Israel

... משה לײזער מינץ׳ פרעזידענט פון לאנדסלײט־פארײן אין נױ־יארק. ערךפרעזױענט פון ארגון ױצאי חמילניק אין ישראל, אויף אן אויפנאמע אין תל־אביב, בעת זײן באזוך מיט זײן פר, י. פון לינקם אויף רעכטס : און כרוי, ברוריה (שלמה נײמאנ׳ם טעכטערל), בערל דיאמענט׳ס פרוי, קלמן אונגער, צדוק קאנערצוקער, זלמן הארשל ראטנבערג, פעםל ווײנבערג־כהן, ישראל ציעשלעװיטש, אברהם װיגאדנע, אהרון אקסנהענדלער, מינץ פוקם, פרוי שאר, חײם קלײנהענדלער, מרדכי פוקס. ...

... יעלניק. די פארשידענע סארטן לעדער, ספעציעל יאכטן, האבן געשמט אין פוילן. דער נאמען הערמאן מילער, לעדער־פאבריק, ,׳מעיד אין כמיעלניק״, האט פיגורירט אויף די לעדער־טראנםפארטן. פיל לעדער־פאבריקאנטן, װי העינאך העלבערג, חסידישע יידן, װעלכע האבן פון דורות איבערגענו־ מען דאס פאך. פארן קריג האט דער באװוסטער מאטל ראזענ־ בלום אנטװיקלט א לעדער־גאלאנטעריע פאבריק, װי אויך דיטשיסקעס. בײ אט דער מלאכה זענען געװען באשעפטיקט פיל ארבעטער. די פראדוקציע איז געגאנגען אויף פארשידענע עקן פון פוילן. אויך די זײף און ליכט־פאבריקן פון משה פאסטערנאק און מיכאל בריקמאן זענען געװעזן באקאנט אין דער געגגט. חײם קלײנהענדלער מיט זײנע זין האבן דער־ פונדן אן אײגענע קאנםטרוקציע פון ליכט־מאשינען, זײ אלײן געבויט און געשיקט נאך אױסלאנד. אין ישראל געפינען זיך נאך הײנט די מאשינען פון די גרויסע ליכט־פאבריקן פון דער אויסארבעטונג פון ״ח. קלײנהענדלער פון כמיעלניק״. די גילדזן־פאבריק פון בלימעלע זריצקי און נאך אנדערע פאבריקן האבן געגעבן א בײשטײער צו דער ײדישער אינדוםטריע אין פוילן. ...

... כמיעלניק האט אויך געהאט א גאנצע רײ ײדישע פאבריקן, װאם האבן מיט זײער פראדוקציע געשמט װײט אויסער דער שטאט. קודם־כל די זײף־פאבריק פון אידל לעװקאװיטש. די פאבריק האט פראדוצירט פײנע זײפן װעלכע האבן געהאט א שם. לעװקאװיטש פלעגט די סחורה צעשיקן אויף באשטעלונגען פיל סוחרים אין גרויסע און קלענערע שטעט. שפעטער האט ער אויפגעבויט די בארימטע ליכט־פאבריק אין ישראל. אידל לעװקאװיטש איז געװען א פרומער ײד, א כענטשינער חסיד.

... שטעט פלעגן מאשינען קאליע־װערן, האבן זײ אפגע־ זוכט די בארימטע גוטע בעלי־מלאכות פון כמיעלניק, די ברידער קלײנהענדלער, און די מאשינען זענען דורך זײ פא־ ראכטן געװארן. זײער פאכמענישער גוטער נאמען האט געשמט אומעטום. יעדער פון די צװײ ברידער איז אויך געבענטשט געװארן מיט לײטישע זין, װאם האבן געירשנט זײערע פא־ טערס פאכמענערישע פעאיקײטן. אײנער פלעגט איבערשטײגן דעם צװײטן. א דאנק זײער גרויסער פאכמענערישקײט זענען די משפחה פון הײם קלײנהענדלער (אויסער זײערע זין לייבוש און קלמן) ניצול געדוארן פון גרויםן היטלער־הורבן. חײם קלײנהענדלער האט זוכה געװען צו שטארבן אין ישראל. זײנע זין אברהם און מאשקע זענען וױיטער ממשיך אין זײערע געירשנטע פאכן.

