Germany

... בתולדות פולין ידועה יפה חמילניק, השוכנת על אם הדרך המוליכה לקילץ ולבוסקו. כבר בשנת 1241 התחוללו בםביבותיה קרבות עזים נגד הטטרים. למעשה שמשה מבצר מפני פלישות הטטרים. בקרב נגד כנופױת הטטרים׳ בפיקודו של באטוחאן ע״י חמילגיק בשנת 1247, הושמדו צבאות פולין וכל החבל סנדומיז׳ —קראקא —װרצלאב נחרב. הם חדרו עד סיאראדז, לנצ׳יץ, וםחבו אתם לשבי אלפי תושבים, בתוכם גם יהודים משלזיה ופולין. סביבות אלו נשארו עשרות שנים שוממות ורק בעזרת מתישבים מגרמניה הוקמו ישובים חדשים. בלתי ידוע׳ אם באותה תקופה היתה כבר חמילניק עיר.

פבחינה כלכלית היתה חמילניק חשובה כבעלת מכרות נחושת ופלדה. עוד במאה ה־17 ניתן זכיון לקבוצת מתישבים גרמנים להתחיל בחפירה. אין ידיעות עד כמה הצליחו בחפושיהם. עובדה, שבתעודות ומסמכים הדנים על תחפורת (בערגבוי) בפולין במאה ה־18, לא נזכרת חמילניק. ...

... עוד בימי השואה בשנת ת״ח היתה בחמילניק קהילה יהודית בעלת ארגץ. המילניק היתה מקום לא אכזב ליצוא נוצות שונים לכל רחבי המדיגות הפולנױת ולגרמגיה. ה״ג׳ואיש ױניברסל אנציקלוםדיה״ מצײנת כי בעיר היה מאז ומתמיד רוב של 85% ובשגת 1921 הױ בה 8000 יהודים וכ־סס12 נוצרים. כמו״כ מצײגת האנציקלופדיה כי היהודים בעײרה הױ במצב כלכלי יציב ועל כן יכלו להקים להם בית כנסת שהצטײן בבנײנו ובױפױ בכל פולין.

נוכחתי לדעת, כי אכן היה לכינוי על מה לםמוך. עם פרוץ המהפכה בגרמניה כשהמכונה המיליטריםטית התמוטטה וצבאות ה״קיזר״ התחילו לעזוב את פולין כשבעקבותיהם רודפים הלגױגים הפולנים של פילםודםקי, פשטה שמועד״ כי בכל שטחי המדינה עבר השלטון לידי הפועלים והאכרים, וכאילו פקודה יצאה למחנה המהפכני בכל אתר ואתר לבצע מיד את תפיסת השלטון מידי משרתי הצאריזם הרקוב, שהתעללו דורות על דורות באוכלוםית פולין. ולכשהגיעה השמועה לחמילניק, נחפזו אנשי פועלי צױן שבמקום לקײם את המצװה, וחיש מהר השתלטו על כל מוסדות השלטון בעײרה, בהכריזם על שלטון הריפובליקה. ...

דער רב ז״ל האט מיר דערצײלט אן אנעקדאט, װאם זײן זײדע ר׳ ױחנן האט אים דערצײלט, אז װען ער איז געװעזן אין דײטשלאנד מיט דער דערמאנטער דעלעגאציע, איז אים אויםגעקומען צו זײן דארט יום־טוב. די דעלעגאטן, צוזאמען מיט דעם קראקאװער רב ר׳ שמעון םופר — װעלכער איז אײך מיטגעפארן מיט די דעלעגאטן פון פוילן זײ צו העלפן הגם קראקע האט שוין דעמאלט באלאנגט צו עםטרײד, — זענען אװעק דאװענען אין דער שול. װען עס איז געקומען צום דוכנען איז אײנער פון די פוילישע דעלעגאטן װאם איז געװען א כהן צוגעקומען װאשן די הענט פארן דוכענען, אבער דער דײטשער ראבינער איז מיט גרויס כעס צוגעלאפן צום קראקאװער רב און האט אים געפרעגט ״האט איר נישט געלערנט אז ״וזר לא יעלה לדוכןז״ ר׳ שמעון סופר האט דעמאלט געזאגט מיט א שמײכל צו ר׳ יוחנן כמיעלניקער : דער ראבינער איז באמת א גאון אין עם־הארצות. ...

