Russia

... בםוף המאה ה־י״ח נשא איש אחד מחמילניק בשם שרגא פײבל אשה מסטאשוב ונעלם מביתו כשנה אחרי החתונה. קרובי האשה חפשוהו בכל קהילות פולין ולא מצאוהו. האשה נשארה עגונה בודדה. אולם אחרי 8 שנים, בימי מלחמות נפוליאון בפרוסים והרוסים, התאכםנו חײלים בבית הורי האשה מםטאשוב וםפרו לה שבעלה שרגא פײבל מחמילניק התנצר והתגײם לצבא הרוםים. בשנת 1799 נתקבל אשור בםטאשוב שבעלה עבר לחיל הפרוסים. אחרי חפושים והשתדלוױת מרובות הצליחה האשה להביא את בעלה המומר לםטאשוב והוא הבטיח לתת לה גט פטורין. אולם עד לםדור הגט נעלם שוב. אחר זמן מה נתקבלו ממנו מכתבים מקלן ורגנסבורג, בצרוף כח הרשאה לרבני סטאשוב לכתוב גט לאשתו• כעבור זמן מה נתקבל שוב מכתב ממפקד הגדוד, שהיהודי המומר שרגא פײבל נהרג בקרב.

... בשנת 1897, בה ערכו שלטונות רוםיה מפקד, הױ בחמיל־ ...

חנוך הנוער לא יצא ממםגרת הלמוד המםורתי בחדרים אצל מלמדי גמרא ובבתי המדרש. בחמילניק נוםדה גם׳ במח־ צית השניה של המאה הי״ט, ישיבה גדולה עם שתי כתות ובהן המעולים. מםפר רב של בחורים היה זורם לחמילניק מרחבי למדו 10 שעות לױם. היתה ידועה מראשי הישיבה ומוריה פולין להמשיך בישיבה בלמודים• בחײ הקהילה בשנים 1840 —1870 עשה רבות לשיפור המצב הארגוני ושל המוםדות היהודײם, ראש הקהל ישראל גוטמן, ובמחצית השניה של המאה הי״ט — ר׳ ױחנן םילמן, סבו של הרב סילמן, שהיה ידוע בכנוױת ״ר׳ ױהנן חמיעלניקער״ כמנהיג קהילתו ועםקן ציבורי. הוא ײצג את חמילגיק באםיפת העםקנים בורשה שהתקײמה אחרי הפרעות ברוםיה (1880) ונבחר כשליח יהודי רוםיה לצאת לפרים וללונדון לשם השתדלות ראשי היהדות בפני שלטונות רוםיה. ...

שרגא פײװל חתונה געהאט מיט א פרוי פון םטאשאװ און א יאר נאך דער חתונה פלוצלינג פארשװונדן. קרובים פרן דער פרוי האבן אים געזוכט אין אלע קהילות אין פוילן און אים נישט געפונען — די פרוי איז געבליבן אן עגונה. אין אכט יאר ארום, בעת דער מלחמה פון נאפאלעאן קעגן די פרײםן און רוסן, האבן זעלנער, װעלכע זענען אײנגעשטאנען אין הויז פון די עלטערן פון דער סטאשעװער פרוי דערצײלט, אז שרגא פיװול פון כמיעלניק האט זיך געשמדט און דינט אין דער רוםישער ארמײ. אין יאר 1799 איז דערהאלטן געװארן א ידיעה אין םטאשאװ, אז דער מאן איז אריבער צו די פרײסן. נאך לאנגע זוכענישן און באמיאונגען איז דעד פרוי געלונגען צו ברענגען דעם משומד קײן םטאשאװ. ער האט צוגעזאגט צו געבן א גט אבער ביז װאם װען, איז עד װידער אװעק. נאך א געװיסער צײט זענען פון אים דער־ האלטן געװארן בריװ פון קעלן און רעגענסבורג צוזאמען מיט א כוח־הרשאה פאר די רבנים צו שרײבן א גט פאי־ זיץ װײב. אין א צײט ארום איז װידער דערהאלטן געװארן ...

