Staszów

... השתדלו בעלי העיר חמילניק להקים בתי חרושת לפי דוגמת הצ׳ארטוריםקים בסטאשוב װאנגרוב. ...

... בםוף המאה ה־י״ח נשא איש אחד מחמילניק בשם שרגא פײבל אשה מסטאשוב ונעלם מביתו כשנה אחרי החתונה. קרובי האשה חפשוהו בכל קהילות פולין ולא מצאוהו. האשה נשארה עגונה בודדה. אולם אחרי 8 שנים, בימי מלחמות נפוליאון בפרוסים והרוסים, התאכםנו חײלים בבית הורי האשה מםטאשוב וםפרו לה שבעלה שרגא פײבל מחמילניק התנצר והתגײם לצבא הרוםים. בשנת 1799 נתקבל אשור בםטאשוב שבעלה עבר לחיל הפרוסים. אחרי חפושים והשתדלוױת מרובות הצליחה האשה להביא את בעלה המומר לםטאשוב והוא הבטיח לתת לה גט פטורין. אולם עד לםדור הגט נעלם שוב. אחר זמן מה נתקבלו ממנו מכתבים מקלן ורגנסבורג, בצרוף כח הרשאה לרבני סטאשוב לכתוב גט לאשתו• כעבור זמן מה נתקבל שוב מכתב ממפקד הגדוד, שהיהודי המומר שרגא פײבל נהרג בקרב.

שרגא פײװל חתונה געהאט מיט א פרוי פון םטאשאװ און א יאר נאך דער חתונה פלוצלינג פארשװונדן. קרובים פרן דער פרוי האבן אים געזוכט אין אלע קהילות אין פוילן און אים נישט געפונען — די פרוי איז געבליבן אן עגונה. אין אכט יאר ארום, בעת דער מלחמה פון נאפאלעאן קעגן די פרײםן און רוסן, האבן זעלנער, װעלכע זענען אײנגעשטאנען אין הויז פון די עלטערן פון דער סטאשעװער פרוי דערצײלט, אז שרגא פיװול פון כמיעלניק האט זיך געשמדט און דינט אין דער רוםישער ארמײ. אין יאר 1799 איז דערהאלטן געװארן א ידיעה אין םטאשאװ, אז דער מאן איז אריבער צו די פרײסן. נאך לאנגע זוכענישן און באמיאונגען איז דעד פרוי געלונגען צו ברענגען דעם משומד קײן םטאשאװ. ער האט צוגעזאגט צו געבן א גט אבער ביז װאם װען, איז עד װידער אװעק. נאך א געװיסער צײט זענען פון אים דער־ האלטן געװארן בריװ פון קעלן און רעגענסבורג צוזאמען מיט א כוח־הרשאה פאר די רבנים צו שרײבן א גט פאי־ זיץ װײב. אין א צײט ארום איז װידער דערהאלטן געװארן ...

... שידלוב העי׳־רה שוכנת בין חמילניק וסטאשוב. בה ישב צדייק ששמו הלך לפנױ בעולם החסידות בפולין בעקב נטיתו לנגוני התלהבות בעבודת התפילה׳ ואפילו ״הדלקת הנרות בשבת ובחנוכה נערכה אצלו באורח חגיגי בלוית נגונים חגיגײם. באחרונה ישב בשידלוב הצדיק רבי חײם יחזקאל׳ חתנו של רבי יעקב יצחק אלחנן רוטנברג מצ׳ינסטחוב. ...

... שידלוב, עײרה בין חמלניק וסטאשוב, זכתה לראב״ד שבמשך הזמן הובתר גם לאדמו״ר וכבש לו עמדה חשובה בחסידות פולין, ואף הױ חסידים רבים בערי המדינה. החםידים שיתפוהו לשם הצלחה בעסקיהם. ולא רק חםידים נסעו אלױ, כי אם גם בני ״עמך״ לכל שבת שני ושלישי הױ החסידים נוסעים אלױ, בגלל קרבת המקום׳ לפחות כ־סב —30 מחסידי העיר, וערכו אצלו שולחן. הדלקת נרות־ חנוכה נערכה אצל הרבי משידלוב באורח חגיגי בלװי נגונים חגיגײם.