... בעת דער צורר היהודים ניקאלײ דער ערשטער ימ״ש, האט ארויסגעגעבן שװערע גזירות קעגן אונדזערע עלטערן אין פוילן, איז אין װארשע פארגעקומען א גרויםע אסיפה און עם איז באשלאסן געװארן צו שיקן א דעלעגאציע נאך דײטשלאנד און ענגלאנד בכדי די דארטיקע רעגירונגען זאלן משפיע זײן אויף דעם רוסישן מלכות הרשעה צו פארגרינגערן די גזירות. אין אט דער דעלעגאציע איז געװעזן אויך ר׳ ױחנן סילמאן פון כמיעלניק, דער זײדע פון מײן רבי׳ן׳ הרב ר׳ אברהם יצחק סילמאן פון כמיעלניק, זצ״ל.

... איך פארלאז אלזא אונגארן אין דעם טאג פון דער 12־טער יארצײט נאך מײן פאטער (ער איז געשטארבן כ׳ חשון תר״ע, דעם 4־טן נאװעמבער 1909). דעם 21־טן נאװעמבער 1921 פארלאז איך מײך װוין־ארט די שטאט מישקאלץ אויפן װעג נאך האמבורג, דײטשלאנד. אין ערשטן דעצעמבער פאר איך אפ נאך נױ־יארק מיט דער שיף ״מאנט קעראל״.

... זאלן מארגן פרײטיק א גאנצן טאג זען זיך צושטעלן צים זאפאס, װײל אונדזער קײזער זאל לעבן, האט דערקלערט קריג דײטשלאנד און עםטרײך. װער עס װעט עובר זײן אויף דעם געזעץ פון מלכות װעט באשטראפט װערן מיט דער הארבסטער שטראף. טא געדענקט, אז מיר באדארפן אלע פארטײדילן דעם צאר און דאס לאנד״ !

... די ״ױגנט״־ארגאניזאציע איז געװאקסן א סך שנעלער אפילו װי די מוטער־ארגאניזאציע און דאמאלם האט מען טראגספעדירט די ח׳ אברהם שײבער (װעלכער איז די 20־קער יארן אװעק קיץ דײטשלאנד׳ שטודירט דארטן, נאכדעם געאר־ בעט אין םאװיעטישן קאנסולאט׳ געסארן קיץ רוסלאנד און פארשוװגדן געװארן ביזן הײנטיקן טאג), און שמואל לײב

... א טײל אנטלאפענע פון כמיעלניק האבן זיך געלאזט מיטן ברויזנדיקן פליטים־שטראם אויף יענער זײט וױיםל׳ װו — װי מען האט פארזיכערט — די פוילישע ארמײ שטעלט אן העפ־ טיקן װידערשטאנד׳ אבער ,״ױוהין מ׳איז געקומען האט זיך ארויסגעשטעלט׳ אז די דײטשן האבן דאס ארט שוין באזעצט״. נאכדעם׳ װי די דײטשן האבן פארםירט די װײסל, האט שוין דאם װײטערדיקע לויפן קײן שום זין נישט געהאט און עם האט זיך אנגעהויבן פאר די מחנות פליטים דער װעג צוריק — איבער זײטיקע פעלד־װעגן און װעלדער — פון װאנען מען איז געקומען1).

1944). אין װארשע האט רבקה מאלי צװישן אנדערן געארבעט בײ דער פרוי סאלעצקא, דער פרוי פון א פוילישן פאר־ מלחמהדיקן גענעראל. נאכן אויסברוך פונם אויפשטאנד איז זי ארויסגעםירט געװארן צוזאמען מיט דער באלעבאסטע קײן דײטשלאנד.

... פון פזשעדבאזש האט מען אונזערע צוױי שװעםטערם גע־ שיקט קײן דײטשלאנד אין ארבעטם־לאגער ראװענםברוק און אונז קײן טשענסטאכאװ און האםאג ארײן מיט אלע אנדערע ײדן• ...