... אין א יריד־טאג האט בײ ר׳ העשקע אבראמאװיטש גע־ ראיעט װי אין א ביגשטאק, בײ היפשע לחײמס זענען דארט פריצישע געשעפטן געשלאםן געװארן, םתם גאלאגעס האבן דארט געשיכורט מיט דרך־ארץ. ר׳ העשקע׳ א שטילער צניעותדיקער ײה האט געזארגט פאר גוטער דערציאונג פון זײנע קינדער — גוטע צױניסטן, װאם זענען מיט דער חלו־ צישער עליה עולה־געװען קײן ארץ־ישראל. ...

... משה איציק מאלאזש האט ליכטיקער געמאכט די פארחו־ שכטע שטובן פאר פסח. אין דער מלבושים־קראם פארען זיך די בנים, קעמפערישע גאטורן, פארפארן אזש קײן שפאניע. קײן פאריז, קײן ישראל און השיבגו נאזאד... ...

... הרב יצחק יעקב רײנם מלידה ואחרים, ותוך כך נפתח לפנױ עולם רחב. מאידך התענין בשיטות הלמוד השונות בישיבות פולין וליטא המהוללות, כמו בישיבת װלוזין, מיר, סלובודקה, טלז ואחרים ובעתיד בחורי הישיבות. רושם כביר עשתה עלױ הםפרות הדרשנית שהטיפה לצױן, כמו םפרי הרב יצחק ניסנבוים. מאמרי הרב שמואל מוהליבר מביאליסטוק, הסופר הלל צײטלין, ומאז נתקרב ױתר לרעױן הצױנות הדתית. בעירו חמילניק אמנם ניכרת היתה תסיסה בקרב הנוער הדתי, בחורי בית המדרש, שפירושה היד״ שלא לקפוא על שמרױ״ כי אם לעשות משהו, ומשהו זה עדײן היה לוטה בערפל. מפלגות השמאל לעגו לרעױן הצױני והמשיכו להאמין בגאולת ״המהפכה הםוציאליםטית״ בידי ״פועלי כל העולם״. אך הצהרת בלפור שניתנה על ידי העם הבריטי עוררה תקװח גדולות בעם היהודי, וצעירױ התכוננו לעשות הכנות לעליה לישראל.

... אין יאר 1935 איז ער עולה מיט זײן פאמיליע קײן ארץ ישראל, װו ער צעשפרײט װידער זײנע פליגלען אין פרוכט־ בארער עםקנות. אין פארלויף פון יארן געװען דער פארזיצענ־ דער פון די ארגונים כמיעלניק און יענדזיעװ אין ישראל. ...

... גיטשע םײנגאלד׳ עלטשע קאנערצוקער־קאן (געשטארבן אין פאריז׳ פראנקרײך), פייגעלע פינטשעװםקי־פײנגאלד (אין ישראל), בעלא מאשנבערג־װילטשיק און א רײ אנדערע. ...

... אחרי טלטולים רבים הגענו מקטוביץ לויגה בחודש תמוז 1920. כאן היתה לנו חװיה גדולד,: בױם כ׳ תמוז התקײמה העליה לקברו של הרצל, בהשתתפױז מאות החלוצים מכל קצוי עולם שהױ בוינה בדרך לארץ. קשה עלי כױם׳ לאחר כ־40 ...