רא״ש ישב באוזירוב על כם הרבנות והצדיקות כעשרים ושבע שנים, עד שפרצה מלחמת העולם בשנת תרע״ד, ופור־ ענױת רבות השתרגו על ראשי יהודי רוםיה ופולין, ובעיקר סבלו היהודים שישבו םמוך לגבול פרוסיה־גרמניד״ שהױ צפוײם לגרוש מטעם שלטונות .צבא רוםיה בתואנה שהיהודים מרגלים לטובת הגרמנים — לפנים המדינה, במרחק רב מערי מגוריהם. תלאות המלחמה נגעו גם לעצמו ובשרו של רא״ש, ולא פעם נשקפה לו סכנת המות׳ והוא לא נפל ברוחו, האמין בה׳ ותמיד נחלץ מצרה. ...

... מיץ ליבער חבר ר׳ מאטיל מינצבערג ע״ה, אן אײדעם פון ר׳ ישראלקע דיאמענט. א ײד א גביר, א שטארקער בן תורה׳ א יחםן׳ געהאט פון די גרעסטע געשעפטן׳ אויך באנקן אין פוילן. ער פלעגט זײער אפט קומען צו מיר קיץ בערלין. װען איך האב פארלאזט דײטשלאנד אין אנהויב פון היטלערם ימ״ש ממשלה, האב איך אים געבעטן ער זאל פארלאזן פוילן און מיטקומען קײן םראנקרײך. זיץ ענטפער איז געװעזן: אויב דאס פוילישע ײדנטום זאל חלילה אומקומען׳ װיל איך מיך נישט ראטעװען. איך האב געהערט, אז ער איז אומגעקומען אין רוםלאנד. יהי זברו ברוך. ...

... אין די יארן 1905 און 1906 האב איך זיך באטײליקט אין דער גרויםער רעװאלוציע אין װארשע. געהאלפן בויען באריקאדן און געזען װי די קאזאקן האבן געהאקט קעפ אין דעם בלוטיקן מיטװאך אין יװארשע. דאם זענען געװען די נאכװײען נאך דער רעװאלוציע פון 1905. און 1906 און 1907 זענען אנגעפילט געװארן אלע טורמעם אין פוילן און רוםלאנד. עס זענען צוגענומען געװארן מײנע בעסטע חברים. איך בין געװען א בר־מזל, מען האט מיך נישט ארעסטירט.

... און דאם זעלבע די גארבערס׳ פון צװײטן עק שטאט. א גרויםע צאל ײדן האבן באארבעט טויזנטער פעל פון כל מיני הולכי־ארבע׳ װײקנדיק זײ אין די הונדערטער טיפע גריבער׳ געװײקט מיט כלערלײ ״פײנשמעקעדיקע״ אקםידן און זאלצן׳ מערערע מאל׳ און נאכהער׳ אין דער פארם פון פארטיקע לעדער׳ צעשיקט איבער גאנץ פוילן און רוסלאנד. על פי רוב זענען דאם געװען עמך־מענטשן׳ װאס די ערשטע ארבעט׳ אויפשטײענדיק פארטאג איז געװען לויםן אפדאװגען מיטן ערשטן מנין און א גאנצן טאג געהארעװעט שװערע פיזישע

... נאך דעם װי די קאזאקן האבן זיך אויפגעהערט צו בארימען׳ האט דער גענעראל א געשרײ געגעבן : ״זענט איר שפיאנען׳ זײט זיך מודה׳ יעװרעיעס !״ צװײ ײדן׳ אויםגעדינטע זעלנעד פון ניקאלײעז האבן געענטפערט : ״נײן׳ גענעראל׳ מיר זענען ערלעכע בירגער פון רוסלאנד און פון קײסער׳ מיר האבן אײגענע גארבערײען׳ און אײגענע שטיבער ; מיר זענען ארנט־ ...

