Land of Israel

... אמנם, אחוז היהודים בחמילגיק בפולין המחודשת (אהרי 1918) הלך וירה כתוצאה מן המצב הכללי ומהמדינױת הכלכ־ לית לגבי היהודים. כן יש גם לקחת בחשבון שבימי מלחמת העולם הראשונה נמלטו יהודים מן העיר ולא חזרו אליה. אחרי המלחמה התחילה שוב תנועת ההגירה לארצות אמריקד״ קנדה וארץ־ישראל. על אף זאת הױותה האוכלוםיה היהודית בפרוץ מלחמת העולם השניה 80% מכלל האוכלוסיה יבעיר.

... חמילניק היתה קשורה בא״י כבר במחצית הראשונה של המאה הי״ט. מראשוני החסידים בצפת היה בשנת 1830 ר׳ משה שמעון װאלף׳ בן הגאון מחמילניק. הוא חתם על אגרת שנית־ נה לשליח החםידים בצפת׳ לר׳ ראובן מצאצאי ר׳ מרדכי מארדוש׳ אב״ד פאריצק שיצא לאירופה לאםוף כספים18). ...

... כמיעלניק איז געװען פארבונדן מיט ארץ־ישראל שוין אין דער צװײטער העלפט פון 19־טן יארהונדערט. צװישן די ערשטע חסידים אין צפת אין יאר 1830, איז אויך געװען ר׳ משה שמעון װאלף בן הגאון מכמיעלניק. ער האט געחתמעט א ברױו, װאס דער שליח פון צפתער חסידים, ר׳ ראובן פון דער משפחה פון ר׳ מרדכי מורדוש אב״ד פון פאריצק, האט מיטגענומען מיט זיך װען ער איז ארויםגעפארן קײן אײראפע זאמלען געלט13). ...

... צאל פון דער ייד׳ באפעלקערונג 5 1) צװישן 1893—1897 און 2) צװישן 1909—1921. במשך פון דעם ערשטן פעריאד איז די ײד׳ באפעלקערונג געפאלז אבסאלוט מיט 918 נפשות ד״ה מיט 14%, און במשך פון דעם צוױיטן פעריאד — מיט 694 נפשות (10.5%). דער צוריקגאנג פון דער ײד׳ באפעלקערונג אין די אנגערופענע צװײ צײט־אפשגיטן (ביז 1914) דארף פארשריבן װערן אויפן חשבון פון דער עמיגראציע מעבר־לים (בײ דער פוילישער באפעלקערונג האט די אימיגראציע און די מלחמה־געשעענישן במשך פון 1909—1921 צוגענומען א פיל גרעםערן פראצענט — זי איז געפאלן פון 1838 אויף 882 — 48%). אנהײב פון 1914 איז שוין צוגעקומען א צװײטעד שטארק נעגאטױוער פאקטאר — די פורענױתן פון דער ערשטער װעלט־מלחמה. נאך 1918 הײבט זיך װידער אן עמיגראציע מעבר־לים (בײ ײדן אויך קײן ארץ ישראל), װאם אין איר רעזולטאט האט זיך די צאל םײ פון דער ײדישער, סײ פון דער פוילישער באפעלקערונג ממילא פארקלענערט. ...

בין ראשוני החסידות שישבו בצפת מתנוסם שם אחד של עולה חמילגיק. היה זה לא עולה סתם אלא אחד מחשובי החםידים בצפת׳ הוא ר׳ משה שמעון װלף ״בן הגאון מחמילניק״, שבשנת 1830 הוא חתם יחד עם אחרים על האגרת שניתנה לשליח החסידים בצפת לר׳ ראובן׳ מצאצאי ר׳ מרדכי מארדוט׳ אב״ד בפאריצק שיצא לאירופה לאסוף כספים1/ ר׳ משה שמעון װלף זה היה חלוץ או אחד מחלוצי העליה של חמילגיק שעלו בהשפעת רעױן החסידות׳ התישב בצפת ועםק בענין ישוב ארץ־ישראל ובקױם הישוב היהודי והגדלתו ע״י גױם עזרה מן החוץ. על חלוץ חמילניק זה בצפת אין לנו פרטים על חײו ואורח חײו בצפת ובמה עסק להנאתו. ...

... ױם מותו. השאיר בכתובים ביאור על הירושלמי מס׳ שבת על דרך הפשט. הרב יצחק יהודה טרונק אב״ד קוטגה הספידו במאמרו ב״המזרחי״ (ב׳ אדר א׳ תרפ״א), ולפױ היה המנוח מלבד גדלו בתורה וביראה גם איש מצוין במדותױ הנעלות׳ חנון ורחום, טוב ומטיב לכל, אף למי שהסבי לו רעה, מעביר על מדותױ, וכמוהו לא ראה עוד, הוא היה רב פעלים וכל מילי דמתא הױ מוטלים עלױ, ותמיד עמד על המשמר להגן על עניני בני עדתו, ויחםו אליהם היה יחס אב לבנים אהובים. מלבד מדותױ הטובות הצטײן גם באהבתו החזקה לעמו. הרעױן הציוני לקח שבי את לבו וברוחו היה קרוב למזרחי ומחבב את חברױ, אבל רצה להשאר בלתי מפלגתי. רעױן הישוב לקח את לבו מאה והתענין בכל הנעשה בתנועה המזרחית והשתתף בשבועון ״המזרחי״ במאמרױ שהיה חותם בכינוײם. לבםוף החליט לעזוב את עמק הבכא של הגלות, להױת בין העולים לארץ־ישראל ולהתפרנם שם ממלמדות, וכבר החל למכור את חפצױ ולהתכונן לעליה. במבחר ימױ מת אחרי מחלה קצרה בעשירי לשבט תרפ״א בשנת הארבעים לחײו. מעטים ורעים היו ימי חײו. אבל רבים וטובים במעשים. במותו אבדה לעולם הרבנות בפולין אבדה גדולה. השאיר אחרױ אלמנה וששה ילדים.

