הםכמת כ״ד המאורות הגדולים רבני ד׳ ארצות׳ שעמדו בראש הקהילות בםולין (פולין הגדולה׳ פולין הקטנה׳ רײםין׳ װאהלין׳ ידוע בפולנית : (1*51^10)^2 863111 סנ311 ,216111 11ס6י02161 1)233.2 > לספרו ״כבוד חכמים״: ״לכו חזו וראו מפעלות׳ גדול הפעילות׳ עילות העילות׳ צױר המושכלות׳ מחתך פרטות וכללות׳ דורש רשומות חמורות וקלות׳ הוא האלף המרומם׳ התם ומתמם׳ התורנו המופלג הגדול הותיק מפיק חמת חדש ועתיק71׳ כבוד מהור״ר שמעון װאלף במהור״ר יעקיל דײן מק״ק פינצ׳וב אשר נקט גפשו כחד פרשן. פותח בדברים ודורשן. קנקן מלא ישן׳ על לבו חקוק משפט החושן. וצלל במים אדירים במשברי ים התלמוד ירושלמי. מחבר חיבור ביאור נחמד ונעים על העין יעקב׳ בקראו שמו הנאה לו כבוד חכמים׳ נהירין ליה באורײחא שבילי׳ כל חיך הטועם אומר לי לי׳ מה מתוק מדבש לפי הני מעלױתא מילי׳ מה נמלצו אמרי ױשר ומה נמרצו אמרי כושר׳ אשר ־ע״כ אמרה נפשינו : מי יתן איפוא וױחקו מילױ להביאם לבית הדפוס לזכות בו רבים. ותוקף גזירותינו גזירת גח״ש12 על המדפיםים שמשך חמשה שנים אחר הדפוס ספר נחמד הזה׳ לא ירימו ידיהם להדפיםם שנית וכל העובר לטרקי׳ חוי ...

Source passage 8

Source OCR · scan 38 · printed page 67

Open exact passage

... אמנם, אחוז היהודים בחמילגיק בפולין המחודשת (אהרי 1918) הלך וירה כתוצאה מן המצב הכללי ומהמדינױת הכלכ־ לית לגבי היהודים. כן יש גם לקחת בחשבון שבימי מלחמת העולם הראשונה נמלטו יהודים מן העיר ולא חזרו אליה. אחרי המלחמה התחילה שוב תנועת ההגירה לארצות אמריקד״ קנדה וארץ־ישראל. על אף זאת הױותה האוכלוםיה היהודית בפרוץ מלחמת העולם השניה 80% מכלל האוכלוסיה יבעיר.

Source passage 9

Source OCR · scan 40

Open exact passage

... עוד בימי השואה בשנת ת״ח היתה בחמילניק קהילה יהודית בעלת ארגץ. המילניק היתה מקום לא אכזב ליצוא נוצות שונים לכל רחבי המדיגות הפולנױת ולגרמגיה. ה״ג׳ואיש ױניברסל אנציקלוםדיה״ מצײנת כי בעיר היה מאז ומתמיד רוב של 85% ובשגת 1921 הױ בה 8000 יהודים וכ־סס12 נוצרים. כמו״כ מצײגת האנציקלופדיה כי היהודים בעײרה הױ במצב כלכלי יציב ועל כן יכלו להקים להם בית כנסת שהצטײן בבנײנו ובױפױ בכל פולין.

Source passage 10

Source OCR · scan 41

Open exact passage

כמיעלניק פון יאר 1650 האט נישט װײניק געװירקט אויף דער פונאגדערשפרײטונג פון די אריאנער אין פוילן• צוזאמען מיט דער פארטרײבונג פון די אריאנער פון פוילן, איז אויך אנטלאפן א טײל פון די כמיעלניקער מיעשטשאנעס. ...

Source passage 11

Source OCR · scan 41

Open exact passage

... טײלט געװארן אויף דער השתדלות פון די אײגנטימער פון דער שטאט און די גיטער פון דער סביבה אלעשניצקי־דעמבנא, א קעניגלעכע פריװילעגיע לויט װעל־ כער כמיעלניק איז דערקלערט געװארן אלם שטאט. די באזיצערם פון דער שטאט, סאמועל און מיקאלײ אלעשניצקי האבן פיל געזארגט פאר איר אנטװיקלונג. אינעם 16־טן יארהונדערט, װען אין יענער געגנט האט זיך אנגעהויבן פארשפרײטן דער אקאטאליציזם, זענען אויך די שטאט־בא,,־ צערם צוגעטראטן צו אים, און אויפגעשטעלט אן אקאטוי־ לישע געמײנדע און שולע. נאך זײ איז די שטאט אריבער אין אײגנטום פון די גלוכאװםקיס׳ װעלכע זענען געװען קאלװינער און האבן ביזן יאר 1689 דארט אויפגעהאלטן אזא געמײנדע מיט אן אײגענער קירכע. כמיעלניק איז פאקטיש געװארן א צענטער פון דער אנטי־קירכלעכער און אקאטוילישער באװעגונג אין פוילן, פון די אריאנער, װעלכע האבן געהאלטן אין זײערע הענט אלע שליסל־פאזיציעס. דא זענען זיך צוזאמענגעקומען זײערע פראװינציאלע סינאדן. דער באקאנטםטער פון זײ, איז געװען דער סינאד פון יאר 1644, בעת װעלכן עס איז אויסגעקליבן געװארן אלם דיס־ טריקט־םעניאר אנדזשעי װענגערסקי. אויך דער םינאד אין

Source passage 12

Source OCR · scan 41

Open exact passage

... כמיעלניק װאס ליגט אין מיטן װעג׳ װאס פירט קײן קעלץ און בוסקא, איז גוט באקאנט אין דער געשיכטע פון פוילן. שוין אין יאר 1241 האבן אין איר אומגעגנט זיך אפגעשפילט שטארקע קאמפן מיט טאטארן. כמיעלניק אלײן איז פאקטיש געװען א פעסטונג קעגן די טאטארן־אינװאזיעס. אין א שלאבט קעגן די טאטארישע הארדעס׳ װאס איז פארגעקומעז בײ כמיעלניק אין יאר 1247, אונטער דער אנפירונג פוז באטוכאן, זענען פארניכטעט געװארן די פוילישע חײלות און דער גאנצער געביט צויזמיר (םאגדאמיעזש) —קראקע — װראצלאװ, איז כמעט װי פון דער ערד אפגעמעקט געװארן. די טאטארן זענען ארײנגעדרונגען ביז שעראדז, לענטשיץ און האבן מיט זיך פארשלעפט אין געפאנגענשאפט טויזנטער אײנװוינער, בתוכם אויך ײדן פון שלעזיע און פון פױלן די דאזיקע געביטן זענען צענטליקער יארן געבליבן פאר־ װיםט און ערשט מיט דער הילף פון דייטשע קאלאניסטן זענען דארט װידער אנטשטאנען נײע ישובים. ס׳איז נישט באקאנט צי אין יענער תקופה איז כמיעלניק שוין געװען א שטאט.

Source passage 13

Source OCR · scan 41

Open exact passage

אין דער צװײטער העלפט פון 18־טן י״ה, באזונדערם אין די זיבעציקער און אכציקער יארן, װען אין פוילן זענען געמאכט געװארן באמיאונגען אויפצושטעלן אינדוםטריע־ אונטערנעמונגען, האבן אויך די שטאט־באלעבאטים פון כמיעלניק זיך משתדל געװען אויפצושטעלן פאבריקן אויפן מוםטער פון די טשארטאריסקיס אין סטאשאװ און װענגראװ. ...

Source passage 14

Source OCR · scan 42 · printed page 76

Open exact passage

... אין כמיעלניק האט דער דאזיקער פראצעם זיך אנגעהויבן אין דער צװײטער העלפט פון 17־טן י״ה, נאך דעם וױ די אריאנער זענען אין יאר 1658 פארטריבן געװארן פון פוילן׳ ובכלל זה פון זײער צענטער אין כמיעלניק. ײדן האבן איבערגעגומען זײערע היתער און קראמען צוזאמען מיט ד• עקאנאמישע סאזיציעס. זינט דעמאלט איז דער ישוב געװאקםן אזוי וױיט, אז די צאל ײדן האט איבערגעשטיגן דער גישט־

Source passage 15

Source OCR · scan 44

Open exact passage

... . די חובות זענען געשטיגן. די שטײערן האבן געלאםטעט אויף די קהילה־ מיטגלידער אזוי װײט׳ אז זײ האבן זיך געקלאגט פארן צויזמירער װאיעװאדא װעלכער האט אין יאר 1754 דעלעגירט קאמיסארן צו דער זיצונג פון ועד םטאפניצע. אויף אט דער זיצונג זענען אנגענומען געװארן החלטות אויםצובעםערן דעם מצב׳ בפרט די געלט־ענינים. די החלטות האבן אבער װײניק געהאלפן׳ װײל ס׳האט געפעלט דער כוח װאם זאל צוימען די תקיפימדיקע ראשים. לויטן באריכט פון יאר 1764, װען ס׳זענען ליקװידירט געװארן די אויטאנאמישע אינםטי־ טוציעם׳ האבן די ראשי ה־עד גענומען פאר זײערע הוצאות אין די יארן 1754 ביז 1763 — א סומע פון 897,607 זלאטעס׳ אבער בלויז אויף 541,406 זלאטעם האבן זײ געקענט צושטעלן חשבונות. די חובות פון ועד המדינה אין יאר 1764 האבן באטראפן 338,089 פוילישע זלאטעס.

Source passage 16

Source OCR · scan 45 · printed page 82

Open exact passage

שרגא פײװל חתונה געהאט מיט א פרוי פון םטאשאװ און א יאר נאך דער חתונה פלוצלינג פארשװונדן. קרובים פרן דער פרוי האבן אים געזוכט אין אלע קהילות אין פוילן און אים נישט געפונען — די פרוי איז געבליבן אן עגונה. אין אכט יאר ארום, בעת דער מלחמה פון נאפאלעאן קעגן די פרײםן און רוסן, האבן זעלנער, װעלכע זענען אײנגעשטאנען אין הויז פון די עלטערן פון דער סטאשעװער פרוי דערצײלט, אז שרגא פיװול פון כמיעלניק האט זיך געשמדט און דינט אין דער רוםישער ארמײ. אין יאר 1799 איז דערהאלטן געװארן א ידיעה אין םטאשאװ, אז דער מאן איז אריבער צו די פרײסן. נאך לאנגע זוכענישן און באמיאונגען איז דעד פרוי געלונגען צו ברענגען דעם משומד קײן םטאשאװ. ער האט צוגעזאגט צו געבן א גט אבער ביז װאם װען, איז עד װידער אװעק. נאך א געװיסער צײט זענען פון אים דער־ האלטן געװארן בריװ פון קעלן און רעגענסבורג צוזאמען מיט א כוח־הרשאה פאר די רבנים צו שרײבן א גט פאי־ זיץ װײב. אין א צײט ארום איז װידער דערהאלטן געװארן ...