פות והשוממות בתנאי קױם על אנושײם, רעבים ללחם ממש הושיטו יד־חרוצה לבנין הגדול — הױם העיר תל־ אביב לתפארת. הם הסכימו להתײסר בתנאים קשים על אף העובדה שבבתיהם בחמילניק לא חםר להם מאומה. סבלם לא החל ברגע שדרכו רגליהם לראשוגה על אדמת הקודש כי אם הרבה לפני כן, כאשר בשנת 20—1919 עלו על האניה .105״ עם עוד חלוצים בדרכם לארץ־ישראל. באניה ״105״ הױ שני החמילניקאים הראשונים שעלו לישראל: מנחם רוזנצויג ז״ל ומוטל רוזנבלום ז״ל. בױני 1920 התאםפה קבוצה שניה של חמילניקאים ליד הגבול הגרמני בנדין — סוסנוביץ בלוית ההורים וקרובים. עברנו בחשאי את הגבול ובעזרת מורה־דרך פולני טולטלנו במשך שעות עד שהגענו לטריטוריה הגרמנית. הױ אלה ימי־סױט ולא אחת ארב המװת לחײנו. קבוצה זו כללה את החברים הבאימ : יהודה אהרנרײך ז״ל, אליעזר זריצקי, אברהם למברג ז״ל, ומרדכי פינצ׳יבםקי, קנרצוקר צדוק, ױםף זילברברג, שמחוני, אפלבוים חנוך ז״ל. עם בואגו לגרמגיה נכנסנו למחנה פליטים בקטוביץ. במחנה זה שהו פליטים מכל חלקי פולין, אולם רק חלק קטן מהם רצה לעלות לארץ־ישראל.

... ראוי לצײן שביהח״ר הראשון לבורסקאות בתל־אביב בפרדם אשר כיום עומדת בו ״מצודת זאב״, נוםד ע״י חימילגיקאים : דב נפתלי דיאמנט ז״ל׳ בנו של יעקב דיאמנט׳ חײם קבשניבסקי ז״ל וברל קבשניבםקי ז״ל׳ בניהם של זליג קבשניבםקי מחמילניק׳ בורסקאים ידועים מחמילניק. הם היו הראשונים שפתחו ענף הבורםקאות וביחוד יצור עור לםולױת בתל־אביב. הודות לחלוציותם התפתחו בתי־חרושת לעורות בישראל. ...

... די מזרהי און צעירי מזרחי, בראש מיט ר׳ שלמה קלארמאן האבן געגרינדעט א שולע פאר ײנגלעך ״יבנה״. דאס איז געװען אײנע פון די בעםטע לערן־אנשטאלטן אין שטאט. די מזרחי־עסקנים האבן זיך נישט באגנוגנט מיט די ארטיקע לערערם׳ נאר האבן אראפגעבראכט גוטע פעדאגאגישע כוחות פון װארשע׳ װי למשל, דעם באקאנטן רעליגיעז־צױניםטישן מחנך ה׳ זוטא׳ װעלכער איז געװען מנהל פון דער שולע און זײן פארטרעטער איז געװען דער לערער ראפאפארט. זײ בײדע האבן לאנגע יארן אנגעפירט מיט דער שולע בײ דער אלגע־ מײנער צופרידנקײט פון די עלטערן און תלמידים. דער לערער זוטא איז שפעטער עולה געװען קײן ישראל און דא אנגעפירט מיטן מזרחי־חינוך ביז זײן פטירה אין חיפה. צוזאמען מיט דער ײנגלעך־שולע ״יבנה״ האט די מזרחי־ארגאניזאציע אויך , אויסגעהאלטן א מײדל־שולע מיט א קינדערגארטן. די לערער־ קעם זענען געבראכט געװארן פון העברעאישן סעמינאר אין װילנע• ...

