Moshe Pasternak

... אין כמיעלניק. די פארשידענע סארטן לעדער, ספעציעל יאכטן, האבן געשמט אין פוילן. דער נאמען הערמאן מילער, לעדער־פאבריק, ,׳מעיד אין כמיעלניק״, האט פיגורירט אויף די לעדער־טראנםפארטן. פיל לעדער־פאבריקאנטן, װי העינאך העלבערג, חסידישע יידן, װעלכע האבן פון דורות איבערגענו־ מען דאס פאך. פארן קריג האט דער באװוסטער מאטל ראזענ־ בלום אנטװיקלט א לעדער־גאלאנטעריע פאבריק, װי אויך דיטשיסקעס. בײ אט דער מלאכה זענען געװען באשעפטיקט פיל ארבעטער. די פראדוקציע איז געגאנגען אויף פארשידענע עקן פון פוילן. אויך די זײף און ליכט־פאבריקן פון משה פאסטערנאק און מיכאל בריקמאן זענען געװעזן באקאנט אין דער געגגט. חײם קלײנהענדלער מיט זײנע זין האבן דער־ פונדן אן אײגענע קאנםטרוקציע פון ליכט־מאשינען, זײ אלײן געבויט און געשיקט נאך אױסלאנד. אין ישראל געפינען זיך נאך הײנט די מאשינען פון די גרויסע ליכט־פאבריקן פון דער אויסארבעטונג פון ״ח. קלײנהענדלער פון כמיעלניק״. די גילדזן־פאבריק פון בלימעלע זריצקי און נאך אנדערע פאבריקן האבן געגעבן א בײשטײער צו דער ײדישער אינדוםטריע אין פוילן. ...

א צװײטע, פיל קלענערע זײף־פאבריק איז געװען פון דער משפחה בריקמאן — רײזעלע יאסל נחומס קינדער, האט מען זײ גערופן. זײערע זײפן פלעגן בעיקר פארקויפט װערן אין די פראװיגץ־שטעט. אויך די ליכט־און זײף־פאבריק פון משה פאסטערנאק האט געהאט א שם. די פאבריק האט פארנומען א גרויםן שטח און פארמאגט מאדערנע מאשינען. די פארשײ־ דענע מיגים, — גרויםע, קלײנע׳ פארביקע, געפלאכטענע ליכט — פלעגן צעשיקט װערן איבער פארשײדענע שטעט און שטעטלעך. געװען צײטן, װען די פאבריק האט געארבעט בײטאג און בײנאכט. די פאבריק האט באשעפטיקט פיל אר־ בעטער װי אויך פרויען, װאם פלעגן בעיקר ארבעטן בײס פאקן די ליכט. משה פאםטערנאק האט געהערט צו די שענסטע בכבודיקסטע ײדן אין שטאט, א גערער חסיד, װאס פלעגט געבן צדקה ביד רחבה. דער רוח החײם אין דעד פאבריק איז געװען זײן װײב, שרהלע חנה־סימעס, א יםת־ תואר מיט א באזונדערן ײדישן חן. ...

... אין יאר 1925 איז געקומען קײן כמיעלניק אליעזר גרשון פרידענזאן, דער דעלעגירטער פירער פון ״אגודת ישראל״ און שעפער פון רעליגיעזן דערציאונגם־װעזן אין פוילן. אין בית המדרש איז פארגעקומען דער פארטראג, װעלכער איז טײלװײז געשטערט געװארן דורך צױניםטישע עסקנים• אין זעלבן אװנט האבן זיך פארזאמלט מיטן אנטײל פון דעלעגאט א גרופע םימפאטיקערס פון אגודת ישראל, צװישן זײ : אברהם פיש, מענדל עמנואלס, ױסף דזשאלאװסקי, משה פאסטערנאק דוד ױסף זילבערבערג און נאך אנדערע, און געשאפן דעם ערשטן סניף פון .אגודת ישראל״ אין כמיעלניק. דאם איז פארגעקומען אין דער װוינונג פון עמנואל פלוטשענניק, מיטן אנטײל פון פיל חסידישע ױנגעלײט פון גערער הויך• ...

אין א קורצער צײט ארום גאך דער ״אויםזידלונג״ האבן אנגעהויבן אנקומען אין געטא מענטשן פון פארשידענע באהעלטעגישן. מען האט זײ ארעסטירט און עס זענען ארומ־ געגאנגען קלאנגען אז זײ װעלן דערשאםן װערן• מען האט אבער זײ ארויסגעלאזט און איבערגעםירט אין ״ױדן־הויז״ פון משה פאסטערנאק׳ אויף פורמאנםקא גאס, װו ם׳איז געשאםן געװארן א בשותפותדיקע קיך• עם האבן זיך צונויפגעזאמלט און פאררעגיםטרירט בערך א 200 יידן, װעלכע זענען קאנצענ־ טרירט געװארן אין עטלעכע בנינים ארום דער דיף־פאבריק פון משה פאםטערנאק. די דײטשן האבן זיך מכלומרשט גישט געמאכט װיסנדיק, װאם עס האבן נאך דער ״אקציע״ זיך ״געיאװעט״ אזויפיל ײדן. די דאזיקע צאל איז געװאקסן און איז דערגאגגען ביז 600 —500, בפרט מיטן צוקומען שרידים פון אנדערע ישובים׳ װו עם זענען פארגעקומען ״אקציעס״23).

... בײנאכט בין איך אנגעקומען קײן כמיעלניק אין דעם ״ײדן־ הויז״ פון משה פאסטערנאק, װו די רעשטלעך פון חורבן־ כמיעלניק האבן זיך געמעגט אויפהאלטן• ...

אין דעצעמבער 1942 האט מען אװעקגעשיקט א גרופע פון 10 מענטשן קײן כמיעלניק, צװישן זײ בין איך אויך געװעזן. מען האט זײ אײנגעארדנט בײ משה פאסטערנאק אין הויז און יעדן טאג האבן זײ געלאדנט קארטאפל פארן האםאג. אין כמיעלניק האבן מיר נאך געטראפן עטלעכע ײדן געבליבענע פון דער צװײטער אויםזידלונג. נישט װײט פון אונז האבן זיך געפונען אין א צימער כמיעלניקער מײדלעך װאם זענען געװען באשעפטיקט בײ פארשידענע ארבעטן בײ די זעלנער : אםתר גאלדשטײן, הינדע סילמאן, מאניע םילמאן, נחום װײסקול, שלמה קויפמאן, שװעםטער מענטליק און נאך. די זשאנדאר־ מעריע האט זיך דערװיםט אז אײגע פון זײ איז קראנק זענען זײ באלד אנגעקומען׳ זיך פארגעשטעלט אלם מכלומרשטע דאקטוירים צו געבן מעדיציגישע הילף, צװישן זײ איז אויך געװעזן דער פארברעכער, דער פאלקם־דײטש ארלאװסקי. זײ האבן שפאטיש געפרװוט װאס פרעגן און באלד געעפנט א ...