... פועלי צױן בחמילניק עמלו וטרחו במשנה מרץ למען ארץ ישראל העובדת. זכורים לי אספות המונים בעײרה זו נגד גזירת הסרטיפיקאטים ונעילת שערי הארץ בפגי העולים. ״המאורעות״ בארץ מצאו הד רב במפלגה בפולין, וחמילניק ידעה לארגן עצרות־עם המונױת לבירור המצב ולגױם הרצון לעשיה חלוצית. ...

מיט טאפלטער ענערגיע האבן כמיעלגיקער פוע״צ געארבעמ םארן ארבעטנדיקן ארץ־ישראל. כ׳דערמאן זיך די מאסן־ פארזאמלונגען אין דעם שטעטל קעגן פארמאכן די טויערן פון ארץ ישראל פאר עולים. די ״געשעעגישן״ אין לאנד האבן געהאט א שטארקן אפקלאנג אין דער פוילישער פארמײ׳ און כמיעלניק האט געװוסט צו ארגאניזירן מאסן־אקאדעמיעס אויפצוקלערן דעם ענין און צו מאביליזירן דעם װילן פאר חלוצישע מעשים. ...

מיטאמאל איז דערגאנגען די ידיעה, אז ענגלאנד האט די ײדן צוגעזאגט אפצוגעבן ארץ־ישראל. די גדולה איז געװען זײער גרויס. אםך האבן זיך גענומען גרײטן צו פארן נאך ארץ־ישראל. באלד דערנאך א צװײטע ידיעה, אז אין רוס־ לאגד האט אויסגעבראכן די רעװאלוציע. אזעלכע אויפטרײם־ לענדיקע פאםירונגען, אײנע נאך דער אנדערער. עס איז געװארן שװער צו באנעמען און פארשטײן, װאס אזעלכעס עס קומט פאר אויף דער װעלט. ...

... און אין דעם זעלבן שבת־אװנט — האב איך פארלאזן כמיעלגיק אויפן װעג נאך ארץ־ישראל. איך האב געשװױרן אז מער זאלן מײנע פיס נישט בארירן דאס פארשאלטענע פוילן מיט אירע מערדערישע פאליאקן. נאך זעקם חדשים ארומרײזן איבער פארשידענע באלקאן־לענדער׳ עסטרײד איטאליע׳ עגיפטן בין איך צוזאמען מיט נאך אנדערע׳ א גרופע פון 105 ױנגעלײט׳ כמעט אין זעלבן עלטער װי איך׳ אנגע־ קומען נאך ארץ־ישראל. אן געלט׳ אן קלײדער׳ אפגעריםן׳ אפגעשליםן׳ הונגעריק׳ אבער גליקלעך׳ װאם עם האט זיך אונדז אײנגעגעבן צו קומען די ערשטע אין לאנד פון אונדזערע אבות און פון אונדזערע באגערן. איך בין געװען דער ערשטער כמיעלניקער ײד׳ װעלכער איז געקומען קײן ארץ־ישראל.

װײצן־מעל אויף שבת־קווש־חלות נאר בײ ר׳ משה שליאכ־ ציץ — שידלעװער חםידות מיט מסירות־נפש. דער ״קדיש״, דאם בן־יחידל, מיט חלוצישער אומװעג־עליה דערגרײכט אין 1920 די ברעגן פון ארץ־ישראל.

... האדמו״ר מפילוב — החובב־צױן הנודע (שהוציא םפר על ציון), בגו של רבי דוד בנו של רבי מנדלי הצדיק הנודע מקוצק. גם אחרי גשואױ נשאר עוסק בתורה על שולחנו של חותנו, בלי לעםוק בעניני פרנסה. אך הפעולה למען הרעױן הצױני לא נתנה לו מנוח, והוא נכנם בעול תנועת המזרחי בלוקוב ונתקרב לאישיה ולרבניה• אחרי זמן קצר נזדמן לו להשתתף כנציג המזרחי בלוקוב בועידה השניה הארצית של המזרחי בפולין, שהתקײמה בװרשה בימי כ״ח ניםן — א׳ אײר תרע״ט, ובה ישב והקשיב לויכוחים ולהרצאות רבני צױן שהלהיבו את רוחו ונשמתו, ואז כאילו נדר לעזוב את פולין הטמאה ולעלות לארץ־ישראל ולהצטרף לבונית־ בניה. ...