מר צדוק קנרצוקר הרצה על תעודת הועד הגלילי ותפקידױ. למחרת הרצה מר עהרנרײך על השקל והקק״ל והמס המרכזי. על עבודת החינוך והתרבות הרצה מר צבי וינבאום מחמילניק. מר פומרנץ הרצה על יחס המזרחי לשאר המפלגות בישראל. ולבםוף נבחר ועד גלילי בן י״א חברים, עם מושבו בקילץי ובין השאר נתקבלו גם ההחלטות להגברת רעױן המזרחי ולהקים בתי םםר ושעורי ערב לשפה העברית. במשך שנת חר״פ לא באו כל פרסומים על פעולת המזרחי

... אנגעקומען קײן פוילן, איז מײן ערשטער װעג געװען — קײן כמיעלניק. געזען דעם חורבן פון אונדזער שטאט, האב איך זיך אויפגעהויבן, אװעק קײן ארץ־ישראל און זיך מאבילי־ זירט צום קאמף פאר ישראלם פרײהײט.

פאר מײן עולה זײן קײן ישראל, םוף 1956, האב איך צום לעצטן מאל באזוכט כמיעלניק.איך האב געמײנט, אז במשך די 11 יאר האט זיך װאם געענדערט. לײדער איז אלץ װי געװען נאכן חורבן. דער מארק אין צענטער פון שטאט איז ...

... מיט שטאלץ, פארערונג און הײליקן ציטןןר זענען מיר דא מזכיר די כמיעלניקער אין ישראל, װאם זענען געפאלן פאר ײדישער זעלכשטענדיקײט - סײ אלם קעמפער אין כאפרײאונגם־קריג אין די יארן 1948- 1949 פײ אין די שפעטערדיקע יארן, אויר דער װאף פו,, ישראלס זיכערקײט, פארטײדיקנדיק די ישוביפ אויז די גרענעצן או, בעת דער םיניימלחמה. ...

... יעדעס יאר אין דעם טאג פון כ״ה תשרי קומען זיך די כמיעלניקער אין ישראל צוזאמען. זײ קומען פון אלע עקז לאנד קײן תל־אביב אין דעמ באשטימטן זאל, כדי צוזאמען זיך מתײחד־צו־זײן מיטן אנדענק פון דער חרוב־געװארענער הײמשטאט. זײ קומען פון עכו׳ טבריה, צפת׳ און חיפד.; פון תל־אביב מיט אירע פארשטעט, רמת־גן, בני־ברק און פתח־תקוה; פון ירושלים, ראשון־לצױן, רחובות און באר־ שבע. עס ;קומען ארבעטער און בעלי־מלאכות, קיבוצנילעס און שטאטישע — שרידים פון אמאל פארצװײגטע משפחור״ אזעלכע װעלכע האבן אין די מלחמה־יארן אליץ מיטגעמאכט דעם חורבן, אזעלכע װעלכע האבן די מלחמה־יארן איבעד־ געלעבט אין רוםלאנד און די װעלכע זענען נאך מיט יארן אװעק פון דער אלטער הײם קײן ארץ־ישראל, כדי מיט אנדערע חלוצים צו בויען דאס לאנד. ...

... דער עולם זעצט זיך מיט יראת־הכבוד אויף די ערטער. איבער דער טריבונע פלאטערט אן אויפשריפט ״זכור את אשר עשה לך העמלק הנאצי י״ עס װערן געצונדן ליכט אויף דער טדיבונע. די עלעקטריע װערט אויסגעלאשן. די פארװאלטונג און די נכבדים פון דער אמאליקער הײם גײען ארויף אויף דער טריבונע. דער פארזיצער הײבט אן מיט א קורצן הספד און דערנאך איז דער װיצע־פארזיצער מזכיר די אלע כמיעלניקער װעלכע זענען אומגעקומען אין דעם חורבן׳ אין װארשעװער געטא־אויפשטאנד׳ אין באפרײאונגם־קריג פון ישראל און די װאס זענען נפטר־געװארן אין ישראל און אין אויסלאנד אין משך פון דער לעצטער צײט.