עד למלחמת העולם הראשונה שפרצה בין גרמגיה ורוםיה בשנת תרע״ד לא התעגין יעקב הרבה בענינים שמחוץ לעולם התורה. העײרה חמילניק היתה עײרה טפוםית יהודית ככל יתר העײרות, ויהודיה עסקו במםחר ובמלאכד״ ברוכלות ובכל הבא לידם. אולם כל מחשבותױ תפוםות בעולם התלמוד, בתנא־ קמא ובהאי ״מאן דאמר״ והיה לן בעומקה של ההלכה ואהב לטײל בפרדס האגדה הנפלא. וכה היה ױשב ולומד בצװתא, איו עם עצמו ומבלה עתים בתורה. ...

... עיר מולדתו — חמילניק — עיר בפלך קילץ אשר בפולין שהיתה אז כפופה לרוסיה. אבױ היה רב העיר רבי אברהם יצחק םילמן, נכבד ומהולל מאד בעיר משכנו וסביבותיה, כן ברוב תורתו וכן בדוחב לבו וידיעתו בהלכות דרך־ארץ והוױת העולם. וזמנו היה חצױ לה/ ללמוד בעצמו וללמד אחרים בחנם, וחציו לו, לצרכי עצמו, וגם לצרכי צבור שעםק בהם באמונה. ...

... , 4) ראכל ליס־מאלאשעװער (אומגעבראכט געװארן אין פאריז), 5) יאםל ליסער (אומגעבראכט מיט זײן פרוי און זון אין ראװנע), 6) יהושע גוטמאן׳ 7) די שװעסטער בלומענטאל׳ חיה׳לע, 8) דרעזל, 9) אסתר׳ 10) חנד״ און 11) שײנדל (געשטארבן אין יאר 1937 אין מאנטרעאל• קאנאדע), 12) אברהם׳טשע זילבערבערג, טראגיש געשטארבן אין יאר 1929 אין קראקע, 13) אברהם שװיעטשניק געשטארבן אין יאר 1929 אין כמיעלניק, 14) אלתר גליקםמאן, 15) מרדכי שפױואק, 16) ױאל סקורעצקי, 17) חיה שרה פעלמאן־פרידמאן. 18) נחמיה םאמבורסקי, 19) בײרעד גארליצקי׳ 20) בלומע דזשארע, 21) חנן פאפלאק 22) יצחק פירשטנבערג, 23) פײװל שפױואק, 24) אסתר אבראמאװיטש, 25) שפרינצע אײזיקא־ װיטש (אומגעקומען דורך די נאציס), 26) רויזע זילבערבערג־ זשערניצקי (אומגעקומען מיט איר קינד אין רוסלאנד), 27) הערש װאלף פאסטערנאק (אין םאריז), 28) אסתר שײן (אין קאנאדע)׳ 29) טעמערל װײצמאן (אין אמעריקע), און א סך אנדערע, װעלכע דער שרײבער פון די שורות׳ האט זײ פאר־ לוירן פון זכרון נאד 28 יאר זיץ אװעק פון כמיעלניק.

... די ״ױגנט״־ארגאניזאציע איז געװאקסן א סך שנעלער אפילו װי די מוטער־ארגאניזאציע און דאמאלם האט מען טראגספעדירט די ח׳ אברהם שײבער (װעלכער איז די 20־קער יארן אװעק קיץ דײטשלאנד׳ שטודירט דארטן, נאכדעם געאר־ בעט אין םאװיעטישן קאנסולאט׳ געסארן קיץ רוסלאנד און פארשוװגדן געװארן ביזן הײנטיקן טאג), און שמואל לײב

... א טײל פון זײ איז אװעק קײן רוסלאנד (א גרופע פון 40—30 מאן איז אװעק קײן קאװקאז). ...