... ם להם בצנעא מן העולם והמונו, משתקעים במחיצת מחשבתם ומוצאים את אשרם ויםוריהם באוהל רוחם הבודד. האידיאלױת של םילמן היתה אידיאלױת ױצרת״ משאת נפש הנובעת מתוך החײם וחוזרת אליהם ומעשרתם• מעולם לא נשמעו מפױ דברי תרעומות וקובלנות של יאוש• כאילו לא ראה את המציאות הקשה בארץ אלא מתוך אספקלריא מאירה תמיד. אבל אילו היה אדם מתבוגן יפה בפנױ, היה רואה לעתים את הצער רובץ על מצחו ובולט מתוך עיגױ. םוד־הצער החשאי היה נושא עמוק בלבו ולא גילהו לשום אדם. אין לדעת אם דאגת המשפחה שהשאיר בפולין הטרידה את מחשבתו, איך לשפר את מצבו הכלכלי עד שױכל להעלותה ולנהל חײ משפחה מסודרים. אף פעם לא העלה את דאגתו על פױ, ומ״שם״, מפולין, כנראה גדל עלױ הלחץ לעשות מעשה ולא לפםוח על הסעיפים... והרי על אף התלאה במחנה לא הםתלק מתכונות של אהבת ארץ־ישראל ואהבת עם ישראל, הוא דבר באהבה ובהערכה גם על הללו החפשים הבונים את א״י, הםוללים כבישים ומקימים ישובים ואפילו אם הם מחוגי החילונים. חיבתו לארץ ולישובה קירבה

... מאז שובו לפולין עמד בקשר הדוק עם חברױ וידידױ בתנועה. ואולם בפולין הוא מצא הרבזז ״ױרדים״ מן העליה הרביעית שנקראה בכנוי הטיפוסי ״עלית גרבסקי״, והם השתדלו להוציא את דבת הארץ רעה. הרב סילמן נלחם כארי נגד הדיבות הללו, בהוכיחו שלארץ ־ישראל דרושים אנשים שעברו את שלב ההכנה לקליטתם בה׳ ובאין ההכנה הזו לא תיתכן קליטה של קבע, והוא תבע מהױרדים לנצל את המצאם בפולין לשם הכנה מחודשת בהבטיחו להם שלא יעבור זמן רב והם יתחרטו על עזיבתם את הארץ• וכאילו דברי נבואה נזרקו מפױ... ...

... הרב ר׳ יעקב םילמאן — למדן מופלג, װאס האט פון זײן פריםטער ױגנט מיט התלהבות פארשפרײט דעם צױן־געדאנק. נאכן ערשטן װעלטקריג עולה־געװען קײן א״י. אלס חלוץ געארבעט בײם בויען ״בבישים״. געלעבט אין גרוים דחקות. געװען פון די גרינדערם פון דער הפועל־המזרחי־באװעגונג. צוריקגעקומען קײן פוילן, נתמנה־געװארן אלם רב פון פיערזשניצע און פארגעזעצט זײן צױניסטישע טעטיקײט. ...

בהפרדי משני האחים לפני עלותי ארצה אמר ישעיהו אתה עוזב את עמק־הבכא׳ אולי תהיה אחת הסנונױת של עליה המונית והתגשמות אבקואצית יהודי פולין לארץ ישראל. ...

... יחזקאל לעמבערג׳ לײביש ערענרײך (שפעטער געפארן קײן א״י און נאך דעם טראגיש אומגעקומען אין טאראנטא׳ קאנאדע)׳ אברהמטשע לעמבערג׳ יקותיאל פרידענזאן׳ לײבדש קאנער (לעבט אין א״י)׳ יהושע שטײנפעלד (לעבט אין צפון־ אמעריקע)׳ און א רײ אנדערע. זײ אלע האבן זיך שפעטער ...

... כאשר םרש מכם נורדוי׳ המנהיג הצױני הדגול וסגנו של ד״ר בנימין זאב הרצל, את תכניתו המהפכנית להעביר מיד מילױן יהודים לארץ ישראל — התפלגו צױני־פולין למחײבי התכנית ושולליה. צױני חמילניק — מתוך נאמנות ואחרױת לשלמותה של ההסתדדות הצױנית העולמית — התנגדו ברובם לתכנית המוצעת וחרדו שמא היא תביא לידי קרע גלוי בתוכה. ...

אשר מאוחר ױתר םיפר לנו כי הוא גורש ע״י השלטונות הטורקײם מארץ־ישראל. פליט זה שלט במדה ניכרת בלשון העברית ובהױתו בחמילניק דבר כבר בפומבי על ארץ ישראל, דברים שנשמעו אז כאגדה. את פריםות השלום שלו מארץ ישראל ופרטים על דרך חײ היהודים בארץ האבות נהג למםור בבית המדרש החסידאי בפני ציבור מצומצם, אך אותו ציבור שמע בצמא את דברױ. הודות לםיפורױ על ...