... דערהאלטן געװארן שטיצע פון אונדזערע לאנדםלײט אין קאנאדע׳ ארגענטינע און אנדערע ערטער. שפעטער זענען אויך דערהאלטן געװארן שפײז־פעקלעך פאר עולים און פאר נויט־ באדערפטיקע — פון אמעריקע׳ ארגענטינע און פראנקרײך. אלע אונדזערע לאנדסלײט האבן מיט א ברײטער האנט גע־ האלפן אײנארדענען די נײ־געקומענע כמיעלניקער אין ישראל. יעדער עולה האט דעמאלט באקומען א קלײנע הלװאה אויף ערשטער אײנארדענונג. א גרויסע צאל פון זײ האבן אויך באקומען גרעםערע הלװאות װאס האבן זײ דערמעגלעכט צו שאפן זיך אן עקזיםטענץ. דער קאמיטעט האט אויך געהאלפן א רײ לאנדםלײט קויפן ארבעטס־כלים.

... אין ישראל געפינען זיך בערך 400 משפחות — אפשטאמיקע פון כמיעלניק װאם זעגען צעשפרײט איבערן גאנצן לאו^־. זײ זענען פארװארצלט אין לעבן םון לאגד אויף אלע געביטן ־ ...

... דער סעקרעטאריאט פון ״ארגון ױצאי חמילניק בישראל״ שטײט אין כסדרדיקן ברױולעכן ?אנטאקט מיט אונדזערע לאנוסמאנשאפטן אין אמעריקע׳ קאנאדע׳ ארגענטיגע, פראנק־ רײך און מיט יחידים אין בראזיל׳ באלױױע׳ ענגלאנד און פוילן. דער ארגון אין ישראל איז פאר די אלע לאנדםמאנ־ שאפטן און יחידים א צענטער אין אלע הינזיכטן. ...

... צופירן די ײדן צו די א״י־ברעגעם. װאכנלאנג האט די שיף געװאגלט איבערן ים ביז װאנען די עולים האבן זיך צעבונ־ טעװעט׳ געבונדן דעם שיפסקאפיטאן מיט דער מאנשאפט און מיט אײגענע כוחות צוגעפירט די שיף אין א פינצטערער נאכט — אונטער דער נאז פון די ענגלענדער — צו די ברעגן פון ארץ־ישראל, נישט װײט פון חיפה. פון דארט האט די ״הגנה״ די מענטשן אפגעפירט אין פארשידענע פוגקטן. צװישן זײ האט זיך, װי געזאגט, אויך געפונען װאלף טשעטשערסקי• ...

װען די מלחמה האט זיך פארענדיקט האט איר פעטער, יעקב קויפמאן, זיך צופעליק דער־ װיםט װעגן דער קלײנער ברכהלע♦ ער איז גלײך אװעק צום פויער און טאקע דארם געטראפן די קלײגע ברכהלע װי זי פאשעט בהמות אויף דער לאנקע♦ נאך לאנגע באמי־ אונגען איז אים געלונגען ארויסצובאקומען ברכהלען פון דעם פויער און זי צו ברענגען בשלום קײן ישראל♦ ...

אינעם יאר 1945 האבן מיר באקומען ידיעות אז א צאל געראטעװעטע כמיעלניקער ײדן האבן זיך ארויםגעלאזט אויפן װעג קײן ארץ ישראל מיט דער עליה ב/ מיר האבן זײ אומעטום נאכגעפאלגט אויף דעם װעג, און מיר האבן אריבערגעשיקט שפײז־פעקלעך קײן ישראל און גרעסערע הומעם געלט צו העלפן די װעלכע נויטיקן זיך אין באלדיקער הילף. .סך־הכל האבן מיר איבערגעשיקט קײן ישראל אײ שפײז־פעקלעך און אויך אין געלט־־םומען איבער אכט־טויזנט דאלאר. ...