... אזעלכע בילדער האבן זיך אגגעהויבן איבערחזרן יעדן טאג, האבן מיר אגגעהויבן זוכן אן אויסװעג. איך פלעג פארן צװײ מאל א װאך קײן םאסנאװיעץ און בענדין — און דארט האב איך געזען, אז די לאגע איז נאך ערגער װי אין כמיעלניק. ס׳איז מיר געװארן קלאר, אז מ׳דארף אװעק קיץ רוסלאנד.

... צװײ טעג פארן ארײנמארש פון דער דײטשער ארמײ קײן כמיעלניק׳ בין איך׳ צוזאמען מיט פיל ױגנטלעכע פון אונדזער שטאט׳ אװעק צו דער רוםישער גרענעץ. איך׳ שמואל קויפמאן׳ שלמה קאץ, און שמואל װײנבערג האבן זיך געהאלטן צוזאמען. נאך פיל איבערלעבונגען זענען מיר אנגעקומען קײן םארנע. דארט זענען מיר געװען א חודש און אװעק קײן לעמבערג װו מיר האבן זיך געטראפן מיט פיל כמיעלניקער׳ דעמא־ ביליזירטע פון דער פוילישער ארמײ און פליטים. פון דארט זענען מיר אװעק אין טיף רוםלאנד. מיטן אויםברוך פון דער רוסיש־דײטשער מלחמה האב איך זיך מאביליזירט אין דער רויטער ארמײ. אין דער ארמײ בין איך געװעזן פון חודש אויגוסט 1941 ביז מערץ 1942. נאכן פויליש־רוסישן אפמאך ...

... אין א געװיםן טאג זעגען פול־געפאקטע צוגן אװעק פון לעמבערג מיט פרײװיליקע קײן רוסלאנד. מיר זענען אנגעקומען אין דער געגגט פון דאנבאס. מיר זענען אויפ־ גענומען געװארן מיט מוזיק. רוםישע פארשטײער האבן אונדז באגריםט. א לײטער פון א שאכט האט געמאלדן׳ אז ער נויטיקט זיך אין 40 פרײװיליקע צו ארבעטן אין שאכט בײ גוטע נארמאלע באדינגונגען. איך האב זיך באלד געמאלדן

אלע כמיעלניקער האבן זיך געהאלטן צוזאמען, געעצהט זיך איינער מיטן צווייטן ווי איין משפחה. עטעלעכע זענען אװעק צוריק אהײם, טײל זענען אװעק קײן דאנבאם אין די קױלן־גרובן. קײן גוטע גרוםן זענען נישט געקומען פוז זײ־ האט זיך קיינער מער נישט געוואלט פארשרייבן. דער גוטער חײם קלײנהענדלער פלעגט אײנטענהען מיט אונדז -. קינדער־ לעך, קיין דאנבאס פארט נישט, ס׳טויג נישט דארטן ! שפע־ טער האט מען אנאנםירט, אז מען קאן זיך פארשרײבן צו פארן נאך רוסלאנד אין פארשידענע ערטער און מען קען אויסקלויבן זיך, װי אונדזערם א גרויםע גרופע האט אויםגע־ קליבן, קאװקאז. מיר זענען אװעק א גרויםע גרופע כמיעלני־ קער, בײ א 30 —40 אין צאל, איבערגעלאזט נאך א סך במיעלניקער אין לעמבערג, װעלכע האבן געהאלטן אז דארט ...