Source passage 17

Source OCR · scan 46 · printed page 83

Open exact passage

מיט דער ליקװידירוגג פון די אויטאנאמישע אינסטיטוציעכ האבן די קהילות אין פוילן געמחט אפצאלן חובות. נישט געװען קיץ אײן קהילה, אפילו די קלענסטע װאס האט געצײלט נישט מער װי צענטליקער נפשות, װאם איז נישט געװען פארזינקען אין חובות. די חובות פון דער מדינה צויזמיר־קראקע, צו װעלכער כמיעלניק האט געהערט, האבן אין יענעם יאר דערגרײכט לויט דער מאכט־קאנטראל 288,818 זלאטעס פלום צינזן אין דער הויך פון 34,218 זלאטעס. װי גרוים עם זענען געװען די חובות פון כמיעלײק גופא איז נישט באקאנט. עס איז אבער זיכער, אז אין די חובות פון דער מדיגה זענען אויך ארײנגערעכגט די חובות פון כמיעל־ ניק• ...

Source passage 18

Source OCR · scan 50

Open exact passage

... במיעלניק איז אין 16־טן און אין דער ערשטער העלפט פזן 17־טן יארהונדערט געװען א צענטער פון דער עקםטרעמער ריכטונג פון פוילישן פראטעסטאנטיזם — פון אזוי גערופענעם אריאניזם, אדער אנטי־טריגיטאריאניזם. ד״ה פון דער סעק־ טאגטישער ריכטונג, װאם האט נישט געגלײבט אין דער געטלעכקײט פון דער דרײאײניקײט. נאך דעם װי די אריאנער זענען אין 1658 פארטריבן געװארן פון פוילן האט אויך נמיעלניק םארלוירן א טײל פון דער שטאטישער באפעלקע־ רונג. ײדן האבן פארגומען די הײזער פארלאזטע פון די אריאנער. זײ האבז אין דער דאזיקער שטאט, װאס האט א לאנגע צײט נישט געװוסט פון קאטוילישן אגטיסעמיטיזם, נישט אגגעטראפן אין זײער באזעצן זיך אויף קײן שװעריקײטן. ײדן האבן אויך דא קײן מאל נישט געװוסט פון באגרענעצונגען אין זײער וװינרעכט. ...

Source passage 19

Source OCR · scan 53

Open exact passage

אשר לחסידות — הראשונה זכתה לבקורױ של הבעש״ט עצמו ושל שליחױ־תלמידױ בגלל קרבת מקום. הבעש״ט היה מבקר לא רק באוקראינה ופודוליה כי־אם גם לליטא הגיע כאיש־המופת, מגיד עתידות וױדע דעת עלױן. ובימי נדודױ הרבים השתדל להרחיב את דעותױ העױנױת והמעשױת במקומות שונים, ומעט מעט הלכו ונתרבו חםידױ ואוהבױ וגס אויביו ומתנגדיו, אך לפולין לא הגיע הבעש״ט מעולם (פרט לגליציד.), ובמקומו באו תלמידױ ותלמידי־תלמידיו ואף ...

Source passage 20

Source OCR · scan 53

Open exact passage

החםידות החלה להתפתח באמצע המאה השמונה־עשרה והלכה הלוך והתפתח בםוף המאה ההיא והמאה שלאחריה. המתנגדים אםרו מלחמה בחםידות גם בחרמות׳ מלשינות והוצאת שם רע, והחםידות לא שמה לב לדברי לעגם, כי אם הלכה הלוך וכבוש מעיר לעיר ומארץ לארץ. היא כבשה את הלבבות עד שפרשה את כנפי ממשלתה על רוב היהדות באירופה המזרחית ונעשתה המושלת היחידה בממלכת המםתו־ רין אשר ליהודי אוקראינה ופולין. וכבוש זה הגיע בעיצומו גם לחמילניק. ...

Source passage 21

Source OCR · scan 55 · printed page 101

Open exact passage

החסידות נחלקה לפי שלשה זרמים ותקופות שוגים. הזרם הראשון והמקורי בױתר היה זה של אוקראינה (װהלין ופו־ דוליה) שבה ישבו ופעלו הבעש״ט מיסד החםיז־ץת וראשיני תלמידױ. הזרם השני הוא זה של רײסין (רוםיה הלבגה), הוא זרם החב״דױת. הזרם השלישי הוא של פולין (הקונגרםאית וגליציה המזרחית והמערבית). ױצר הזרם האחרון היה רבי אלימלך הצדיק מלידנסק. השפעת המתנגדים בפולין לא היתה כה גדולה כמו בליטה ורײסין. אמנם בראשית ימיד. של חסידות זו התאמצו המתנגדים להכחידה מן העולם. בתי הדין בלבוב, ברודי וקרקוב הוציאו חרמים חמורים על אלה ״חדשים מקרוב באו ובים התלמוד עקבותם לא נודעו, העושיפ אגודות אגודות ויניעו תנועות שונות כשכור, האומרים שלא התלמוד הוא העיקר״. אבל החרמים והשמצות לא הועילו מאומה. בפולין נימסו החרמים ונידוײם כקרח מפני שמש קיץ. הצדיקים בפולין לא הוצרכו להתגצל בפני המתנגדים. בתפילתם שהיתה בהתלהבות גדולה וביראה עילאה, באהבת ישראל בלתי מוגבלת, בדביקות, בענוד״ בקדושה ובמופתים ו״המשכת חסדים״ לישראל, כבשו את לבם של יהודי פולין.

Source passage 22

Source OCR · scan 58

Open exact passage

... לפני הסתלקותו קרא אליו רבי אלימלך מליז׳נסק את תלמידױ המובהקים והאציל מהוד רוחו עליהם. לרבי מנדלי מרימנוב מסר את הנשמה שבמוחו׳ לרבי ישראל המגיד מקוזיניץ — כחו שבלב׳ לרבי אברהם יהושע השיל מאפטא — בח פױ׳ ולרבי יעקב יצחק הלוי הורביץ (החוזה מלובלין) את מאור עינױ. לבנו רבי ליפא לא חלק כלום. ובכל זאת ידע גם לרכוש לעצמו מגדולת אבױ הרוחנית ומירושתו עד כדי עליתו למדרגת אישױת בחמילניק. הוא עזב ״עולם ומלואו״ של ליזנסק אחרי פטירת אבױ׳ הקים לו בחמילניק בית׳ הרחק מגליציה׳ בא לפולין כחלוץ ההםידות מגליציה ונחשב בשעתו לאחד מצדיקי הדור שהשתתף בכל האםפות והחתונות המפורםמות שהונצחו בתולדות החסידות בפולין.

Source passage 23

Source OCR · scan 76 · printed page 143

Open exact passage

רא״ש ישב באוזירוב על כם הרבנות והצדיקות כעשרים ושבע שנים, עד שפרצה מלחמת העולם בשנת תרע״ד, ופור־ ענױת רבות השתרגו על ראשי יהודי רוםיה ופולין, ובעיקר סבלו היהודים שישבו םמוך לגבול פרוסיה־גרמניד״ שהױ צפוײם לגרוש מטעם שלטונות .צבא רוםיה בתואנה שהיהודים מרגלים לטובת הגרמנים — לפנים המדינה, במרחק רב מערי מגוריהם. תלאות המלחמה נגעו גם לעצמו ובשרו של רא״ש, ולא פעם נשקפה לו סכנת המות׳ והוא לא נפל ברוחו, האמין בה׳ ותמיד נחלץ מצרה. ...

Source passage 24

Source OCR · scan 86

Open exact passage

חמילניק נמנתה על אותן העײרות היהודױת, שבמועצת העיר היה ליהודים רוב מכריע, אלא שהם װיתרו על הכבוד ולראש העיר בחרו דװקא בפולני. אך זכות הװיתור לא עמדה להם, ואותה הממשלה שמפלגות יהודױת חשבוה שהיא הטובה ליהודים מכל הממשלות האפשרױת בפולין, חיסלה את השלטון היהודי בעײרה. האמצעים הױ פשוטים — גגישות, לחץ כלכלי, עונשים בגלל עבירות םאניטארױת וכדומה. אותה שעה לא הױ בסײם ובסינאט הפולני אלא נציגי יהודים, שברובם לא העיזו להמשיך במאבק נגד מדינױת אגטישמית, שמגמתה היתה להצר ליהודים עד כדי כך, שיעזבו את הארץ במנוםת בהלה. ...

Source passage 25

Source OCR · scan 89

Open exact passage

... לפולין הגעתי בםוף שנת 1918 מיד עם שחרורה ממועקת הגרמגים, כשהמדינה הפולנית הצעירה עושה את צעדיה הראשונים בדרן־ לעצמאות פוליטית אחרי דורות של עול הכובש הרוסי והגרמני גם יחד. אז, בימים הראשונים להתעוררות התנועד״ שהגיחה ממחתרת מהפכנית ויצאה לחופשי, לקרוא דרור לכוחות הצפונים בעם להתגײס ולעמוד על תביעות לאומױת וסוציאלױת, בכתלי הועידה הליגאלית הראשונה של מפלגת פועלי צױן׳ קלטה אוזני בפעם הראשונה את שם העײרה חמילניק, השוכנת בתוככי ״אחוזות מלך אבױן״. אבל שם העײרה הקטנה היה מלװה צירוף מוזר ומצלצל ־ ״כמיעלניקער רעפובליק״. היה בכינוי הזה משהו מההעזה של אותם הימים, מעין תחושת רטט של שינוי יםודי בחײ החברה ובהליכות הפרט. ...

Source passage 26

Source OCR · scan 90

Open exact passage

בביקורי האחרונים בפולין אחרי תקופת ההשמדה לא עמד בי כח לבקר בהרבה מקומות, שם לא נשאר זכר, לפי ידיעותי, לקהלה היהודית. לא בקרתי לכן, גם בחמילניק. ...

Source passage 27

Source OCR · scan 91

Open exact passage

... קיץ פוילן בין איך אנגעקומען סוף יאר 1918, באלד נאך איר באפרײונג פון דייטשן שטױול׳ װען די ױנגע מדינה האט געמאכט אירע ערשטע שריט אויפן װעג צו איר זעלבשטענ־ דיקײט׳ נאך דורות פון אונטערדריקונג סײ פון דעם רוסישן סײ פון דעם דײטשן אקופאנט, דעמאלמ, אין די ערשטע טעג פון דערװאכונג פון אונזער באװעגונג, װעלכע איז ארויס פון רעװאלוציאנערער אונטערערד אויף דער פרײ, כדי אויסצורופן פרײהײט צו די באהאלטענע כוחות אינעם פאלק, זײ זאלן זיך מאביליזירן אין קאמף פאר אונזערע נאציאנאלע און םאציאלע פאדערונגען ; צװישן די װענט פון דער ערשטער לעגאלער קאנפערענץ פון פועלי־צױן׳ האט מיץ אויער דאס ערשטע מאל אויפגענומען דעם נאמען פץ שטעטל כמיעלניק, װאס ליגט אין די געגנטן פון ״מלך אבױנם גיטער״ דער נאמען פון דעם קלײנעם שטעטל איז אבער געװען באהאפטן מיט א קלינגנדיקן מאדנעם באגלײט: כמיעלגיקער רעפובליק. אין דעם ״צונאמען״ איז געװען עפעס פון דער דרײםטקײט און העזה פון יענע טעג. א מין ציטער־געפיל פון גרונטלעכע ענדערונגען אין לעבן פון דער געזעלשאפט און פון דעם פר ...