... ניקטע שטאטן, און די יעניקע װעלכע פארן קײן ישראל, זײ העלפן זיך אײנארדענען אויפן ארט. ...

... אין יאר 1951 האט דער רעליף באשלאסן צו פײערן ױם העצמאות, און זינט דעמאלט װערט יעדעם יאר אײנגעארדנט א פײערונג לכבוד דער זעלבשטענדיקײט פון מדינת ישראל. ...

צום םוף לאמיר נאכאמאל אונטערשטרײכן, אז די װיכ־ טיקםטע ארבעט אין טאראנטא װערט געמאכט דורך אונזערע פרויען׳ אזוי ביזן הײגטיקן טאג. זײ זעצן פאר די זעלבע אקטױויטעטן מיט דער זעלבער אידעאלער ליבשאפט. דער כוח פון שאפן געלט איז בײ זײ נישט שװאכער געװארן. מיט זײער געלט־שטיצע שפארן זײ אן אין פיל צדקה־אנשטאלטן אין שטאט, שטיצן די גרעסטע נאציאנאלע אינסטיטוציעס און פארזעען קײנמאל נישט מדיגת ישראל און זײערע לאנדם־ ברידער אין ישראל.

... א גרעסערע סומע האבן מיר צוזאמען מיטן צ׳־פארבאנד פין פוילישע ײדן געשיקט קײן שװעדן. דערהאלטנדיק ליםטעס פץ די לאגערן האבן מיר איבערגעװיזן יעדן פליט אינדױוידועלע הילף, א טײל פון זײ אויף הוצאות צו פארן קײן ישראל. אין דעם גרויםן טראנםפארט פון קלײדער און װעש, װאם דער צענטראל־פארבאנד האט געשיקט קײן פוילן, האבן מיר אנ־ טײלגענומען מיט אכט קאסטנם פאר אוגדזער שטעטל כמיעל־ ניק, װעלכע זענען ריכטיק אנגעקומען און פארטײלט געװארן. שפעטער האבן מיר געשיקט דורך דער ײדישער באנק א גרע־ סערע סומע פאר א גרופע פליטים אין ציפערן. ...

... בעת די גרויסע פארפלײצונגען אין ישראל פון װעלכע ס׳האבן אמערםטן געליטן די נײ אנגעקומענע עולים׳ װעלכע האבן זיך געפונען אין לאגערן׳ פראקלאמירט דער פארבאנד פון די ײדישע געזעלשאפטן א שפײז־אין קלײדער־זאמלונג׳ און אויך אין דער אקציע האבן מיר צוגעטראגן בײשטײער.

... ישראל ...

... מיד לאחר גשואיה עלתה ארצה* מלאת חדות־חײם דרכה הלה על אדמת ישראל בראשית שגת 1928. היא תקעה יתד בפתח־ תקוה, אולם לא כבבית הוריה, חײה כאן לא הױ םוגים בשושנים. ...

... מודעות־אבל — ישראל ...

... פײגל גרינכוים-דרטוה - תל־אביב, ישראל ישראל גרינכוים ומשפחתו - בוענאם־אײרם ...

... אונדזער ערשטע אויפגאבע איז, נאטירלעך, געװען צו מאביליזירן אונדזערע לאנדםלײט אומעטום — זײ זאלן אלײן שרײבן אדער עמיצער זאל בײ זײ אויפנעמען גבײת־עדותן. דער אפרוף פון אונדזערע לאנדםלײט איז געװען א באגײםטערטער. הונדערטער ארבעטן האבן אנגעהויבן ארײנצופליםן — זכרונות, שילדערונגען, דערצײלונגען, — געשריבן דורך כמיעלניקער ײדן אין אלע תפוצות און באזונדערם אין ישראל גופא• ...

... שמואל ױטשנקה / ראשוני החמילניקאים בארץ ישראל . 967 ...

... ילדיהס — ישראל, טויבה ...