דער שידלעווער רבי האט געהאט זײנע חסידים אין כמיעלניק. ער האט צו זיך גערופן צוויי פון זיינע איבער* געגעבעגע חסידים, אהרן שלמה פרידנזאן און בנימין זאנשיץ׳ פארגעלייגט זײ אן אויסװעג פון דער כמיעלניקער מחלוקה. דער שידלעווער רב איז געװען ביי דער מיינונג, אז טוביה פאסט נישט פאר א רב אין כמיעלניק׳ דעריבער האט דער שידלעווער רב פארגעלייגט, אז ער איז גרייט צו געבן טוביהן 20 טויזנט זלאטעס׳ בערך טויזגט פונט׳ וואם א קאפיטאליסט האט באדארפט האבן׳ כדי עולה צו זיין קײן ארץ־ישראל׳ אז ער זאל אװעק קײן ארץ־ישראל. אויםער דעם האט דער שידלעװער רבי פארגעלייגט צו דעקן אלע אדמיניםטראטיװע אויםגאבעם ווי אויך פארריכטן די באד און די מקוה אין דעד שטאט׳ װעלבע האבן זיך געפובען אין אן אנטיםאניטארן מצב ; דערפאר זאל טוביה מםכים זײן אויף דער קאנדידאטור פון זײן אײדעם, דעם שידלעװער רב׳ דעם באקאנטן ראדאמםקער רבינם א ברודער, אלם רב אין כמיעלניק. די אויבנדערמאנטע שליחים פון שידלעװער רב האבן זיך גלײך געװאנדן צו דעם קהילה־פארשטײער׳ טוביהם הויפט־ױעץ׳ משה מעלמאן און אים פארגעלײגט דעם גאנצן ענין׳ פארזיכערגדיק אים צען פראצענט פון םכום׳ װעלכן טוביה וועט באקומען. משה מעלמאן האט געגעבן זײן הםכמה און פארשפראכן׳ אז ער װעט זיך באמיען די זאך אדורכצופירן׳ האלטנדיק אז דאס איז דער אײנציקער װעג פון לעזן דעמ רבנים־םכםוך.

... כמו בכל ישוב יהודי, השפיעו גם בחמילניק הידיעות שהגיעו אחרי תום מלחמת העולם הראשונה על ״הצהרת בלפור״ מטעם ממשלת בריטניד״ שעוררו את היהודים, ובעיקר את הנוער למעשים נמרצים בעד בנין ארץ־ישראל היהודית. מקודם בא מרצה מטעם הסתדרות הצױנית בפולין עם מרכזה בװרשה לעורר את הרוחות• היה זה הנואם המוכשר נתן מילײקובסקי, שנטה לרעױן המזרחי. עוד בשנת תרע״ח הוא נאם בחמילניק בבית־הכנסת ובתיאטרון שלש פעמים, והרצאותױ עזרו הרבה להתפשטות הרעױן הצױני והגברת העבודה הצױנית (הצפירח, יח שבט, וזרע״ח).

װען דער ״מזרחי״־םניף האט זיך שוין געהאט גוט אײנ־ געבירגערט׳ זענען מיר צוגעטראטן צו שאפן דעם חדר מזרחי. אײניקע חברים׳ ״צעירי מזרחי״, צװישן זײ? אברהם לעמ־ בערג׳ יחזקאל לעמבערג׳ מענדל ערנרײך׳ לײביש ערנרײך׳ משה קויפמאן׳ חײם װײצמאן׳ משה זאנשײן׳ אלימלך קוקיעל־ קע׳ זענען געװעזן די שאפער און בויער פון ערשטן רעלי־ גיעזן צױן־חנוך אין כמיעלניק. באלד דערנאך איז געגרינ־ דעט געװארן די ״יבנה״־שולע אין װעלכער מען האט געלערנט תורה מיט װעלטלעכע לימודים לויטן נײםטן פעדאגאגישן פראגראם מיט די בעסטע לערערס און לערערינס. די לערערס זענען געבראכט געװארן פון ליטע׳ די בעסטע פעדאגאגן און העברעאיש־קענער. אײנער פון זײ איז געװעזן דער גרויםער מחנך ר׳ אברהם זוטא׳ א גרויםער משכיל׳ למדן און מטיף״ נפטר געװארן אין א״י. אין דער ״יבנה״־שולע זענען געװעזן 3 מחלקות׳ ײנגלעך און מײדלעך באזוגדער. די שולע איז געװעזן די בעםטע פון שטאט. צו די בחינות םון תלמידים זעגען געקומען רבנים פון מרכז אין װארשע. די ״יבנה*־ שולע האט געהאט א גוטן שם׳ אויך עלטערן װאם זעגען געװעזן װײט פון מזרחי׳ האבן זײערע קינדער געשיקט אין דער ״יבגה״־שולע. ...

... עיקר החינוך. ואמנם עשרות מהם הגיעו לארץ ישראל עם גל העליה שלאחרי המלחמה העולמית הראשונה. ...

... שלא השלים עם אורח־החײם הישן של האבות. לפיכך הכשיר את עצמו לחײם אחרים, שעתידים להתגשם בארץ־ישראל, מתוך התגברות על מכשולים רבים שנערמו על דרכנו. ...

... בשנת 1918, עם םױם מלחמת העולם הראשונה, החל רעױן תנועת ״צעירי־ציון״ בעירנו לחדור לחוגים רחבים, לבתים מסורתײם, מתקדמים וגם לחוגי בעלי מלאכה ופועלים. םביב ״צעירי־צױך התרכז חומר אגושי שברובו היה מורכב מאברכים ״בעלי־בתײם״, חובשי בית המדרש׳ לבושי קפוטות וכובעים שחורים. שאפו הם לחײם חדשים והתנערות. החלו בקריאת ספרים ולימוד עצמי, רכישת מקצוע, הכנה לעליה ארצה והגשמה עצמית. רעױן הצױנות הםוציאליםטית קםם להם׳ הלהיבם. תוך שנים מספר עלו רבים מהם ארצה והגשימו את חלומותיהם. ...