Source passage 28

Source OCR · scan 91

Open exact passage

... מיטן אויסברוך פון דער איבערקערעניש אין דײטשלאנד, װען די מיליטאריםטישע מאשין איז זיך פונאנדערגעפאלן און דעם קיױערס מיליטער האט פארלאזט פוילן געיאגט דורך פילםודםקים פוילישע לעגיאנערן, האבן זיך פארשפרײש קלאנגען׳ אז אין אלע שטעט םון דער פוילישער מדינה איז די מאכט איבערגעגאנגען אין די הענט פון ארבעטער און .אז א באפעל איז ארויס צום רעװאלוציאנערן לאגער אין אלע ערטער באלד צו פארכאפן די מאכט פון די משרתים־הינט פון פארפוילטן צאריזם, װעלכע האבן דורות־לאנג געפײניקט די פוילישע באפעלקערונג. אז די בשורה איז אנגעקומעז קיץ כמיעלניק׳ האבן זיך די חברים פון פועלי צױן צוגעאײלט מקײם צו זײן די מצװה. זײ האבן שנעל באהערשט אלע שטאט־ אינסטיטוציעם אץ פראקלאמירט א רעפובליקאנישע מאכט. לײדער האט די צײט גישט צוגעשסילט פאר דער כמיעלניקער רעפובליק. דעם שטעטל איז נישט באשערט געװען הנאה צו ד.אבן א לאנגע צײט םון רעװאלוציאנערער מאכט. פון קריױ־ ...

Source passage 29

Source OCR · scan 92

Open exact passage

... בײ מײנע לעצטע באזוכן אין פוילן — נאך דער אויפ־ ראטונג־תקופה — האב איך נישט געהאט גענוג מוט צו באזוכן אין א סך באקאנטע ערטער, װו ם׳איז קײן זכר פון קײן ײד נישט געבליבן. כ׳האב דעריבער אויך כמיעלניק נישט באזוכט. דעם אנדענק פון מײנע חברים און פרײנט׳ טרײע איבער־ געגעבענע פאר אונזער געמײנזאמען אידעאל, װעל איך אבער קײנמאל נישט פארגעסן. זײ האבן מיט זײער לעבן און זײערע מעשים םימבאליזירט די באהאלטענע ל״ו־גיקעם און פון שטענדיק אן האט די װעלט זיך אנגעשפארט אויף זײ. אין פלוג בלויז ״האלצהעקער און װאםערטרעגער״, װאם האבן ארויסגעשפראצט פון א הפקרדיקן און פארלאזענעם באדן אן אויפזיכט און דערצויגן כמעט אן לערנען און בילדונג, האבן זײ ארײנגעזאפט אין זײערע נשמות אײדעלע פאלקס־קולטיר׳ .א שטארק געפיל פאר ױשר און גערעכטיקײט, אינערלעכן דראנג פארן גוטן און שײנעם, נישט אויסשעפלעכער מאראלישער כוח ; זײ האבן געװוסט צו שטײן אויף דער זײט פון דעם געיאגטן און עקםפלאאטירטן מיט אד אינםטיקטױוער פעאיקײט צו גלויבן אן א גרענעץ אין א װעלט פון גליק פאר אלעמען.

Source passage 30

Source OCR · scan 95

Open exact passage

דער רב ז״ל האט מיר דערצײלט אן אנעקדאט, װאם זײן זײדע ר׳ ױחנן האט אים דערצײלט, אז װען ער איז געװעזן אין דײטשלאנד מיט דער דערמאנטער דעלעגאציע, איז אים אויםגעקומען צו זײן דארט יום־טוב. די דעלעגאטן, צוזאמען מיט דעם קראקאװער רב ר׳ שמעון םופר — װעלכער איז אײך מיטגעפארן מיט די דעלעגאטן פון פוילן זײ צו העלפן הגם קראקע האט שוין דעמאלט באלאנגט צו עםטרײד, — זענען אװעק דאװענען אין דער שול. װען עס איז געקומען צום דוכנען איז אײנער פון די פוילישע דעלעגאטן װאם איז געװען א כהן צוגעקומען װאשן די הענט פארן דוכענען, אבער דער דײטשער ראבינער איז מיט גרויס כעס צוגעלאפן צום קראקאװער רב און האט אים געפרעגט ״האט איר נישט געלערנט אז ״וזר לא יעלה לדוכןז״ ר׳ שמעון סופר האט דעמאלט געזאגט מיט א שמײכל צו ר׳ יוחנן כמיעלניקער : דער ראבינער איז באמת א גאון אין עם־הארצות. ...

Source passage 31

Source OCR · scan 95

Open exact passage

... די שטאט כמיעלניק׳ הגם זי איז נישט געװעזן פון די גרעםטע שטעט אין פוילן׳ האט זי פון אײביק אן געהאט א גרויםן נאמען אין דער ײדישער װעלט אין אײראפע׳ אדאנק אירע גרויםע רבנים און חשובע בעלי־בתים װאס האבן געשמ׳ט אלס ״מדינה״־מענטשן. אזוי האט מען אמאל גערופן װיכטיקע שתדלנים און כלל־טוער אין פוילן. ...

Source passage 32

Source OCR · scan 96

Open exact passage

... מיץ ליבער חבר ר׳ מאטיל מינצבערג ע״ה, אן אײדעם פון ר׳ ישראלקע דיאמענט. א ײד א גביר, א שטארקער בן תורה׳ א יחםן׳ געהאט פון די גרעסטע געשעפטן׳ אויך באנקן אין פוילן. ער פלעגט זײער אפט קומען צו מיר קיץ בערלין. װען איך האב פארלאזט דײטשלאנד אין אנהויב פון היטלערם ימ״ש ממשלה, האב איך אים געבעטן ער זאל פארלאזן פוילן און מיטקומען קײן םראנקרײך. זיץ ענטפער איז געװעזן: אויב דאס פוילישע ײדנטום זאל חלילה אומקומען׳ װיל איך מיך נישט ראטעװען. איך האב געהערט, אז ער איז אומגעקומען אין רוםלאנד. יהי זברו ברוך. ...

Source passage 33

Source OCR · scan 100 · printed page 192

Open exact passage

... אין די יארן 1905 און 1906 האב איך זיך באטײליקט אין דער גרויםער רעװאלוציע אין װארשע. געהאלפן בויען באריקאדן און געזען װי די קאזאקן האבן געהאקט קעפ אין דעם בלוטיקן מיטװאך אין יװארשע. דאם זענען געװען די נאכװײען נאך דער רעװאלוציע פון 1905. און 1906 און 1907 זענען אנגעפילט געװארן אלע טורמעם אין פוילן און רוםלאנד. עס זענען צוגענומען געװארן מײנע בעסטע חברים. איך בין געװען א בר־מזל, מען האט מיך נישט ארעסטירט.

Source passage 34

Source OCR · scan 101 · printed page 193

Open exact passage

דאס איז געװען אין יאר 1894, װען אן עפידעמיע האט ארומגעכאפט גאנץ פוילן. אנגעפאנגען האט עם זיך איי די גרויסע שטעט. װען די עפידעמיע האט זיך שוין געהאט פארשפרײט אין קיעלץ, האט מען שוין אין כמיעלניק געגעבן אינסטרוקציעם, װי אזוי די אײנװוינער זאלן זיך האלטן, װען דאם זאל חלילה אויך טרעפן כמיעלניק. לײדער האט מען לאנג נישט באדארפט װארטן• ...

Source passage 35

Source OCR · scan 113

Open exact passage

... צוזאמען מיט פיל גרויםע שטעט אין פוילן׳ װאס האט דעמאלט געהערט צו רוםלאנד׳ האט אויך כמיעלניק צו יענער צײט געהאט אירע סאציאליסטן־רעװאלוציאנערן׳ װעלכע האכן זיך געגרײט צום גרויםן טאג פון דער רעװאלוציע אין יאר 1905. ...

Source passage 36

Source OCR · scan 115

Open exact passage

אט דערמאן איך זיך די קלײנהענדלערם. ײדן פעאיקע׳ אן פאך־בילדונג׳ האבן אויםגעפונען א סטרוקטור פון ליכט־ מאשינען און די ליכט־מאשינען זענען געגאנגען פאר דעם גאנצן גרויסן פוילן. ...

Source passage 37

Source OCR · scan 119 · printed page 229

Open exact passage

... װײט־װײט, נישט נאר מחוץ די גרענעצן פון דער שטאט נאר אפילו אויד מחוץ די גרענעצן פון מדינת פוילן. ער איז געװען משכמו ומעלה הויך, העכער און אפשר טאקע דער העכסטער פון אלע גדולי־הדור, װאס האבן אין זײן צײט געלעבט. אן מליצה, נאר טאקע אין פיל־פאכיקן זין פון װארט, ער איז אגעם שטרײמל׳ דעם הויכן װאם ער האט געטראגן, געװען איבער צוױי מעטער הויך; אין למדנות און גאונות — אן א גרענעץ הויך ; א גרויםער ירא שמים און אפגעהיטענער בעל־מדות, איז ער געװען ראוי צו זײן צדיק הדור, װי דאס באװײזט טאקע פאלגענדיקער באװוםטער פאל: אין זײנע פריעםטע יארן, אלס ױנגערמאן נאך, איז ער געפארן צום ״חחה״ פון לובלין : װען דער רבי איז נסתלק געווארן האבן אים חםידים געװאלט קרוינען אויף זײן ארט אלם נאכפאלגער. מתוך גרוים ענױות האט ער אבער זיך קאטעגאריש אנטזאגט, און איז דאן אויפגענומען געװארן, אלס ױנגערמאן נאך, אלס רב פון כמיעלניק; באװוםטע גאונים, למדנים, רבנים פון אלע שטעט אין פוילן און אויך פון חוץ־לארץ זענען מיט אים געשטאנען אין א כסדרדיקן שריפטלעכן קאנטאקט און אנגע־ פרעגט װעגן קאמפליצירטע דינים און שאלות ותשובות. זײן מײנונג ...