... די עיקר ארבעט פון ארטיקן קן איז באשטאנען אין ארגא־ ניזירן ױגנטלעכע און אנטײלנעמען אין אספות אויף װעלכע מען האט געזינגען העברעאישע לידער׳ װי אויד אין לערנען זיד אין ראמען פון די עקזיםטירנדיקע מעגלעכקײטן. די אםי־ פות זענען על־פי־רוב פארגעקומען אין װאלד אדער אין א בױ־ דעם־שטיבל הינטער דער שטאט. עס איז אויך פארגעקומען א קרײזצוזאמענפאר פון השומר הצעיר אין םטאשעװ. דאםגלײכן האט דער כמיעלניקער השומר הצעיר דעלעגירט אויפן צוזאמענפאר אין קיעלץ זײנם א פארשטײער. כדאי דא צוצוגעבן אז ערב די צוגרײטונגען צו דער ״אקציע״ אין סטאשעװ׳ האט די דארטיקע ױגנט אנגעהויבן ארגאניזירן װידערשטאנד־גרופעס װאס האבן ארומגענומען ױגנטלעכע פון פארשידענע פארטײען און ױגנט־ארגאניזאציעס. ס׳איז אויסגעארבעט געװארן א פלאן פון שטעלן א װידערשטאנד בעת דער ״אויםזידלונג״ גופא׳ אבער צום באדױערן׳ האבן די ארטיקע פוילישע װידערשטאנד־פאקטארן אפגעזאגט זיך אנצוהאלטן װאס פארא נישט קאנטאקט מיט דער ײדישער ױגנט װאס האט אויף אן אנדערן װעג נישט געקאנט באקומען קײן געװער.

ױם־כיפור 1914 זענען די דײטשן ארײן אין כמיעלניק. דאם איז געװען נאך א קלײנער באשיסונג׳ בעת מענטשן האבן זיך באהאלטן אין די קעלערן. װען עס איז געװארן שטיל און די שיסערײען האבן אויפגעהערט און מענטשן זענען ארוים אין די גאםן׳ האט מען שוין באגעגנט די דײטשן. א םך דױויזיעס האבן מארשירט מיט א םך מלחמה־מכשירים׳ אז עס איז אויף אלעמען געפאלז א פחד. ביםלעכוױיז האט מען זיך אבער גענומען בארואיקן, װײל מיט די דײטשן האט מען זיך געקענט פארשטענדיקן. פון די ארומיקע שטעטלעך זענען אנגעקומען טרויעריקע ידיעות׳ װאס די קאזאקן האבן געטאן מיט די יידן. אין קראשניק, םטאשעװ און אין נאך אנדערע שטעט האבן זײ ױם־כיפור ארויםגענומען פון די שילן די ײדן און זײ געהאנגען אין די טליתים אין קיטלען׳ דואס זײ האבן געטראגן בײם דאװענען׳ אין מיטן די מערק. אין א םך שטעטלעך האבן זײ ראבירט ײדיש האב און גוטס׳ פרויען געשענדעט און פיל מענער אומגעבראכט. ...

... אויף דער ,2־טער פארזאמלונג האט זיך געשאפן א קן פון 60 מאן. פון אונז איז אניעלעװימש אפגעפארן קײן םטאשאװ. ...

... פון װארשע איז אויך געקומען א קריםטן ״אירענא״ מיט אומלעגאלע ברױו און צײטונג. אײן צעזאמענפאר האבן מיר געהאט אין םטאשאװ. ...

... ס׳איז אויסגעבראכן א בהלד״ מ׳האט אנגעהויבן צו לויפן אויף מזרח. איך האב געזוכט צו דינגען א פור קײן םטאשאװ און נישט באקומען. נאך א ישוב־הדעת האב איך באשלאסן צו בלײבן מיט דער משפחה. מײן מוטער און שװעםטער האבן אבער פארלאנגט, אז אלע מענער אין שטוב זאלן אװעק.

... עטלעכע טעג זענען מיר געװעזן בײ יעקל מאשקאװיטש אין קעלע״ בױ אין א זונטיק נאכמיטאג איז ער אנגעקומען מיט זײנע זין און אונדז צװויםנגעגעבן אז אלע ױנגע מענטשן װאם זענען באהאלטן קאנען זיך מעלדן צו ארבעט אין קעלצער האסאג. מיר זענען אלע מיט גרויס פרײד ארויס אין מארק. דארט האבן שױן געװארט דײטשן מיט א לאםט־אויטא און אונדז אלע גענומען קײן קעלץ אין ארבעטם־לאגער האסאג, װאס האט אויםגעארבעט אמוניציע. דארט האבן אויך געארבעט פאליאקן. דורך זײ האבן מיר זיך געקאנט פארבינדן אויםער דעם לאגער און דאם האט אינדז פיל געהאלפן. אין דעם לאגער זענען געװעזן ײדן פון קעלץ, כמיעלניק, םטאפניץ, םטאשעװ און אנדערע שטעט־ לעך אין קעלצער געגנט•