... בשנת 1920, שנת הפילוג בתנועה, הצטרפו צעירי־צױן בחמילגיק לפועלי־צױן ימין שקראו לעצמם פועלי־צױן — צ״ם. עם האיחוד נקראה בחול המועד םוכות אותה שנה אםפה גדולה בביתו של שלמה בקר (גאנז). באספה זו נאמו מוטל װײםבורט, משה מנדרובםקי וישעיהו טארק וקראו לנוער לנטוש את ״פרנםות האויר״ ולהתכונן לחײ עבודד״ לעלות לארץ ישראל• הלהיב את הקהל במױחד מוטל װײםבורט שתיאר את עבודת החלוצים בשדות ארץ ישראל וםײם בקריאה

... בשנת 1931 חזר אלינו מארץ ישראל נטע וינברג וארגן במרץ רב את ארגון הצופים ״פרײער־סקױט״, עמד בראשו ויחד עם ראשי החולױת לײבקה לוקאויץ, שרה קאלמוביץ׳ סנדר טורקלטויב, חײם טפלוביץ, קלמן אונגר, הרשל בומשטין, דוד חלעב, גיטל קרובקד״ יצחק גורליצקי ודוד קשונזר הדריך את הנוער, ארגן מקהלה וחוג דרמטי שהציג מםפר מחזות וניהל פעולה תרבותית והדרכתית ברוח חײ החלוצים בארץ. ...

... נציגי מרכו ברית הצה״ר ונציבות בית״ר בורשה הױ לעתים קרובות מופיעים בחמילניק בנאומים פומבײם והרצאות הדרכתױת פנימיות, וביניהם: ױםף קלרמן, ד״ר ליפמן, בילוברוב׳ דוד ױטן (כעת חבר הנהלת עירית תל־אביב), המדריך קלגסבלד מארץ ישראל׳ מפקד גליל קילץ מנהם חודרובםקי, יצחק הלבורט ועוד. ...

... ב־1938 הצטרפה התנועה בחמילניק לעליה ב׳ — ובאניה הו־אשונה עלו ארצה : נפתלי רובין׳ מרים קײפמן׳ שמעון קויפמן׳ חײם װאלף קויפמן׳ חביבה קוכן. באנית המעפילים ״פריטה״ שאורגנה ע״י אצ״ל׳ ושהגיעה ב־1939, עם פרוץ המלחמה, באו : משה זונשין׳ קלמן מידזיגורםקי׳ משה לוקביץ׳ מלכה קרובקה. ...

... ער האט גלײך צוזאמענגערוםן א פארזאמלונג פון די אק־ טױוםטע 6 חברים, זי איז פארגעקומען אין א װעלדל 3 ק״מ פון שטאט. ער האט זיך אויםגעפרעגט װעגן אונזער ארבעט, אוגז איבערגעגעבן א פאליטישן באריכט איבער דער װעלט־ סיטואציע, אונז געגעבן אומלעגאלע בלעטלעך. ער האט אונז מודיע געװען, אז דער ״השומר הצעיר״ עקזיסטירט וױיטער און ס׳װערט געפירט אן ארבעט, אז די אנפירערשאפט איז אין װילנע און זי האט א קאנטאקט מיט איר און אז עם זענען אויך פאראן ידיעות פון ארץ־ישראל. ...

... אז איך בין אײן ײדישקע געבליבן פון אלע. איך האב זיך אבער געטרײסט דערמיט, װאם איך האב חברים אין ארץ־ ישראל און משפחה אין אמעריקע און ארגענטינע אין איר װעל נאכן קריג נישט בלײבן אלײן.

... ע אין משך פון פינף חדשים׳ דאם האט געברויכט דויערן אין גארמאלע באדינגונגען צװײ יאר. איך האב די שולע געענדיקט נאך שװערע עקזאמענם׳ װאם איך האב זיך ביי אלע איםגעצײכנט. בײ דער ענדע האב איך באקומען די נאמינאציע אלם פאד־ פארוטשניק. איך בין צוריק אװעקגעשיקט געװארן אויפן פראנט׳ װאס איז שוין געװעזן בײם טייך ״אדער״. פארנדיק צום פולק בין איך אראפ אויף דער באן־סטאציע בידגאשטש. איך האב דארט באגעגנט דרײ ײדישע מײדלעך׳ אײנע פון זײ איז מיר באלד אנטקעגנגעגאנגען און מיך געפרעגט ״עמךי״ איך האב נישט געװוםט׳ אז דאס איז א ײדיש דערקענונגס־װארט פון נאכן קריג. איך האב מיט איר אגגעהויבן רעדן ײדיש און זי האט מיר דערצײלט װעגן טראגישן גורל פון פוילישן ײדנטום. איך האב איר איבער־ געגעבן די אדרעםן פון מײן ברודער און שװעםטער אין ארץ־ישראל און איר געבעטן זײ שרײבן׳ אז איך בין געגאנגען נקמה־נעמען פאר מײנע שװעסטער און ברידער.

... פרידתי מעיר מולדתי חמילניק לא היתה נוחה וגעימה. אמנם כחניך בית״ר שאפתי תמיד לעלות לארץ ישראל. אבל לא תיארתי לי כי הדבר ײעשה בתנאים ונםיבות כאלו. עוד לפני פרוץ המלחמה התכוננתי לעלות לארץ. למטרה װ השתתפתי בקורם לםמלים שהתקײם בשיטקובקה, ע״י חגצ׳ין. תעודת גמר הקורס שימשה תנאי מוקדם לעלײתם של בית״רים בגילי. הקורם הג״ל הםתײם לפני הזמן הקבוע וזאת מחמת האוירה המלחמתית ששררה בפולין והכרזת הגױס למילואים. לאחר מכן פרצה המלחמה.