... זײ האבן מיר געלאזט דאס גאנצע רײכטום׳ זײענדיק זיכער׳ אז קײנער קומט גישט צו מיר. שפעטער האט מיך דער באלעבאס רעקאמענדירט אויף ארבעט צו זײנס א םעקרע־ טארקע׳ װו איך האב געזאלט צוהעלפן אין דער באלעבאטיש־ קײט. קײן פרעמדע האבן זײ נישט געװאלט און איך בין שוין געװעזן אן אײגענע. זײ האבן מיר אויםגעארבעט אן ארבעטס־ קארטע׳ מען זאל מיך נישט כאפן אויף .ארבעט קײן דײטש־ לאנד. מרים קאליש האט דערװײל באקומען א צװײטן פאסטן און אויך בן־צױן האט באקומען א פאסטן בײ א .אלטן פראפעסאר אלס גערטנער. מיר האבן זיך װידער געטראפן. ...

... באלעבאטים און איך האב זײ געגעבן צו פארשטיץ׳ אז זי האט באקומען א באפעל זיך צוצושטעלן אויף ארבעט קײן דײטשלאנד. זײ האבן פאר איר אויך א פאםטן באזארגט. איך מוז אונטערשטרײכן, אז נישט גענוג איז געװעזן דעמאלט צו האבן ארישע פאפירן, מען האט אויך געמוזט האבן אן ארבעטם־ פלאץ. אין קעגנפאל האט מען געקאנט גרינג ארײנפאלן. ...

פון אויפשטאנד זענען די אוקראאינער ארײנגעקומען צו אונדז אין הויז׳ אלע אײנװױנער ארויםגעטריבן און אלץ פארברענט. אזוי האבן זײ געטאן כמעט אין גאגץ װארשע־ מען האט אונדז געפירט אויף דעם ״זיעלעניאק״ אויף גרויעצקא־גאם. דאס איז געװעזן א גרויסער פלאץ. װען מיר זענען דארט אנגעקומען׳ זענען שוין געװעזן טויזגטער מענטשן. די אוקראאינער האבן דארט געשלאגן, געהרגעט׳ פונקט וױ אין כמיעלניק בעת דער אויםזידלונג. מיך און מײן באלע־ באסטע האט מען געפירט קײן דײטשלאנד. די אלטע מוטער אירע האט מען געלאזט אין פוילן און די טאכטער ד׳אט אנטײלגענומען אין אױפשטאנה ...

... וװינען. מײן באלעבאסטע איז אבער צוריקגעקומעו א דעײ שלאגענע. מען האט איר אויפן דארף דערצײלט, אז דאס הויז פון מיץ ״לעטניםקא״ איז פארפלאמבירט דורך ״געסטא־ פא״. די אלטע באלעבאםטע איז ארעםטירט און דאס גאנצע דארף באשולדיקט זי׳ אז זי האט געהאלטן בײ זיך ײדן. מײן ״מומע״ טרײבט אונדז ממש פון שטוב ארוים• איך האב מער קיץ כוח נישט. װאלט איך געװען אלײן גײ איך אין ארבעטס־ אמט זיך מעלדן אויף ארבעט קײן דײטשלאנד. איך בין דאך אבער מיטן קינד׳ צו װעלכן איך בין אזוי שטארק צוגעבונדן. ...

... װען די רוםן האבן זיך דערנענטערט האט מען אונז אװעק־ געפירט קײן בוכנװאלד, אין דײטשלאנד, װו עס זענען אומ־ געקומען פיל כמיעלניקער פון הונגער און פארשידענע קרעיק. צװישן זײ ־ אליעזר בוגײסקי, קלמן קלײנהענדלער, פישל זיל־ בערבערג, אליעזר מילער, און פיל אנדערע• פין בוכנװאלד האט מען אונז געפירט איבער גאנץ טשעכאסלאװאקיע ביז טערעזנשטאט, װו מיר זעגען באפרײט געװארן דורך די אמע־ ריקאנער.

... נאך צװײ און א האלב יאר זײן אין לאגערס׳ האט מען אונדז אין יאנואר 1945 ארויםגעשיקט פון טשענסטאכאװ קײן דײטשלאנד. די רוםן זענען שוין געװעזן אין די פארשטעט. מיר זענען ארויםגעפארן צוזאמען מיט די מענער. אין בוכענװאלד האט מען אלע מענער .ארונטערגענומען. דארט האב איך זיך געזעגנט מיט מײן מאן• מיר האבן זיך אפגע־ שמועםט׳ װען מיר װעלן דורכלעבן דעם קריג (אין װאם מיר האבן שטארק געצװײפלט), זאלן מיר זיך טרעפן אין אונדזער געבורט־שטעטל, כמיעלניק. ...