... פעפער, פרץ מארקיש, און אנדערע ײדישע פערזענלעכקײטן אין רוסלאנד. זײ האבן מיר דערצײלט װי אזױ זײ זענען אין מיטן דער נאכט ארויסגענומען געװארן פון זײערע בעטן און הײמען, אפגעריםן געװארן פון זײערע משפחות און פארשיקט געװארן א,ן א פארװאס און אן א פארװען. איך האב אזוי געארבעט שװער ביז די קריג האט זיך געענדיקט און צוזאמען מיט פוילישע ײדן בין איך צוריקגעפארן קײן פוילן נאך דער באפרײאונג. איך האב שטארק געװאלט זעען מײן הײם שטאט כמיעלניק. איך האב געגלויבט, אז איך װעל נאך טרעפן מײן פאטער און מוטער, מײנע ברידער און שװעסטער, װעלכע איך האב קײן אײן מינוט נישט פארגעםן. מיטן אנקומען קײן פוילן בין איך געװארן זײער טרויעריק, זעענדיק װי פאלאקן באװארפן מיט שטײנער אונזער צוג. איך האב זיך באזעצט אין שטעטין. מיר האבן צונויפגענומען עטלעכע כמיעלניקער און צוזאמען ארײנגעפארן קײן װארשע. צװיש אונדז איז געװעזן שמואל װײגבערג און משה ידדל אײונבערג, װעלכע זעגען אומגעקומען אין קעלצער פאגראם, דעם 4־טן ױני 1946.

... ליבע און גלײכהײט צװישן פעלקער קען די מענטשהײט רעטן״. די באװעגונג איז אן אומלעגאלע. די פאליצײ װײםט אבער אלץ׳ און בײ דער ערשטער געלעגנהײט װערן 18 ײגגלעך און מײדלעך ארעם־ טירט און זײ באקומען תפיסה. פיר יאר האט שמואל פאר־ בראכט אין תפיםה — פון 16־טן ביזן 20־טן יאר פון זײן לעבן. דארטן איז ער אבער װײטער געבליבן דער עקשנותדיקער קעמפער, האט דארט געטרוימט און געלערנט. פון דער תפיסה איז ער ארוים אן אפגעשװאכטער אין גוף אבער א געשטארק־ טער אין גײםט. אין יאר 1937 פרװוט ער אויך אזיף פאר־ שידענע װעגן צו קומען קײן שפאניע, בכדי אנטײלצויעמען אין קאמף אויף דער זײט פון דער רעפובליקאנישער ארמײ. ער װערט ארעםטירט, זיצט און קומט צוריק. אין יאר 1939, מיטן אויסברוך פון צזוײטן װעלט־קריג, פארלאזט ער כמיעלניק אויפן װעג קיץ רוםלאנד.

... איך בין געקומען קײן פוילן פון רוסלאנד אין יאר 1945. אין לאדזש האב איך בײ כמיעלניקער פרײנט געלאזט דאס ביסל ארעמקײט און גלײך אין זעלבן טאג אװעק אין מײן טײערער הײמשטאט כמיעלניק. אויפן װעג איז מײן קאפ גע־ װען פול מיט מחשבות : אפשר איז עם נאר א בײזער חלום, אט קום איך צוריק און טרעף װײטער מײן טײערע משפחד״ מײן טאטן מענדל און מאמע חנהלע, מײנע ברידער און שװעסטער, מײן ברודער ישכר, דעם גרויםן צױניסטישן עםקן... אזוי טראכטנדיק הער איך װי דער פוילישער שאפער רופט־ אויס : כמיעלניק. איך שטײג אוים אויף דער קיעלצער גאס און איך הויב אן צו גײן אין דער ריכטונג פון נײעם בית הקברות. שוין פון דער װײטנס האב איך געזען דעם הורבן, װאם האט אויף מיר געמאכט א פײנלעכן אײנדרוק : צעבראכענע מצבות, אויםגעריםענע פון די קברים און צעװארפענע אויפן פעלד, װו עם האבן זיך געפאשעט בהמות. איך בין פון דארט אװעק און װי א װאנזיניקער געגאנגען װײטער.