Source passage 38

Source OCR · scan 123 · printed page 237

Open exact passage

... און דאם זעלבע די גארבערס׳ פון צװײטן עק שטאט. א גרויםע צאל ײדן האבן באארבעט טויזנטער פעל פון כל מיני הולכי־ארבע׳ װײקנדיק זײ אין די הונדערטער טיפע גריבער׳ געװײקט מיט כלערלײ ״פײנשמעקעדיקע״ אקםידן און זאלצן׳ מערערע מאל׳ און נאכהער׳ אין דער פארם פון פארטיקע לעדער׳ צעשיקט איבער גאנץ פוילן און רוסלאנד. על פי רוב זענען דאם געװען עמך־מענטשן׳ װאס די ערשטע ארבעט׳ אויפשטײענדיק פארטאג איז געװען לויםן אפדאװגען מיטן ערשטן מנין און א גאנצן טאג געהארעװעט שװערע פיזישע

Source passage 39

Source OCR · scan 140 · printed page 272

Open exact passage

די הארמאטן האבן נישט אויפגעהערט צו שיסן א גאנצן װינטער . אין כמיעלניק האבן די שויבן נישט אױפגעהערט ציטערן ביז נאך פסח. ערשט דאן זענען די רוםן װידער אנטלאפן. דאםמאל האבן זײ אבער שוין קײן צײט נישט געהאט עפעס שלעכטם צו טוען דער ײדישער באפעלקערונג זײ זענען אנטלאפן פון גאנץ פוילן׳ װײט אהײם ביז קיעװ. די דײטשן און די עסטרײכער האבן זײ געיאגט אן אפשטעל. אלע ײדן האבן דאן געזאגט׳ .אז פאר די צרות װאס זײ האבן געטאן די ײדן׳ טוט זײ גאט אפצאלן.

Source passage 40

Source OCR · scan 141 · printed page 273

Open exact passage

... באלד האט מען אויך געהערט װי די דײטשן און די עסט־ רײכער גײט מיט דער פוטער אראס און זײ הײבן אן צו אנטלויפו פון פוילן אין בהלה און די פאליאקן נעמען בײ זײ

Source passage 41

Source OCR · scan 142

Open exact passage

... און אין דעם זעלבן שבת־אװנט — האב איך פארלאזן כמיעלגיק אויפן װעג נאך ארץ־ישראל. איך האב געשװױרן אז מער זאלן מײנע פיס נישט בארירן דאס פארשאלטענע פוילן מיט אירע מערדערישע פאליאקן. נאך זעקם חדשים ארומרײזן איבער פארשידענע באלקאן־לענדער׳ עסטרײד איטאליע׳ עגיפטן בין איך צוזאמען מיט נאך אנדערע׳ א גרופע פון 105 ױנגעלײט׳ כמעט אין זעלבן עלטער װי איך׳ אנגע־ קומען נאך ארץ־ישראל. אן געלט׳ אן קלײדער׳ אפגעריםן׳ אפגעשליםן׳ הונגעריק׳ אבער גליקלעך׳ װאם עם האט זיך אונדז אײנגעגעבן צו קומען די ערשטע אין לאנד פון אונדזערע אבות און פון אונדזערע באגערן. איך בין געװען דער ערשטער כמיעלניקער ײד׳ װעלכער איז געקומען קײן ארץ־ישראל.

Source passage 42

Source OCR · scan 150

Open exact passage

... די נײעס׳ אז די מלחמה איז געענדיקט און אז פוילן איז געװארן אומאפהענגיק׳ האט אויך אין כמיעלניק .ארויםגערופן כװאליעם פון פרײד. מען האט געשמועםט, אז די דײטשן לויפן פון די פראנטן אהײם דורך פוילן׳ איבערלאזנדיק אלץ הינטער זיך. פאליאקן האבן אנטװאפנט די דײטשן׳ ארונטער־ געריםן די שליפעם פון די אפיצירן און צוגענומען פון זײ אלץ, װאם האט נאר געהאט א װערט. ...

Source passage 43

Source OCR · scan 153

Open exact passage

... אויף די װענט האבן זיך באװיזן פלאקאטן׳ װאס האבן גערופן צו פאגראמען און באיקאט. די ברוטאלע אטאקעם אויף ײדן האבן ארומגענומען אלע טײלן פון פוילן און אויך דערגרײכט צו דער געגנט פון כמיעלניק. ...

Source passage 44

Source OCR · scan 157

Open exact passage

... װען א פרעמדער איז אנגעקומען אין די שפעטע אװנט־ שעהן אין שטעטל ארײן׳ און דערהערט פון אלע זײטן דעש געטומל און געפילדער פון גענדז, האט ער גלײך זיך געקענט משער־זײן, אז דאם איז א שטעטל מיט אן עקאנאמישן אײגנארט. האט טאקע כמיעלניק צעשיקט אין אלע גרויסע פוילישע שטעט יעדע װאך אין די טויזנטער פעט־אויס־ געפאשעטע גענדזלעך, און די פעדערן עקספארטירט קײן אויסלאנד. א פאר הונדערט פאמיליעם זענען געװען באשעפ־ טיקט בײ דער דאזיקער פרנסה. םײ די אײגנטימער פון די ״פאשארניעס״ םײ די הענדלער מיט פאשע, סײ די קאסטן מאנערס, םײ די שוחטים װי די סוחרים װאס האבן צעפירט די םחורה אויף גרוים־שטאטישע מערק אין פוילן. ...

Source passage 45

Source OCR · scan 163 · printed page 318

Open exact passage

... אין כמיעלניק. די פארשידענע סארטן לעדער, ספעציעל יאכטן, האבן געשמט אין פוילן. דער נאמען הערמאן מילער, לעדער־פאבריק, ,׳מעיד אין כמיעלניק״, האט פיגורירט אויף די לעדער־טראנםפארטן. פיל לעדער־פאבריקאנטן, װי העינאך העלבערג, חסידישע יידן, װעלכע האבן פון דורות איבערגענו־ מען דאס פאך. פארן קריג האט דער באװוסטער מאטל ראזענ־ בלום אנטװיקלט א לעדער־גאלאנטעריע פאבריק, װי אויך דיטשיסקעס. בײ אט דער מלאכה זענען געװען באשעפטיקט פיל ארבעטער. די פראדוקציע איז געגאנגען אויף פארשידענע עקן פון פוילן. אויך די זײף און ליכט־פאבריקן פון משה פאסטערנאק און מיכאל בריקמאן זענען געװעזן באקאנט אין דער געגגט. חײם קלײנהענדלער מיט זײנע זין האבן דער־ פונדן אן אײגענע קאנםטרוקציע פון ליכט־מאשינען, זײ אלײן געבויט און געשיקט נאך אױסלאנד. אין ישראל געפינען זיך נאך הײנט די מאשינען פון די גרויסע ליכט־פאבריקן פון דער אויסארבעטונג פון ״ח. קלײנהענדלער פון כמיעלניק״. די גילדזן־פאבריק פון בלימעלע זריצקי און נאך אנדערע פאבריקן האבן געגעבן א בײשטײער צו דער ײדישער אינדוםטריע אין פוילן. ...

Source passage 46

Source OCR · scan 177 · printed page 346

Open exact passage

... דער פיאנער פון זײף און ליכט אויפן שטח פון ברײטן פוילן איז געװען ר׳ אידל לעװקאװיטש. ס׳האט אויסגעזען, אז אײל פאר זײן פאבריקאציע פרעםט ר׳ ײדל אוים פון די פון־ דורות פארשמאלצענע װענט אין זײן קראם. אלײן אויך געװען א שמן־זיתדיקער ײד, א ירא שמים.

Source passage 47

Source OCR · scan 226

Open exact passage

מצבו. בכלױן עינים ציפו היהודים לתוצאות המלחמה. פולין״ שהתכוננה לשוב לחירותה ולהױת לממלכה משוחררת הבטיחה לתת שװי זכױת לבל התזשבים ולבטל את כל ההגבלות המעיקות על בני השדרות השונות של האזרחים. גשתגו הזמנים ונשתנו הדורות — אך במצב היהודים לא חל שינוי לטובה. עתים נדמה היה כי מצבם הורע בהרבה. עם קום פולין החפשית הױ ראשית מעשיהם של חײלי הצבא והאזרחים הפולנים לערוך פרעות ביהודים, ואי קױם ההבטחות על שװי זכױת. והוא הרגיש עצמו בחמילניק כעל גחלים לוחשות. ואז החל לחשוב, שאולי כדאי לעזוב את ארץ הבכא ולעלות לארץ האבות העתיקה ולםגל לעצמו מולדת משלו בארץ ההםטורית.

Source passage 48

Source OCR · scan 226

Open exact passage

... בחמילניק עברה על יעקב תקופת המלחמה הראשונה. עיד טרײם הױ בזכרונו המחזות של צבא רוםיה בפולין שנענו למלשינות הפולנים שהיהודים נוהים אחרי גרמניה ומתאמצים לעזור לצבאותיד״ וכתוצאה מזה הױ היהודים גתוגים לחרב חדה שהיתה מונחת על צואר כל יהודי ולתלױת שכל יהודי היה צפוי להן. המלשינות הפולנית הביאה לתלױת, הריגות וגירושים, כי הרוםים לא מצאו כל דופי במלשינות, והיהודי היה במצב של מדוכא ועשוק השומע חרפתו ואיגו יכול להשיב. הוא הרגיש את צרתו ולא יכול היה להביעה ולזעוק על העול והחמם שנעשה לו. מה רע היה גורלו ומה נורא

Source passage 49

Source OCR · scan 226

Open exact passage

... עיר מולדתו — חמילניק — עיר בפלך קילץ אשר בפולין שהיתה אז כפופה לרוסיה. אבױ היה רב העיר רבי אברהם יצחק םילמן, נכבד ומהולל מאד בעיר משכנו וסביבותיה, כן ברוב תורתו וכן בדוחב לבו וידיעתו בהלכות דרך־ארץ והוױת העולם. וזמנו היה חצױ לה/ ללמוד בעצמו וללמד אחרים בחנם, וחציו לו, לצרכי עצמו, וגם לצרכי צבור שעםק בהם באמונה. ...

Source passage 50

Source OCR · scan 228 · printed page 447

Open exact passage

מטבעו היה יעקב חולם ואידיאליםטן׳ אבל לא היה מאותם החולמים הפורשים להם בצנעא מן העולם והמונו, משתקעים במחיצת מחשבתם ומוצאים את אשרם ויםוריהם באוהל רוחם הבודד. האידיאלױת של םילמן היתה אידיאלױת ױצרת״ משאת נפש הנובעת מתוך החײם וחוזרת אליהם ומעשרתם• מעולם לא נשמעו מפױ דברי תרעומות וקובלנות של יאוש• כאילו לא ראה את המציאות הקשה בארץ אלא מתוך אספקלריא מאירה תמיד. אבל אילו היה אדם מתבוגן יפה בפנױ, היה רואה לעתים את הצער רובץ על מצחו ובולט מתוך עיגױ. םוד־הצער החשאי היה נושא עמוק בלבו ולא גילהו לשום אדם. אין לדעת אם דאגת המשפחה שהשאיר בפולין הטרידה את מחשבתו, איך לשפר את מצבו הכלכלי עד שױכל להעלותה ולנהל חײ משפחה מסודרים. אף פעם לא העלה את דאגתו על פױ, ומ״שם״, מפולין, כנראה גדל עלױ הלחץ לעשות מעשה ולא לפםוח על הסעיפים... והרי על אף התלאה במחנה לא הםתלק מתכונות של אהבת ארץ־ישראל ואהבת עם ישראל, הוא דבר באהבה ובהערכה גם על הללו החפשים הבונים את א״י, הםוללים כבישים ומקימים ישובים ואפילו אם הם מחוגי החילונים. חיבתו לארץ ולישובה קירבה

Source passage 51

Source OCR · scan 229

Open exact passage

... הרב ר׳ יעקב םילמאן — למדן מופלג, װאס האט פון זײן פריםטער ױגנט מיט התלהבות פארשפרײט דעם צױן־געדאנק. נאכן ערשטן װעלטקריג עולה־געװען קײן א״י. אלס חלוץ געארבעט בײם בויען ״בבישים״. געלעבט אין גרוים דחקות. געװען פון די גרינדערם פון דער הפועל־המזרחי־באװעגונג. צוריקגעקומען קײן פוילן, נתמנה־געװארן אלם רב פון פיערזשניצע און פארגעזעצט זײן צױניסטישע טעטיקײט. ...