... 1946 — אויף דער ערשטער אזכרה נאך די כמיעלדקער קדושים אין לאנדםבערג (דײטשלאנד). ...

... נאצישע לאגערן אין סקארזשיםקא און אין קיעלצער ״האסאג״. אזעלכע װעלכע האבן איבערגעלעבט אויף דער ״ארישער זײט׳/ אין באהעלטעגישן און אין די טויט־לאגערן פון אש־ װיענטשיס און טרעבלינקע. חבדים און פרײנט װאם האבן נאך דער מלחמה צוזאמען געלעבט אין די די.פי.־לאגערן אין דײטשלאנד און דערנאך געװען פארשיקט אויף ציפערן. אלע זענען זײ איצט דא. גרופירן זיך אין די װינקלען פון דעם גרויסן זאל׳ פרעגן זיך׳ שמועסן זיך אויס קעגנזײטיק װעגן לעבן׳ דערמאנען זכרונות פון דער אלטער הײם — אזוי ביז דער ארגון־סעקרעטאר איז מודיע אז עס הויבט זיך אן די אזכרה. ...

... פארן דאזיקן קאמיטעט זענען געשטאנען גרויםע אביעק־ טױוע שװעריקײטן, װארעם אין מאמענט יווען ם׳איז באשלאפן געװארן צו שיקן הילף פאר לעבנגעבליבענע כמיעלניקער אין א געװיסן פלאץ, איז צומארגגם דארט שוין קײנער גישט געװען. די מעגטשן האבן געװאנדערט פון פוילן קײן דײטש־ לאנד און אין אנדערע מקומות. ס׳איז נישט מעגלעך געװען פעםטצושטעלן װוהין צו שיקן הילף.

... אין פרילינג פון 1946 האבן אנגעהויבן אנצוקומען קײן אמעריקע די ערשטע געראטעװעטע כמיעלניקער ײדן פון די לאגערן אין דײטשלאנד און אויך פון שװעדן. פון אט די ײדן האבן מיר דא באקומען די ערשטע דירעקטע גרוסן װעגן חורבן כמיעלניק, און װעגן אלץ װאס ס׳איז פארגעקומען אין כמיעלניק דורך דער גאגצער צײט פון דער נאצישער אקו־ פאציע, פון זײער לעבן נאך דער באפרײאונג אין כמיעלניק װי אויך פון זייער לעבן אין די לאגערן. ...

... מיטן ארײנדרינגען פון די אליאירטע ארמײען אין דײטש־ לאנד און באפרײאונג פון די קאנצענטראציע־לאגערן, האבן מיר זיך גלײך געשטעלט אין פארבינדונג מיטן ״דזשאינט״ און איבערגעשיקט א ספעציעל געדרוקטן ברױו צו אלע געראטעװעטע לאנדסלײט, לאזנדיק זײ װיסן, װעגן דעד ארגאניזאציע אין נױ־יארק, װעמענם ציל איז זײ צו העלפן מאטעריעל, און אויך פארבינדן די, װעלבע האבן קרובים אין די פאראײניקטע שטאטן. מיר האבן ארויסגעשיקט שפײז־ פעקלעך צו אלע אונדזערע לאנדסלײט אין דײטשלאנה עסט־ רײך און געלט־סומעס נאך שװעדן און בעלגיע.

פאר פעקלעך־שפײז אין די לאגערן אין דײטשלאנד, עםט־ רײך׳ איטאליע׳ אין פוילן, אין באפרײטן פראנקרײו װי אויר אין ישראל. נײ מאשינען צו לאנדםלײט אין פראנקרײך, געלט־ שטיצע צו לאנדםלײט אין דײטשלאנד, עסטרײך, איטאליע, ציפערן, פוילן און ישראל װי אויך צו נײ־געקומענע אין אמעריקע. ...

... בסוף שנת 192,0 עזב את חמילניק והיגר לגרמניה. בברלין פיתח את כשרונותיו המסחרײם לממדים רחבים׳ אך לא פפק פימא מגירסא גם שמה׳ לא הזניח את למוד הגפ״ת ומפרשױ והצטײן כסופר׳ מאמרױ פורסמו בהרבה כתבי־עת. עם עליתה של ממשלת הרשע לשלטץ עזב הרב פרײס את ברלין והשתקע בפריז. שם הוציא לאור ביחד עם הרב שוחטמן ע״ה את השבועון ״דאס װארט״. בעתון זה פרסם רבים ממאמרױ על עניני חנוך׳ דת׳ פלפול ומענינא דױמא.