במוםדות היהודים בעיר ובסביבה, ושמו הלך לפניו כאישױת עממית ועםקן צבורי לא רק בחמילניק עצמה ובםביבתה הקרובה, אלא גם בכל פולין, בהױתו מעורב עם הצבור ועם הרשות כאחד. פולין היתה כפופה בימױ למלכות הרשעה של רוסיה הצארית שהתנכלה מפעם לפעם בזכויות היהודים במדיגה ושלילת אזרחותם. ופעם אחת, אחרי ששוב ניתכו גזירות קשות על היהודים ואחרי הפרעות ביהודי רוסיה בשנת 1880, התכנםו ראשי הצבור היהודי בװרשד״ ובאספתם לטכס עצה נבחרו ר׳ ױחנן סילמן ורבה של קרקוב רבי שמעון סופר (בנו של רבי משה ה״חתם םופר״ מפרםבורג) כשליחי הצבור של יהודי רוםיה לרשוױת הראשױת בערי המלוכה פריס ולונדון להשתדל ולפעול להסרת רוע הגזירות ושיפור מצב היהודים. עובדה זו, שיהדות ךוסיה מצאה לנכון לבחור בר׳ ױחנן העסקן מחמילניק הקטנה לנציגה, מעידה שהוא הספיק לרכוש לו אמון גם מרחוק. הוא דאג גם לחינוך הגון של בנױ, ובנױ, בהם ר׳ ישראל לײב, הױ למדנים ידועים, חםידים ותלמידים של ה״חידושי הרי״מ״ מגור.

... צוזאמען מיט פיל גרויםע שטעט אין פוילן׳ װאס האט דעמאלט געהערט צו רוםלאנד׳ האט אויך כמיעלניק צו יענער צײט געהאט אירע סאציאליסטן־רעװאלוציאנערן׳ װעלכע האכן זיך געגרײט צום גרויםן טאג פון דער רעװאלוציע אין יאר 1905. ...

מיטאמאל איז דערגאנגען די ידיעה, אז ענגלאנד האט די ײדן צוגעזאגט אפצוגעבן ארץ־ישראל. די גדולה איז געװען זײער גרויס. אםך האבן זיך גענומען גרײטן צו פארן נאך ארץ־ישראל. באלד דערנאך א צװײטע ידיעה, אז אין רוס־ לאגד האט אויסגעבראכן די רעװאלוציע. אזעלכע אויפטרײם־ לענדיקע פאםירונגען, אײנע נאך דער אנדערער. עס איז געװארן שװער צו באנעמען און פארשטײן, װאס אזעלכעס עס קומט פאר אויף דער װעלט. ...

... רוםלאנד מיט אמערקקע, און דאמאלס װעט מען אײך פאר־ טיליקן ביזן שורש״. ...

... איך אויסגעװען אין נאך כל המינים פארשיקונגס־ערטער. געהונ־ גערט, געליטן און געקרענקט — אזוי לאנג, ביז די פוילישע בירגער זענען באפרײט געװארן אין רעזולטאט פון שיקארםקי־ אפמאך. מיר האבן זיך מאביליזירט אין דער אנדערס־ארמײ. פאר א ײד איז אבער נישט געװען אזוי לײכט אנגענומען צו װערן. צװישן די כמיעלניקער, װאם זענען יא אנגענומען געװארן און נאך לאנגע װאנדערונגען אנגעקומען דורך פערםיע און איראק קײן ארץ־ישראל, זענען געװען: אלטער גאלד־ שטײן, חנינא גאלדשטײן, אפרים גאלדשטײן, אביגדור שטרופ. ברוך שװיעטשניק, חנן לעװינשטײן, ױםףמארטין, משהדאמב, מענדל מאלי, אליעזר, דוד שמריהם זון. אויך איך בין אנגע־ נומען געװארן. אין לעצטן מאמענט בין איך אבער קראנק געװארן אויף טיפוס. מ׳האט מיר אראפגעזעצט פון צוג אדן כ׳בין געבליבן אין רוםלאנד, ביז ם׳האט זיך אנגעהויבן די רעפאטריאציע קײן פוילן. ...