Source passage 52

Source OCR · scan 230 · printed page 452

Open exact passage

מאז שובו לפולין התנגד םילמן לכװן הבעל־ביתי ששלט בתנועת צעירי־המזרחי, בתבעו ױתר חלוצױת והכנות לעליה וגישה ױתר ערה לעבודה הגופנית. לדעתו, אילו העולים הראשונים של הפועל־המזרחי הױ מתכוננים ױתר לעבודה בפולין — הױ יכולים לעמוד ױתר בעוז נגד מתנגדיהם ממפלגות השמאל, ולא הױ זקוקים לעזרת מרכז המזרחי. גם השם ״צעירי מזרחי״ עורר אצלו צליל בלתי םימפטי, במצאו שחלף כבר הזמן של צעירי־מזרחױת שאינו אלא שם בעלי־ ביתי, שאינו הולם את הנוער הדתי השואף לגדולות ונצורות בארץ האבות. אמנם הוא לא הסכים לדעת אלה שתבעו שנוי שם ל״הפועל המזרחי״. שם זה לצעירים דתײם בפולין היה מהפכני ױתר מדי לפי הרוח ששררה במשפחה הדתית־יהודית, והוא חיפש לו שם־בינים שיהא הולם את האגף הימני והשמאלי כאחה ויכוח זה מצא את בטוױ גם בעתונות המזרחית, ואף גוםדו חוגים של חברים ששאפו לשינוי ערכין בחײהם גם בפולין. מאידך, באה הדחיפה לכך גם בעקב הלחץ הכלכלי על יהדות פולין מטעם השלטונות בעקב גורמים אנטישמײם. והיהודים החלו להרגיש שאמנם מױתרים הם בפולין המדיגה שבה ישבו קרוב לאלף שנים ועזרו לבנינה הכלכלי והמדיני, הרוחני והתרבותי. סילמן לא פםק להטיף לעלית חבריפ ולחיזוק המחנה בארץ, היה מבקר בקבוצות הכשרה של התנועה ועודד את החברים להתכוננותם לעליה.

Source passage 53

Source OCR · scan 231 · printed page 453

Open exact passage

הצטרף ל״צױנים החדשים״, ובהם חברים אקטיביים. הרב יעקב םילמן נטה למחנה החדש של הצױנים, בלי ללכת בעקבות חבריו שהצטרפו בגלוי לשם. ומאידך שאף בכל לבו לעלות, ואפילו בעליה ב/ הוא כאילו עמד על כף המאזנים״ בלי להכריע, כי ההכרעה היתה קשה מאד בתקופה ההיא. ובעוד שהענינים במחנה הױ יגעים, הדעות מפולגות, והידיעות מעבר לגםל מדאיגות מאד, טרם הספיקו יהודי פולין לעמוד על מצבם האױם״ בהױתם מוקפים אויבים ומרצחים שואפי דם מכל רוח, התפרצה לפתע מלחמת העולם השניד״ וקלגםי הנאצים הגרמנים כבשו את פולין והחלו בהדוק עניבת החנק על צוארי היהודים והמיעוטים הבלתי רצױים להם. והגורל הטראגי שנועד לששה מילױנים יהודים לא פסח על הרב יעקב םילמן עם בני משפחתו, בלי שנתקבלו פרטים על חײו בגיטו ועל מותו.

Source passage 54

Source OCR · scan 244

Open exact passage

בתקופה מאוחרת יותר׳ קרוב למלחמת העולם הראשונה, התכונן מלך אדלר לעזוב את פולין בחשאי. הוא התקשר עש מבריח גבולות מקצועי והלה גזל את כספו ומםרו לידי שומרי הגבול, שאסרוהו וכלאוהו בבית הכלא בקטוביץ. בעת שבתו בבית הסוהר הרהר וחפש תחבולות כיצד להמלט מהמקום. הוא נזכר במכתבו של מכס נורדוי. באמצעות זקיף בית הםוהר התקשר עם ױ״ר ההסתדרות הצױנית בקטוביץ והלה בא לבקרו בכלא. כשהראה לו את מכתבו של נורדוי החליט מיד ױ״ר ההסתדרות הצױנית בקטוביץ לעשות את כל המאמצים כדי לשחררו ולאחר מאמצים רבים שוחרר מלך אדלר ויצא לאמריקה• ...

Source passage 55

Source OCR · scan 244

Open exact passage

... בתום מלחמת העולם הראשונה, עם תקומת פולין (בשנת 1918), החלטנו לצאת למרחב לרכישת המונים לרעױן הצױני. יחד עם גידול הס.יף המקומי׳ התארגנה אגודת ״בנות ציון״, שגם היא היתה קײמת עוד קודם לכן. לחבורה הראשונה של פעילים השתײכו : קנרצוקר יששכר׳ זילברברג אברהם, ױים־ בורט מוטל, רוזנצוײג מנדל, פינצ׳בסקי אברהם, פײנגולד ישראל׳ גוטמאן אליקים׳ גרנק יצחק, פײנגולד פײציע׳ גוטמו חנה, בנות ר׳ ישראל־איטשע הרופא, ריבצ׳ע ורחלה קלינרט׳ דבורה ומינדז׳ה אברמוביץ.

Source passage 56

Source OCR · scan 251 · printed page 493

Open exact passage

... לא חםר להם מאומה. סבלם לא החל ברגע שדרכו רגליהם לראשוגה על אדמת הקודש כי אם הרבה לפני כן, כאשר בשנת 20—1919 עלו על האניה .105״ עם עוד חלוצים בדרכם לארץ־ישראל. באניה ״105״ הױ שני החמילניקאים הראשונים שעלו לישראל: מנחם רוזנצויג ז״ל ומוטל רוזנבלום ז״ל. בױני 1920 התאםפה קבוצה שניה של חמילניקאים ליד הגבול הגרמני בנדין — סוסנוביץ בלוית ההורים וקרובים. עברנו בחשאי את הגבול ובעזרת מורה־דרך פולני טולטלנו במשך שעות עד שהגענו לטריטוריה הגרמנית. הױ אלה ימי־סױט ולא אחת ארב המװת לחײנו. קבוצה זו כללה את החברים הבאימ : יהודה אהרנרײך ז״ל, אליעזר זריצקי, אברהם למברג ז״ל, ומרדכי פינצ׳יבםקי, קנרצוקר צדוק, ױםף זילברברג, שמחוני, אפלבוים חנוך ז״ל. עם בואגו לגרמגיה נכנסנו למחנה פליטים בקטוביץ. במחנה זה שהו פליטים מכל חלקי פולין, אולם רק חלק קטן מהם רצה לעלות לארץ־ישראל.

Source passage 57

Source OCR · scan 252

Open exact passage

... חמילניק הצטײנה בין מאות עײרות בפולין בעירנותה להתפתחות התנועה הלאומית־הסוציאליםטית וכן הײגו בין הראשונים בעליה לאחר מלחמת העולם הראשונה. ...

Source passage 58

Source OCR · scan 262

Open exact passage

... *אז כמיעלגיק ליגט אין פוילן — איז באװוסט. אז כמיעלניק ליגט נישט אין פאלעםטינע — איז באוװסט״♦ ...

Source passage 59

Source OCR · scan 270

Open exact passage

... העײדה קוזמיר שעל נהר הװיםלה, היא נאות־קיץ ההסטורית של קזימיר הגדול מלך פולין ואשתו אסתר היהודיה, ...

Source passage 60

Source OCR · scan 273 · printed page 538

Open exact passage

... קלויזים רבים הױ לרבי מחגצין ברחבי פולין׳ והשמחה גדלה במעונותיהם, שהױ חובבי נגיגה, ותמיד נמצאו לי׳ם נגונים חדשים׳ וביחוד גגוני רקוד, שהרקידו את רגלי החסידים בכל הזדמנות, אף בחמילניק היה קיים קלויז של חםידי חגצין, ובגלל קרבת המקום הױ נוםעים בכל הזדמנות מחםידי המקום לחנצין שהביאו אתם נגוגים חדשים. כמעט כל חסיד חנציגי היה ױדע־נגן וידע לעבור לפני התיבה ולהשמיע נגוני־לכת ורקוד מלאי קצב וגועם. העיר חמילניק שמשה בכללה עיר־מעבר לצדיקי חנצין ואבותיהם לניישטט ומקומית אחרים, וכן הױ מבקרימ בחמילניק אצל חסידיהם והבקורים עוררו תמיד תםיםה בעיר. ...

Source passage 61

Source OCR · scan 302

Open exact passage

... עם גמר מלחמת העולם הראשונה קמה בחמילניק תנועת ״השומר־הצעיר״, במקביל להיװםדה של תנועה זו בכל רחבי פולין. התנועה עם תקומתד״ כחלק מההסתדרות הצױנית׳ התבלטה מיד בין הנוער המקומי. ההגשמה האישית היתה ...

Source passage 62

Source OCR · scan 316

Open exact passage

... אחרי מאורעות תרפ״ט הגיע זאב ז׳בוטינםקי לפולין לשורת הרצאות על דרכי הצױנות האקטיביסטית. אחת ההרצאות התקײמה בעיר המחוז קילץ׳ הסמוכה לחמילניק. מםפר פעילים צױנײם ונוער נםעו לקילץ כדי לשמוע על הדרך הצױנית החדשה. בחזרם התחיל בםניף הצױני בחמילניק ויכוח ער על המטרה הםופית של הצױנות, וכך מדי שבת בשבת עת התאספו פעילים באולם הצױני של מנדרובםקי ל״עונג שבת״. דוד זלצמן היה כרגיל פותח את מסיבת עונג השבת ואחרױ חױו את דעתם והתוכחו הפעילים והמנהיגים המקומײם : ישכר קנרצוקר׳ יהודה פינגולד׳ אלתר וינברג׳ צדוק לינמן׳ יהושע קונדציק׳ והראשונים שתמכו בהשקפת דבוטינםקי הױ : יהושע קידנציק׳ אלתר וינברג׳ צדוק לינמן׳ יצחק דוב קלמוס׳ ישעיהו לינמן׳ גתן ארנרײך׳ מאיר שטרוך׳ רוזיע קודנציק. קבוצה זו התחילה לקײם אספית ראשונות להפצת תורת ז׳בוטינםקי ברבים. עם שכירת חדר לאםפות ועזיבת האולם הצױני בבית מנדרובסקי׳ התחילה למעשה העבודה של התנועה הרביזױ־ ניםטית בחמילניק.