... פנינו הױ מועדות לפרם׳ עירק וארץ ישראל על מנת להינפש אחרי שנות גירוש ומחנות הםגר׳ ברחבי רוסיה הםובײטית׳ ולהתארגן מחדש כצבא לוחם שױפעל נגד גײםות היטלר׳ ואשר בבוא היום ישוב לפולין המשוחררת כצבא הרפובליקה הפולנית החופשית. ...

... בראש השנה 1943 הגעתי לארץ ישראל ואחרי שהקמנו את המחנה קיבלו כל היהודים חופשות לױם כיפור׳ כדי שױכלו לחוג בקרב אחיהם׳ באוירה יהודית׳ זו הפעם הראשונה אחרי ארבע שנות נדודים בניכר.

שמואל וױינבערג, א זון פון יעקל זוײנבערג׳ געבוירן אין 1913, אין כמיעלניק. אין דער פריםטער ױגנט געלערנט אין חדר און אין דער ישיבה. צו 12 יאר װערט ער א חבר אין ״השומר הצעיר״, טרוימט עולה צו זײז קײז ארץ־ישראל, לעבן אין א קיבוץ. די טויערן פון לאנד זענען אבער פאר־ מאנט פאר ײדישער עליה דורך דעם פאספילד־בװ־. די ױגנט װערט אנטוישט, אויף דער ײדישער גאס באװײזמ זיך דער ״רויטער משיח״. די ײדישע ױגנט אין שטעט און שטעטלעך קלאמערט זיך אין געדאנק, אז ״נאר ליבע און גלײכהײט צװישן פעלקער קען די מענטשהײט רעטן״. די באװעגונג איז אן אומלעגאלע. די פאליצײ װײםט אבער אלץ׳ און בײ דער ערשטער געלעגנהײט װערן 18 ײגגלעך און מײדלעך ארעם־ טירט און זײ באקומען תפיסה. פיר יאר האט שמואל פאר־ בראכט אין תפיםה — פון 16־טן ביזן 20־טן יאר פון זײן לעבן. דארטן איז ער אבער װײטער געבליבן דער עקשנותדיקער קעמפער, האט דארט געטרוימט און געלערנט. פון דער תפיסה איז ער ארוים אן אפגעשװאכטער אין גוף אבער א געשטארק־ טער אין גײםט. אין יאר 1937 פרװוט ער אויך אזיף פאר־ שידענע װעגן צו קומען קײן שפאניע, בכדי אנטײלצויעמען אין קאמף אויף דער זײט פון דער רעפובליקאנישער ארמײ. ער װערט ארעםטירט, זיצט און קומט צוריק. אין יאר 1939, מיטן אויסברוך פון צזוײטן װעלט ...

אך, װי איך בענק אין דעם פרעמדן לאנד, װו די מענטשן זענען גוט אבער אומבאקאנט. איך װאלט אלץ אװעקגעגעבן, בכדי נאך אמאל איבערצולעבן מײן שײנע ױגנט אין איר פולער פראכט, חלומות װעגן װעלכע איך האב פיל געטראכט. איצט איז אלץ פארשװונדן, אװעק — טרויעריק, פינצטער, עס כאפט אן א שרעק. אוי, װי איך בענק נאך דעם אלעס אן א שיעור — נאך דעס שבתדיקן שפאציר אין געדיכטן װעלדל הינטער דער שטאט — בײ פױגל־געזאנג נישט װײט פון דעס סאד. װי אין שײנע זומער־טעיג, נאך דער ארבעט, נאך דעם געיעג, פלעג איך שפאצירךגײן אהין מיט מײן יאסעלען, מיט מײן זון. קײן ארץ ישראל װיל איך פארן אין אונדזער לאנד, אין אונדזער אלטער הײם, דארט וװ חלוצים האבן פיל יארן באארבעט די ערד פזן פעלזיקן שטײן. דארט װו עס שלאפן שוין פיל יארן, אונדזעדע אבות אין די קבריס. אהין װעל איך פארן — װו מען װארט אויף מיר מיט אפענע ארעמס. צו די מויערן פון געװײן, װאס זענען דארט געבליבן שטײן. פאר זײ װעל איך אויסדערצײלן מײנע זעקס יאר פײן.

צעשמועסט מיט דעם משומד װעלכער האט זיך מיט 40 יאר צוריק געשמדט און געװוינט אין דארף. הײנט איז ער שוין אלט איבער 70 יאר. ער האט מיר אפנהארציק אין א כמיעלניקער ײדיש געזאגט׳ אז ער װאלט נאך געװאלט אין די לעצטע יארן פון זײן לעבן׳ װערן צוריק א ײד און פארן קײן ארץ־ישראל. דאס איז זײן אײגציקער באגער.