... אױף דער איניציאטיזו פון די כמיעלניקער אין פראנקרײך האבן זיך די אמעריקאנער לאנדםלײט פאראינטערעםירט מיטן העלפן ארויסנעמען די כמיעלניקער ײדן פון די ״די־ פי״־לאגערן אין דײטשלאנד. זײ האבן פאר דעם צװעק צוגעשיקט 250 דאלאר. ...

... אכרהם מידלזש - גרמניה משה לײכ מידלזש-מנדה ...

עד למלחמת העולם הראשונה שפרצה בין גרמגיה ורוםיה בשנת תרע״ד לא התעגין יעקב הרבה בענינים שמחוץ לעולם התורה. העײרה חמילניק היתה עײרה טפוםית יהודית ככל יתר העײרות, ויהודיה עסקו במםחר ובמלאכד״ ברוכלות ובכל הבא לידם. אולם כל מחשבותױ תפוםות בעולם התלמוד, בתנא־ קמא ובהאי ״מאן דאמר״ והיה לן בעומקה של ההלכה ואהב לטײל בפרדס האגדה הנפלא. וכה היה ױשב ולומד בצװתא, איו עם עצמו ומבלה עתים בתורה. ...

די מלחמה איז נאך אין גאנצן ברען. די דײטשן זענען נאך גענוג שטארק. אין דארף האט מען גערעדט׳ אז די מלחמה װעט נאך דויערן צענדליקער יארן. אונדזער באלעבאס איז ארײנגעפאלן אין א שלעכטער שטימונג. װאם זאל ער טאן. ער אלײן איז ארעם און מיר האבן שוין מער קײן געלט צו געבן אויף עסן. ער שטעלט אײן זײן פאמיליעם לעבן מיט זײן גאנץ פארמעגן. מיר האבן פון דעם זײער פיל געליטן• װאם די באלעבאטים זענען פארזארגט. זײ זענען זײער װײניק ארײנגעקומען צו אונדז. דאס עסן האבן זײ ארײנגעשיקט מיט דער טאכטער. זי האט געגעבן א שליס אויף, א שטעל .ארײן דאם טעפל עםן און גלײך צוריק פארשלאםן. מיר האבן נישט געקענט כאפן פון איר אפילו אײן װארט. אזוי האט געדויערט זעקם ועלשים װי זײ זענען גישט ארײנגגעקומען צו אונדז. מיר זענען געװען זײער באזארגט. מיר האבן אנגעהויבן מורא האבן פאר זײ, פאר זײ, װאס זענען געװען צו אונדז .אזוי גוט און געטרײ• מיר זענען געזעםן אין פארשלאםענעם שטיבל מיט גרויס שרעק. פריער האבן מיר פארט עפעס געװוסט, װאס ם׳הערט זיך. טײלמאל פלעגן זײ ברענגען א צײטונג, דערצײלן װאם מענטשן זאגן. אבער זי ...

... ײדן האבן זיך געפילט הפקר און מען האט געהאפט אויף עפעם א נס. מיט א מאל האט זיך פארשפרײט א קלאנג, אז די רוםן מיט די דײטשן האבן זיך צעטײלט מיט פוילן לויט די גרענעצן פון פארן ערשטן װעלט־קריג, דאם הײסט, אז כמיעלגיק זאל באלאנגען צו די סאװיעטן. הױת װי דײטשן האבן שױן געהאט פארנומען גאנץ פוילן, האבן זײ אנגעהויבן ארויסנעמען מיליטער צוריק קײן דײטשל-;נד. און װײל מען האט געזען װי דאס מיליטער פארלאזט כמיעלניק, האט מען אנגעהויבן גלײבן, אז די רוסן װעלן ארײן אין שטאט, בפרט אז עס זענען געװען טעג, װען אין כמיעלניק איז נישט געװען קײן אײן דײטשער זעלנער, אזוי אויך אין די ארומיקע שטעט־ לעך. א םך ױנגע מענטשן האבן זיך טאקע אפגעהאלטן פון אװעק צו די םאװיעטן, נאך דעם װי עטלעכע גרופעם זענען שוין געהאט אװעק. א סך זענען אפילו צוריקגעקומען פון לעמבערג. װוהין זײ זענען געהאט אנטלאפן אדער זענען