Source passage 63

Source OCR · scan 422

Open exact passage

... דער װערק ״א״ איז געװען דער גרעסטער פון אלע. אין אים האבן געארבעט בערך צען טויזנט העפטלינגען פון גאנץ פוילן װי אויך כמיעלניקער. דא האבן זיך געפינען איבער 10 ...

Source passage 64

Source OCR · scan 424 · printed page 847

Open exact passage

בײם פאקן אמוניציע האט מען זיך באנוצט מיט װײםע שטארקע טאשמעם. מיט די טאשמעס האבן פיל העפטלינגען זיך געהאלפן, דאם פארקויפט און באקומען ברויט אדער אנדערע זאכן צו שטילן דעם הונגער. איך האב אמאל געפרװוט נעמען די טאשמעם און אויפן קערפער זײ באהאלטן. נאך דער ארבעט בײם רעװידירן האט מען די טאשמעס בײ מיר געפינען. איך בין גלײך ארעסטירט געװארן און בײ יער אגװעזנהײט פון 10.000 מענטשן האט מען מיך באשולדיקט אין םאבאטאזש. אלע זענען געװעזן זיכער אז איך גײ צים טײט. צװײ װאכן בין איך געװעזן אין דער װאך־תפיםה אין א סעפאראטער צעלע. צװײ מאל האט מען מיך געפארשט און געשלאגן ביז בלוט און װײטער פארשפארט אין צעלע• שוין פארן אויםפירן דעם טויט־אורטײל האט זיך בליץ שנעל דערנענטערט די סאװיעטישע ארמײ אויף די פוילישע ױעגן. צוליב דער געשאפענער לאגע איז מײן ם.ם. פארשער באטורע אין פחד אנטלאפן פון לאגער. די געבליבענע זענען געװארן דעזאריענטירט און צוליב א טעות מיך באפרײט. אלע כמיעל־ ניקער זענען געװעזן זיכער, אז איך לעב נישט. ...

Source passage 65

Source OCR · scan 432 · printed page 864

Open exact passage

... כט 500 מעטער טיף. אין דער צײט האט אונדז א לערער געלערנט רוסיש. מיײ מײסטער פון דער שאכט האט מײן חבר גערופן מישא און מיך מישקא. דער חבר איז בײ דער ארבעט פארװונדעט געװארן און איװעק אין שפיטאל און איך האב באקומען א טאטער אלם מיטארבעטער. מיר בײדע האבן אנגעהויבן צו ארבעטן אויבן אלם קװאליפיצירטע קוילן־גרעבער. צים כוף בין איך געװארן א מאשיניסט בײ עלעקטרישע װאגאנען׳ װאס האבן געפירט די קוילן. איך האב גוט געארבעט און באקומען די גרעסטע אויםצײכענונג אלס סטאכאנאװיעץ• שפעטער בין איך פארװונדעט געװארן. דער דאקטאר האט פארארדנט׳ אז איך טאר נישט ארבעטן זעקס װאכן. אין דער צײט איז אנגעקומען א םאװיעטישער באאמטער און זיך געפרעגט צי מיר זענען מסכים אנצונעמען סאװיעטישע בירגערשאפט. אלע האבן זיך אפגעזאגט. געװאלט צוריק קײן פוילן. איך האב באשלאסן נישט צוריקצופארן צו היטלערן. פון די 40 זענען געבליבן אבט׳ די רעשט איז אװעק.

Source passage 66

Source OCR · scan 436 · printed page 871

Open exact passage

אונדזער פראנט־ליניע איז געװעזן ביז צו דער עלבע. אויף דער עלבע האבן מיר געטראפן די אמעריקאנער סאלדאטן. דאם איז געװעזן דעם 5־טן מאי׳ 1945. אין די געגנטן ארום בערלין האבן נאך קלײנע גרופן פון דײטשן געפרװוט שטעלן א װידערשטאנד. זײ זענען אבער שנעל ליקװידירט געװארן. מיר זענען ארוים פון בערלין און צוריק־ געקומען אין דער געגנט פון לאגער. דארט זענען מיר שוין געװעזן א לענגערע צײט׳ ביז מיר האבן באקומען דעם באפעל צוריק קײן פוילן. אויפן װעג קײן פוילן האבן מיר שוין געטראפן פיל באפױיטע ײדן פון די לאגערם. צװישן זײ האב איך געזוכט מײנע טײערע ברידער און שװעםטער״ מײנע כמיעלניקער לאנדםלײט אבער קײנעם נישט געטראפן. אנקומענדיק קיץ פוילן האב איך באקומען א העכערן ראנג און א פרישע מיליטערישע אויםצײכענוגג.

Source passage 67

Source OCR · scan 439 · printed page 877

Open exact passage

... עהונ־ גערט, געליטן און געקרענקט — אזוי לאנג, ביז די פוילישע בירגער זענען באפרײט געװארן אין רעזולטאט פון שיקארםקי־ אפמאך. מיר האבן זיך מאביליזירט אין דער אנדערס־ארמײ. פאר א ײד איז אבער נישט געװען אזוי לײכט אנגענומען צו װערן. צװישן די כמיעלניקער, װאם זענען יא אנגענומען געװארן און נאך לאנגע װאנדערונגען אנגעקומען דורך פערםיע און איראק קײן ארץ־ישראל, זענען געװען: אלטער גאלד־ שטײן, חנינא גאלדשטײן, אפרים גאלדשטײן, אביגדור שטרופ. ברוך שװיעטשניק, חנן לעװינשטײן, ױםףמארטין, משהדאמב, מענדל מאלי, אליעזר, דוד שמריהם זון. אויך איך בין אנגע־ נומען געװארן. אין לעצטן מאמענט בין איך אבער קראנק געװארן אויף טיפוס. מ׳האט מיר אראפגעזעצט פון צוג אדן כ׳בין געבליבן אין רוםלאנד, ביז ם׳האט זיך אנגעהויבן די רעפאטריאציע קײן פוילן. ...

Source passage 68

Source OCR · scan 441 · printed page 882

Open exact passage

... ײדן האבן זיך געפילט הפקר און מען האט געהאפט אויף עפעם א נס. מיט א מאל האט זיך פארשפרײט א קלאנג, אז די רוםן מיט די דײטשן האבן זיך צעטײלט מיט פוילן לויט די גרענעצן פון פארן ערשטן װעלט־קריג, דאם הײסט, אז כמיעלגיק זאל באלאנגען צו די סאװיעטן. הױת װי דײטשן האבן שױן געהאט פארנומען גאנץ פוילן, האבן זײ אנגעהויבן ארויסנעמען מיליטער צוריק קײן דײטשל-;נד. און װײל מען האט געזען װי דאס מיליטער פארלאזט כמיעלניק, האט מען אנגעהויבן גלײבן, אז די רוסן װעלן ארײן אין שטאט, בפרט אז עס זענען געװען טעג, װען אין כמיעלניק איז נישט געװען קײן אײן דײטשער זעלנער, אזוי אויך אין די ארומיקע שטעט־ לעך. א םך ױנגע מענטשן האבן זיך טאקע אפגעהאלטן פון אװעק צו די םאװיעטן, נאך דעם װי עטלעכע גרופעם זענען שוין געהאט אװעק. א סך זענען אפילו צוריקגעקומען פון לעמבערג. װוהין זײ זענען געהאט אנטלאפן אדער זענען

Source passage 69

Source OCR · scan 444 · printed page 887

Open exact passage

װען עם האט אנגעהויבן אונדז אביסל בעםער צו גײן, האט זיך װידער געמאכט א מלחמה. זונטיק, דעם 22־טן ױני׳ 12 בײטאג, האט דורכן ראדיא מאלאטאװ אליץ געהאלטן א רעדע, אז די דײטשן זענען אנגעפאלן. און װידער האט עס אויםגעזען פאר מיר דער טאג װי אין כמיעלניק, װען די דײטשן זענען אנגעפאלן אויף פוילן. די זעלבע םצענע. מ׳האט זיך צוגעהערט צום ראדיא, װאס האט געברענגט די לעצטע נײםן פון פראנט׳ די באריכטן זענען נישט געװען קײן גאנץ שלעכטע. די רוםן האבן אונדז פארזיכערט, אז היטלער װעט דא כאפן דעם זעלבן םוף װי נאפאלעאן. לײדער איז אזוי נישט געװען, נאר פארקערט. די דײטשן האבן פארנומען שטעט און מארשירט פארוים. דעמאלט האט עם אונדז שוין אנגע־ הויבן שרעקן. מיר, פליטים, פלעגן זיך טרעפן, קלערן װאס מיר האבן צו טאן און מיר האבן באשלאםן, אז מיר װעלן לויפן, אויב היטלער װעט זיך דערנענטערן. דערװײל איז די מלחמה אנגעגאנגען. מעז האט מאביליזירט. יעדן טאג זענען אנגעקומען מענטשן. אין שטאט איז געװען א מיליטערישער גארניזאן און מען האט יעדן טאג אװעקגעשיקט מענטשן. נאך די ערשטע צװײ־דרײ װאכן קריג האב איך דער ערשטער באקומען א ״פאװיעסטקע״, און איך האב אײנגעפאקט מײן רוקזאק װאם איך האב נאך געהאט פון פוילן. מײן פריי. װעלכע איז געװען אין אנדערע אומשטענדן, האט מיט געװײן מיך באגלײט. דא האב איך אבער געהאט אן איבערראשונג. בײ דער ...

Source passage 70

Source OCR · scan 449 · printed page 895

Open exact passage

... דער װאך. מײן פרוי האט מיר געבוירן נאך א זון׳ און זי איז אויך געװען זײער אפגעשװאכט. זי האט געהאט זײער א שװער טראגן. געװוינט האבן מיר אין אײן צימער, ס׳איז געװען גענוג ענג פאר אונדז, שוין פיר נפשות, אבער מיר האבן אלץ גענומען פאר ליב, וױיל מיר האבן געהאפט איבערצולעבן די קריג און צוריק טרעפן אונדזערע קרובים׳ װעלכע מיר האבן איבערגעלאזט. מיר פלעגן באקומען אפט ברױו פון אונדזערע פרײנט און כמיעל־ ניקער װאם זענען געװען מערסטנס אין מיטל־אזיע. מיר האבן אויך געהאט עטלעכע פרײנט װאס זענען געװען אויפן פראנט. מיר האבן אויך געלײענט די צײטונג און געהאפט די מלחמה זאל זיך שנעל ענדיקן. די צײטונגען פלעגן ברענ־ גען גוטע נײעם׳ אז די רויטע ארמײ רוקט זיך פארוים. די פרײד איז געװארן גרעסער׳ װען די רוםן :ענען שוין געװען אין פוילן. אבער שלעכטע נײעס האבן אנגעהויבן צו דערגרײכן צו אונדז׳ אז די יירן אין פוילן האט היטלער פארניכטעט, אלע ײדן. — עם האט זיך נישט געװאלט גלויבן. דער טרויע־ דיקער אמת האט זיך אבער באשטעטיקט. מײנע פרײנט האבן נעשריבן פון פוילן פון פראנט, או זײ טרעפן דארט נאר אײנצלנע ײדן׳ װעלכע האבן דורכגעלעבט אין די װעלדער צװישן די פארטיזאנער. װען די מלחמה איז שוין געװען געענדיקט׳ האב איך אנגעהויבן שרײבן ברױו אהײם קײן

Source passage 71

Source OCR · scan 449 · printed page 895

Open exact passage

כמיעלניק׳ זײ זענען אבער צוריקגעקומען מיט אן ענטפער׳ אז די מענטשן זענען נישטא׳ זײ זענען אװעקגעשיקט געװארן אין אן אומבאוװסטער געגנט. 10 חדשים נאכן פארענדיקן די קריג׳ האבן מיר געקריגן די דערלויבעניש ארויסצופארן צוריק נאך פוילן. מיר זענען אװעק מיט פרײד, געמישט מיט טרויער. מיט פרײד װאס מיר האבן דערלעבט די ענדע פון דער גרויזאמער מלחמה און מיט טרויער װײל מיר האבן געװוםט׳ אז װען מיר װעלן אהײמקומען, װעלן מיר קײנעם נישט טרעפן.