... בן מאיר וצפורה, נולד ב־18 בױני 1910 בחמילניק שבפולין♦ בהױתו כבן 16 כבר גשא בעול פרנסת הבית. באותו זמן פעל גם כראש הקן של ״השומר הצעיר׳/ ב־1 בױגי 1936 עלה לארץ והצטרף לקיבוצו אשר ישב תחילה בנחלת יהודה ומשס עבר לנגבה. היה איש משק מובהק, אוזד ממעצבי דמות הקיבוץ. התמסר ביחוד לעבודה בגן הירק. בימי ההפגזות על ״נגבה״ כשהגן הלך וכלה לנגד עיגױ, דיכא הדבר את רוהו. היה אחד מפעילי הבטחון במשק ובבוא הױם נקרא למלא את מקומו של יצחק דובנו, מפקד המקום, שנפל בשעת ההפגזד׳♦ ױסף התיצב מיד בראש המגיגים. שקט וצנוע היה מהלך בין העמדות, מעודד, מרגיע ונוסך אומץ בלב חברױ. כשדובר במשק על הוצאת חלק מן הבחורות — האמהות, התגגד לכך ותבע שגם ההורים יישארו כולם במקום. היה אומר, כי יש להפרד מן הילדים ולהכין אותם לכל אשר עלול לקרות♦ ובן גהג גם הוא כאב : ״אני מאמין שנעמוד נגדם. הרי אנו אנשי פלדה מן הדור החדש. את נגבה לא נעזוב ללא קרב יקרבנות״ —־ כך כתב לאחותיו, חברה בקיבוץ בית אלפא, בעצם הימים הקשים של המצור ששם האויב על המשק. ױסף תבע בעקשנות להשתמש בעמדות כבמקום תצפית פיקוד, למרות הסכנה שבדבר♦ וכך נפל בעמדה, שספגה את האש הקשה בױתר׳ כשהוא נותן פקודות בקטע שלו♦ בױם 26.5.1948 הובא ...

בן זלמן ומניה. נולד ב־29.12.1928 בוארשה בירת פולין׳ וב־1934 עלתה המשפחה לארץ. גמר את בית הספר העממי פיק״א בפתח־תקוה, המשיך שנה אחת בגמנסיה ,,אחד־העם״ ואחר כך למד רדױ־טכניקה בבית הספר המקצועי ״מינטיפױרי״ בתל־אביב והשתלם בעבודה מעשית במעבדה בפתח־תקוה. התענײן גם בתעופה וזמן מה ביקר במועדון לתעופה והשתדל לקנות ידיעות רבות ככל האפשה חבר ״הנוער־העובד״ וה״הגנה״. הצטרף עם חברױ לגרעין ״ארז״ ויצא להכשרה למשך שנתײם כדי להכיר את החײם בקבוצה. היה הרוח החיה בגרעין בפעולות תרבות ובבידוח דעת החברים. בתבונת כפױ השביל להתקין לחבורה פטיפון ותמיד הוסיף תיקונים בכלי השימוש הטכנײם והחשמלײם. עם כל געגועיי העזים אל בית הוריה היה קשור, עם כל נימי נפשה גם לחבורה הקבוצתית♦ גויס עם חברי הכשרתו לפלמ״ח ונשלח לקורס מ״כ. השתדל להשתלם ברכישת מכסימום ידיעות, מתוך הרגשת אחרױת לכיתה, משחזר ונשא בעול הדרגה והתפקיד, נמגע מכל השתררות על חברױ פקודיג בחורף תש״ח השתתף בקרבות החטיבה במערכות טבריה, רמת־ױחנן ומשמר־העמק, עין זיתים וצפת ונודע כאמיץ להפליא, בטוח בשיקולױ ושולט על כיתתו הקרבית שליטה מוחלטת. הוח ...

... שמואל ױטשנקה — ראשוני החמילניקאים בארץ ישראל ...

... אין כמיעלניק האבן זיך אין א געװיםן שבת פארזאמלט אויף די םקאלעם נעבן די זשרודלעם׳ נאך א מארש פון עטלעכע קילאמעטער. אויף אט דער אםפה האט אונדזער ראש־הגדוד ױדל פײנגאלד און זײן סגן אברהם פינטשעװםקי צו אונדז גערעדט מיט באגײסטערונג װעגן ארץ־ישראל׳ אונדזער אלט פאטערלאנד׳ װו עם װערט געבויט א נײ לעבן און א צוקונפט פארן פאלק. נאכן אפזינגען ״תחזקנה״ און ״התקוה״ האט א קלײנע גרופע׳ צװישן זײ : משה םאמבורסקי׳ חנוך אפעלבוים׳ הארש־אלי פעלמאן׳ מרדכי גערטנער און איך יזיך אפגעזונ־ דערט אויף א פארטרוילעכן שמועם. נאך א קורצער באראטונג האבן מיר באשלאםן עולה צו זיץ קײן ארץ ישראל. מיר האבן זיך געגעבן די הענט׳ אז טראץ אלע שטערונגען מצד אונדזערע עלטערן און אנדערע שװעריקײטן מוזן מיר אונדזער ציל פארװירקלעכן. חנוך אפלבוים האט דאמאלםט געדינט אין דער פוילישער ארמײ. מיר האבן מיט אים באשטימט זיך צו טרעפן אויף א געװיסן פונקט בײ דער גרענעץ.