Source passage 72

Source OCR · scan 454 · printed page 907

Open exact passage

... דגל בהמשכת הנדידה, ואילו השני — מבוגרים ונשואים — צידד בחזרה לחמילניק. תוכניתם של אלה אשר רצו להמשיך, ואנחנו בכללם, היתה להגיע במהירות האפשרית עד לנהר הויםלה. םמכנו על כך שבקו הויסלה יתרכז הצבא הפולני ויצליח להדוף את הגרמנים, כפי שכבר קרה במלחמת הפולנים ב־1920• ...

Source passage 73

Source OCR · scan 455 · printed page 908

Open exact passage

... פנינו הױ מועדות לפרם׳ עירק וארץ ישראל על מנת להינפש אחרי שנות גירוש ומחנות הםגר׳ ברחבי רוסיה הםובײטית׳ ולהתארגן מחדש כצבא לוחם שױפעל נגד גײםות היטלר׳ ואשר בבוא היום ישוב לפולין המשוחררת כצבא הרפובליקה הפולנית החופשית. ...

Source passage 74

Source OCR · scan 455 · printed page 908

Open exact passage

מובן מאלױ ששוב לא חזרתי לשורות הצבא הפולני׳ ואף הדרכתי חײלים יהודים אחרים כיצד להסתלק ממני. נתקבלתי לקיבוץ גבעת השלושה׳ וזאת משום קרבתו לעיר והאפשרות לקײם קשר עם חברי בתל־אביב. גבעת השלושד״ בדומה לקיבוצים אחרים׳ היתה בבחינת מחנה מעבר להחלפת מדים ואוירה צבאית לאזרחית וכן ללימוד עברית. בבואי ארצה חיפשתי אמנם קיבוץ או מושב מטעם התנועה הז׳בוטי־ נםקאית אולם לדאבוני לא היה קײם מוםד כזה בקרבת תל־ אביב. לאװירה אחרת לא יכולתי להםתגל׳ ולכן עזבתי את גבעת השלושה אחרי חודש ימים והםתדרתי בתל־אביב. בקיבוצים לא נשארו רבים מ״עלײת שיקורםקי״. הם נתפזרו לכל רוח. בתל־אביב׳ בד בבד עם היכנםי למלחמת הקױם נכנסתי גם לשורות הארגון הצבאי הלאומי׳ וכך נתגשם החלום שחלמתי עלױ בפולין׳ במכרות הפחם שבדונבאס׳ ביערות על גדות הװלגה ותוך עיגוײ הגוף והנפש ביחידות הפולנױת בפרם ובעיראק...

Source passage 75

Source OCR · scan 456 · printed page 909

Open exact passage

דאס ערשטע מאל װען איר האב געמוזט פארלאזן מײן שטעטל איז געװען׳ װען איד בין אװעק צום פוילישן מיליטער. דאס איז געװען אין מערץ 1938• איד בין אװעק מיט א טרויער אין מײן הארץ׳ שװער געװען איבערצולאזן אזויפיל פרײנט און די הײמישע אטמאםפער מיט װעלכער דאס שטעטל איז געװען געבענטשט• איד האב פארשטאנען אז אין פוילישן מיליטער װעל איך אלם ײד נישט פילן זיך גוט• איד האב געוװםט׳ אז איך פארליר מײן פארטײ װו מיר האבן זיך דערצויגן און אונזער דראמאטישן קרײז ? מײן ספארט־קלוב צו װעלכן איך האב געהערט פון ערשטן טאג פון זײן גרינדונג ־ מײן ״פינג־פאנג״־טיש אין לאקאל פון םפארט־קלוב און אנדע־ רע םפארט־אקטױויטעטן. עם האט זיך נישט געװאלט שײדן מיט די ביבליאטעקן און די ביכער װעלכע האבן געעפנט אונזערע אויגן׳ געלערנט אונדז פארשטײן די װעלט׳ די בא־ גײסטערונג װאם מיר ױגנט האבן געהאט װען עס זענען פארגעקומען װאלן צום שטאטראט׳ ײדישע ״געמינע״ אדער צום צױניםטישן קאנגרעם׳ און די אלע רעפעראטן און פארלע־ זונגען פון די בעםטע רעדנערס פון װארשע און אויך פון אונזערע אײגענע׳ די פארשידענע אויספלוגן׳ און םפעציעל די ״מאױװקעם״ און די פײערונגען ...

Source passage 76

Source OCR · scan 458 · printed page 911

Open exact passage

... פעפער, פרץ מארקיש, און אנדערע ײדישע פערזענלעכקײטן אין רוסלאנד. זײ האבן מיר דערצײלט װי אזױ זײ זענען אין מיטן דער נאכט ארויסגענומען געװארן פון זײערע בעטן און הײמען, אפגעריםן געװארן פון זײערע משפחות און פארשיקט געװארן א,ן א פארװאס און אן א פארװען. איך האב אזוי געארבעט שװער ביז די קריג האט זיך געענדיקט און צוזאמען מיט פוילישע ײדן בין איך צוריקגעפארן קײן פוילן נאך דער באפרײאונג. איך האב שטארק געװאלט זעען מײן הײם שטאט כמיעלניק. איך האב געגלויבט, אז איך װעל נאך טרעפן מײן פאטער און מוטער, מײנע ברידער און שװעסטער, װעלכע איך האב קײן אײן מינוט נישט פארגעםן. מיטן אנקומען קײן פוילן בין איך געװארן זײער טרויעריק, זעענדיק װי פאלאקן באװארפן מיט שטײנער אונזער צוג. איך האב זיך באזעצט אין שטעטין. מיר האבן צונויפגענומען עטלעכע כמיעלניקער און צוזאמען ארײנגעפארן קײן װארשע. צװיש אונדז איז געװעזן שמואל װײגבערג און משה ידדל אײונבערג, װעלכע זעגען אומגעקומען אין קעלצער פאגראם, דעם 4־טן ױני 1946.

Source passage 77

Source OCR · scan 465

Open exact passage

... איו געטראפן שמואל װײנבערג װוינען צוזאמען מיט שמואל קויפמאן. בײ געװיםע כמיעלניקער פליטים זענען שײן דעמאלט געװען בעםערע צײטן. שמואלן האב איך אבער געטראפן בלאס, מאגער, אויסגעפײניקט. כ׳בין געװען דער־ שטוינט, כ׳האב אים געפרעגט, צי האט זיך דאם אלץ געלזינט -י' ער האט מיר נישט געעגטפערט, אויף זײנע ליפן האט זיך באװיזן א שמײכל און נאך א פאר מינוט קלערן האט ער געזאגט : ״אװי מוז עם זײן, עם װעט גוט זײן״. ער האט זיך פאראינטערעסירט מיט אונדז׳ געמאכט באמיאונגען איז איר בין אריץ ארבעטן אין דער זעלבער פאבריק וװ ער האט געארבעט אלם שלאםער־מעבאגיקער. ער האט געפירט א שװער לעבן און האט בכלל פיל איבערגעלעבט. דער לוין האט נישט געקלעקט אויף דעם ארעמען לעבן אפילו. און אזוי איז אדורך די צײט, ביז מיר זענען צוריקגעפארן קײן פוילן. מיר זענען געװען גליקלעך, מיר האבן געהאפט צו קומעז קײז כמיעלניק און טרעפן אונדזערע טײערע און נאענטע. מיר האבן נאך נישט געװוםט זועגן דער פארניכטונג. אמאל איז שמיאל

Source passage 78

Source OCR · scan 466

Open exact passage

״איך בין געקומען קײן פוילן בכרי נקמה צו נעמען אין די פאליאקן, װאם האבן געהאלפן שעכטן ײדן״ — די פוילישע אונטערגרונט א.ק. — ״ארמיא קראיאװא״, האט אים געדראט צו דערמארדן. אין רעזולטאט דערפון איז ער אריבערגעפירט געװארן אין או.ב. קײן קעלץ. אין יאר 1946, װען עם איז אויסגעבראבן דער קעלצער פאגראם, בעת דאס ײדישע הויז אויף די פלאנגזן איז שוין געװעזן ארומגערינגלט מיט כוליגאנעס, האט ער זיך דורכגעריםן אויף א מאטאציקל מיט א מאשין־געװער, בכדי צו פרוװן פארמײדן דעם פאגראפ. ער האט געװאלט ארגאניזירן א כוח קעגן די פאגראמשטשי״ קעס. עם איז אים אבער נישט געלונגען. ער איז קוים אװעק פון דארט, אין לעצטן מאמענט פאר דער הריגה. בעתן פראצעס קעגן די אנטײלנעמער פון קעלצער פאגראם איז ער געװען אקטױו בײם זאמלען דעם באשולדיקונגם־מאטעריאל. ״די מערדער װעלן טײער באצאלן״ — האט ער זיך געטרײםט. ער האט אויך אנטײלגענומען אין אויםפירן דעם טויט־אורטײל איבער פערצן מערדער. אין די לעצטע װאכן פאר זײן טויט, האט ער באקומען די נאמינאציע אלם מיטארבעטער אין דער פױלישע ...

Source passage 79

Source OCR · scan 470

Open exact passage

... איך בין געקומען קײן פוילן פון רוסלאנד אין יאר 1945. אין לאדזש האב איך בײ כמיעלניקער פרײנט געלאזט דאס ביסל ארעמקײט און גלײך אין זעלבן טאג אװעק אין מײן טײערער הײמשטאט כמיעלניק. אויפן װעג איז מײן קאפ גע־ װען פול מיט מחשבות : אפשר איז עם נאר א בײזער חלום, אט קום איך צוריק און טרעף װײטער מײן טײערע משפחד״ מײן טאטן מענדל און מאמע חנהלע, מײנע ברידער און שװעסטער, מײן ברודער ישכר, דעם גרויםן צױניסטישן עםקן... אזוי טראכטנדיק הער איך װי דער פוילישער שאפער רופט־ אויס : כמיעלניק. איך שטײג אוים אויף דער קיעלצער גאס און איך הויב אן צו גײן אין דער ריכטונג פון נײעם בית הקברות. שוין פון דער װײטנס האב איך געזען דעם הורבן, װאם האט אויף מיר געמאכט א פײנלעכן אײנדרוק : צעבראכענע מצבות, אויםגעריםענע פון די קברים און צעװארפענע אויפן פעלד, װו עם האבן זיך געפאשעט בהמות. איך בין פון דארט אװעק און װי א װאנזיניקער געגאנגען װײטער.

Source passage 80

Source OCR · scan 476

Open exact passage

בן זלמן ומניה. נולד ב־29.12.1928 בוארשה בירת פולין׳ וב־1934 עלתה המשפחה לארץ. גמר את בית הספר העממי פיק״א בפתח־תקוה, המשיך שנה אחת בגמנסיה ,,אחד־העם״ ואחר כך למד רדױ־טכניקה בבית הספר המקצועי ״מינטיפױרי״ בתל־אביב והשתלם בעבודה מעשית במעבדה בפתח־תקוה. התענײן גם בתעופה וזמן מה ביקר במועדון לתעופה והשתדל לקנות ידיעות רבות ככל האפשה חבר ״הנוער־העובד״ וה״הגנה״. הצטרף עם חברױ לגרעין ״ארז״ ויצא להכשרה למשך שנתײם כדי להכיר את החײם בקבוצה. היה הרוח החיה בגרעין בפעולות תרבות ובבידוח דעת החברים. בתבונת כפױ השביל להתקין לחבורה פטיפון ותמיד הוסיף תיקונים בכלי השימוש הטכנײם והחשמלײם. עם כל געגועיי העזים אל בית הוריה היה קשור, עם כל נימי נפשה גם לחבורה הקבוצתית♦ גויס עם חברי הכשרתו לפלמ״ח ונשלח לקורס מ״כ. השתדל להשתלם ברכישת מכסימום ידיעות, מתוך הרגשת אחרױת לכיתה, משחזר ונשא בעול הדרגה והתפקיד, נמגע מכל השתררות על חברױ פקודיג בחורף תש״ח השתתף בקרבות החטיבה במערכות טבריה, רמת־ױחנן ומשמר־העמק, עין זיתים וצפת ונודע כאמיץ להפליא, בטוח בשיקולױ ושולט על כיתת ...

Source passage 81

Source OCR · scan 491 · printed page 982

Open exact passage

... פארן דאזיקן קאמיטעט זענען געשטאנען גרויםע אביעק־ טױוע שװעריקײטן, װארעם אין מאמענט יווען ם׳איז באשלאפן געװארן צו שיקן הילף פאר לעבנגעבליבענע כמיעלניקער אין א געװיסן פלאץ, איז צומארגגם דארט שוין קײנער גישט געװען. די מעגטשן האבן געװאנדערט פון פוילן קײן דײטש־ לאנד און אין אנדערע מקומות. ס׳איז נישט מעגלעך געװען פעםטצושטעלן װוהין צו שיקן הילף.

Source passage 82

Source OCR · scan 493

Open exact passage

מיט דער באנײאונג פון דער מאסן־עליה פון פוילן אין אלע איז נויטיק געװען צו געבן הילף בײם אײנארדענען זיך יאר 1956 זענען אנגעקומען 35 כמיעלניקער משפחות. זײ אין לאנד. באלד נאכן עפנטלעכן קבלת־פנים לכבוד די נײ־ געקומענע זענען געמאכט געװארן א רײ אקציעם מיטן ציל צו שאפן פאר זײ באלדיקע הילף. אויף אונדזער אפעל צו לאנדםלײט אין אמעריקע׳ זענען באלד ארויםגעשיקט געװארן שפײדפעקלעך צום פארטײלן צװישן די נײ־געקומענע. אויך די לאנדסלײט אין קאנאדע און ארגענטינע האבן זיך אפגערופן ...

Source passage 83

Source OCR · scan 506

Open exact passage

... 1) דער נאמען פון דער ארגאניזאציע זאל זײן : פאראײניקטע אמעריקאנער הילפס־ארגאניזאציע פאר כמיעלגיק, פוילן. ...

Source passage 84

Source OCR · scan 510 · printed page 1019

Open exact passage

פאר פעקלעך־שפײז אין די לאגערן אין דײטשלאנד, עםט־ רײך׳ איטאליע׳ אין פוילן, אין באפרײטן פראנקרײו װי אויר אין ישראל. נײ מאשינען צו לאנדםלײט אין פראנקרײך, געלט־ שטיצע צו לאנדםלײט אין דײטשלאנד, עסטרײך, איטאליע, ציפערן, פוילן און ישראל װי אויך צו נײ־געקומענע אין אמעריקע. ...

Source passage 85

Source OCR · scan 515 · printed page 1030

Open exact passage

... אלם כמיעלגיקער רב האב איך דעם כבוד מיך צו אײך צו װעגדן װעגן פאלגגדיקעס : װי ם׳איז באװוסט/ האבן זיך די לאגע פון די סוילישע רבנים/ נאכן אײנפירן דאם שחיטה־געזעץ, זײער קריטיש אפגערופן. אין אלע שטעט פון פוילן, באקומען די רבגים סטאבילע אונטערשטיצונגען םון זײערע לאנדםלײט אין אמעריקע. װען גישט״ װאלט גישט מעגלעך געװען צו קענען אױסהאלטן זײערע פאמיליעס, לײדער איז כמיעלניק אן אויםגאם׳ כאטש די לאגע איז זײער קאטא־ סטראסאליש צוליב די גזירות פון די היגע ז.ג. פאשארגיעם/ װעלכע ס׳האבן זיך דערנערט דערפון פיל הוגדערטער פאמיליעס♦ די אײנקונפטן/ װאס די קהילה האט געהאט פון די גענדז, האט זיך גענצלעך אויסגע־ לאזט. צוליב דעם צאלט די קהילה נישט אוים קײן פענםיעס/ אזוי/ אז כ״לײד פשומ נויט מיט דער פאמיליע. דערום װענדע איך זיך צו אײך מיט א הײסע בקשה אלס מײגע שטאטלײט, װעלכע איר זענט פארבוגדן מיט אוגדז מאראליש ־־־ מיך אונטערצושטיצן און מיר צושיקן א שטענדיקע אונמערשטיצע פון סו דאלאר א חודש. ס׳גײען יעצט ױם־טובים און מיר זעען גישט קײן אויםװעג פון דער לאגע.

Source passage 86

Source OCR · scan 526 · printed page 1046

Open exact passage

... א שליח פון אמעריקאנער ײדישן װעלט־קאנגרעם איז אפגעפארן קײן פוילן, מיר האבן זיך מיט אים געשטעלט אין פארבינדוגג; ער איז ספעציעל געקומען קײן טאראנטא. מיט אים האבן מיר מיטגעשיקט א גרויסע סומע געלט פאר פאר־ בליבענע געראטעװעטע כמיעלגיקער ױנגעלײט אין פוילן. ...

Source passage 87

Source OCR · scan 527 · printed page 1047

Open exact passage

... א גרעסערע סומע האבן מיר צוזאמען מיטן צ׳־פארבאנד פין פוילישע ײדן געשיקט קײן שװעדן. דערהאלטנדיק ליםטעס פץ די לאגערן האבן מיר איבערגעװיזן יעדן פליט אינדױוידועלע הילף, א טײל פון זײ אויף הוצאות צו פארן קײן ישראל. אין דעם גרויםן טראנםפארט פון קלײדער און װעש, װאם דער צענטראל־פארבאנד האט געשיקט קײן פוילן, האבן מיר אנ־ טײלגענומען מיט אכט קאסטנם פאר אוגדזער שטעטל כמיעל־ ניק, װעלכע זענען ריכטיק אנגעקומען און פארטײלט געװארן. שפעטער האבן מיר געשיקט דורך דער ײדישער באנק א גרע־ סערע סומע פאר א גרופע פליטים אין ציפערן. ...

Source passage 88

Source OCR · scan 530 · printed page 1050

Open exact passage

... שוין אין 1905־טן יאר — אין יאר פון פאגראמען און אויפטרײםלונגען אין דעמאלםדיקן צארישן רוםלאנד, אונטער דער הערשאפט פון װעלכער עם איז געװען אויך פוילן, שוין דעמאלט זעגען געװען כמיעלניקער עמיגראנטן אין פאריז• אין יאר 1929 איז געגרינדעט געװארן א בשותפות־ דיקע לאנדסמאנשאפט פון כמיעלניקער און סטאפניצער אין פאריז. די איניציאטארן זענען געװען־ מאטל װײםבארט און ...

Source passage 89

Source OCR · scan 531 · printed page 1051

Open exact passage

... א דריטער כמיעלניקער לאנדסמאן — הערש־װאלף פאס־ טערנאק, װעלכער איז געװען דער לעצטער בײם אפרעטן און דערצו נאך א פארוװנדעטער איז אריבער די גרענעץ קײן פראנקרײך און צוזאמען מיט זײן שװאגער, דעם לאנגיאריקן טוער אין דער ארבעטער־באװעגונג, העשל לאנגװאלד און םיל אנדערע, ארײנגעפאלן אין לאגער, װו זײ האבן געשמאכט נײם טרויעריק־באקאנטן לאגער־רעזשים׳ ביזן אויםברוך פון קריג. א באפרײטער האט זיך העשל לאנגװאלד פרײװיליק אנגאזשירט אין דער פראנצויזישער ארמײ. נאכן קריג קומט העשל צוריק קײן פוילן און שטעלט זיך אין דינםט פון דער פאלקם־דעמאקראטישער פוילישער מלוכה. ...

Source passage 90

Source OCR · scan 532 · printed page 1052

Open exact passage

צום אנדענק פאר די קדושים פון פדאנקרײך, בעלגיע און פוילן׳ האט די געזעלשאפט אװעקגעשטעלט 2 מאנומענטן אויפן בית־עולם פון ״באניע״ — אויף 2 באזונדערע קרקע׳ם. אויף די מאגומענטן זײנען אויםגעקריצט די נעמען פון אלע ...

Source passage 91

Source OCR · scan 563 · printed page 1126

Open exact passage

... שנרצח בקילץ בשנת 1946. אחרי שחרורה של פולין.

Source passage 92

Source OCR · scan 90

Open exact passage

... בױצאי חמילניק נתקלתי במסעי בארצות שונות ומלבד בודדים מצאתי אותם נאמנים לאידיאל נעוריהם, כשהם ממשיכים בתגאים החדשים את פעילותם הישנה.

Source passage 93

Source OCR · scan 105 · printed page 200

Open exact passage

... װעגן איטשל רופא : א רופא בן רופא. זײן פאטער האט מען כאלערע־עפידעמיע׳ װאס האט ארומגעכאפט גאגץ פוילז און ...

Source passage 94

Source OCR · scan 655

Open exact passage

... ױסף קאנטאר / צוריק קײן פוילז נאך דער מלחמה . 921 ...

Connected nodes

Place