... פאר ארבעט. ער האט אונדז פארבינדן מיט א פאלװארק אין מארינהאף און מיר האבן אנגעהויבן ארבעטן פעלד־ארבעט װי אמתע חלוצים װאם גרײטן זיך קײן ארץ ישראל. דער אנהײב איז געװעזן גאנץ שװער, שפעטער האבן מיר זיך צוגעװוינט. עס האט אבער נישט לאנג געדויערט און מיר האבן זיך דערנענטערט צו אונדזער ציל. מיר זענען געפארן קײן איטאליע און פון פארט טריעסט, זענען מיר געפארן מיט דער שיף. די שיף איז געפארן בײנאכט און בײטאג גערוט. מיר זענען דורכגעפארן פארשידענע לענדער און אויך באזוכט דעם עגיפטישן פארט אלעקסאנדריע. מיר האבן אויף דער שיף דורכגעמאכט פיל צרות, נישט געהאט קיץ עסן׳ דאס געקויפטע עםן איז פארשימלט געװארן. אין הארץ איז אבער געװעזן א פרײד, װאם איז געװאקסן מיטן דערנענטערן זיך צו די ברעגעס פון ארץ ישראל. אין א געװיסן פרימארגן האבן מיר דערזען פונדערוױיטנם דעם פארט פון יפו. טרערן האבן זיך געשטעלט אין די אויגן און מיר האבן געטאנצט פאר פרײד װאס מיר האבן דערלעבט צו פארוױרקלעכן דעם חלום, װאס ...

... די ערשטע ײדן פון כמיעלניק זענען געקומען קײן ארץ־ ישראל באלד נאך דער ערשטער װעלט־מלחמד״ דאס זענען געװען ױגנטלעכע׳ טײלװימ בית־מדרש־בחורים מיט צױניס־ טישע שטרעבונגען װעלכע האבן געטרוימט צו רעאליזירן דעם צױניםטיש־חלוצישן אידעאל׳ בחורים װעלכע האבן פארלאזט זײערע װארעמע הײמען קעגן דעם װילן פון זײערע עלטערן. צװישן זײ איז אויך געװען הרב יעקב סילמאן, דער זון פון כמיעלניקער רב׳ הרב אברהם יצחק סילמאן. דער װעג אין לאנד איז נישט געװען אויסגעלײגט מיט קײן רויזן. זײ האבן געארבעט בײ פארשידענע שװערע ארבעטן, בײם פלאםטערן שאםײען, אין פרדסים, בײ הײזערבױ, אין פעלד, אין קיבוץ און אין מושב. ...

... ר׳ ישראלקע שטערן איז אן אײניקל פון רבין׳ ר׳ חײמל. געקומען קײן ארץ־ישראל איז ער אין יאר 1925. גאר גיך איז ער געװארן א שטיק פון דער ארץ־ישראלדיקער לאנדשאפט — באקאנט געװארן אין גאנצן לאנד אלס מכריז לשבת• ...

... א זון פון כמיעלניקער גארבער אבא טשעטשערסקי. געקו־ מען קײן ארץ־ישראל אין ױלי 1939 מיט דער אומלעגאלער שיף ״לאם פערלאס״, װאם איז אפגעגאנגען פון רומענישן פארט קאנסטאנץ. אויפן װעג האט די שיף־מאנשאפט, אין פחד פאר די ענגלענדער, פארשטרײקט, און נישט געװאלט ...

אינעם יאר 1945 האבן מיר באקומען ידיעות אז א צאל געראטעװעטע כמיעלניקער ײדן האבן זיך ארויםגעלאזט אויפן װעג קײן ארץ ישראל מיט דער עליה ב/ מיר האבן זײ אומעטום נאכגעפאלגט אויף דעם װעג, און מיר האבן אריבערגעשיקט שפײז־פעקלעך קײן ישראל און גרעסערע הומעם געלט צו העלפן די װעלכע נויטיקן זיך אין באלדיקער הילף. .סך־הכל האבן מיר איבערגעשיקט קײן ישראל אײ שפײז־פעקלעך און אויך אין געלט־־םומען איבער אכט־טויזנט דאלאר. ...

... די כמיעלניקער לאנדםלײט אין פאריז האבן זיך געשטעלט אין פארבינדונג מיט זײערע לאנדסלײט אויך אין אנדערע לענדער װי בעלגיע׳ שװעדן, ארגענטינע, ארץ־ישראל, קאנאדע א.א.װ. ...

של אברהם קריניצי, ראש עירית רמת־גן דהױם, בנגריה של מר גורלסקי, בדרך יפו —ת״א. אך זהו רק פרט אחד המצביע על התערותם הראשונה של חמילניקאים בארץ. החמילניקאים נמנו בין קבוצת הבחורים הראשונה שהניחה את היםוד לאולם ״בית־העם״ ברחוב בן־יהודה, שהיה אז האולם המפואר ביותר בארץ. הײנו אז בתל־אביב קומץ קטן של בחורים מױצאי חמילניק, אך אין כמעט מפעל צבורי בתל־אביב מאלה אשר גשארו על תלם וגם מאלה אשר שבקו חײם, בו לא השתתפנו בהקמתו. ואתרע מזלי ואני גם הײתי בן חולױ הראשוגים. ועדיץ זוכר אני את הבנײן הראשון של בית החולים ברחי נחלת־בנימין וכאשר מדי ױם בױמו מעבירים בעגלה את החולים, המבוגרים והילדים, למכון רנטגן פרטי בשד׳ רוטשילד, לשם צילום וקביעת דיאגנוזה. ...