Buchenwald

... אין טשענםטאכאװער ״האסאג״ איז די אדמיניסטראציע געװען די זעלביקע װי אין קעלץ׳ די לאגערניקעס פון קעלצער ״האסאג״ האבן געטראגן רויטע ארעמבעגדער בעת די םקאר־ זשיםקער זענען געװען געצײבנט מיט געלע לאטעס. די באדינגונגען אין לאגער זענען אבער געװען פיל ערגער װי אין קיעלץ. געװען דא אפטע סעלעקציעס׳ די שװאכערע לאגערניקעם האט מען געשאסן. די לאגע אין טשענסטאכאװער ״האסאג״ האט זיך נאך פארערגערט מיטן איבערנעמען דעם לאגער דורך די ס.ס. דעם 15 און 16 יאנואר 1945 ערב דעם אנקומען פון דער םאװיעטישער ארמײ האבן 2 גרויםע טראנס־ פארטן פארלאזט טשענסטאכאװ אויפן װעג קײן בוכענװאלד. די פרויען האט מען געפירט קײן בערגען־בעלזען און פון דאנען קײן בורגאו און טירקהײם׳ פון דארט קײן דאכאו.

קװארטירט געװארן 1500 לאגערניקעם. צוליבן שמוץ און קראנקהײטן זענען דא מענטשן געפאלן װי פליגן. 2 חדשים האבן די לאגער־אםירים געארבעט בײ װײמאר (8 קמ. פון בוכענװאלד) בײם אפרײניקן די גרוזעם פון די באמבארדירונ־ גען. פיל העפטלינגען זענען געהרגעט געװארן פון די באמבעס פון די אליאירטע. ...

יעדן טאג זענען אנגעקומען טויזנטער טראנספארטן. גאנץ אוישװיץ האט מען אהער עװאקואירט. אין בוכענװאלד האבן זיך געפונען פון 10 יאר צוריק דײטשע קאמוניסטן, װעלכע האבן זיך גוט באצויגן צו די העפטליגגע, צוגעגעבן האפענונג, געהאלטן רעפעראטן. זײ האבן געשאפן א געהײמע ארגאניזא־ ציע, געהאט אין געהײם א ראדיא, געװער. געװעזן איז דארט א באראק מיט קינדער װעלכע זײ האבן געלערנט. ...

... דעם 13.1.1943 האט מען אונז אװעקגעשיקט קײן בוכענ־ װאלד. ...

... גרײטן װוינונגען פאר ײדן, װאס װערן קאשארירט צו ארבעטן בײ זײ אין דער פאבריק. אויב עמיצער פון אונדז װעט זיך פרײװיליק מעלדן צו פארן מיט זײ׳ װעלן זײ רעדן און בעטן זײערע אויפזעערם אונדז מיטצונעמען, עם האבן זיך גלײך געמאלדן עטלעכע מענער׳ און איך בתוכם. אין דעם זעלבן טאג זענען מיר גלײך מיט זײ געפארן נאך קיעלץ און מיר זענען שוין פארבליבן בײ דער שקלאפן־ארבעט ביזן 6־טן אויגוסט 1944, װען זײ האבן אונדז׳ נאכן דערנענטערן זיך פון סאװיעטישן פראנט בײ דער װײםל׳ איבערטראנספארטירט מיט די מאשינען נאך טשענסטאכאװ און דארטן װײטער אונדז געפײניקט ביז דעם 15־טן יאנואר 1945. װען די רוםן האבן שוין אנגעהויבן אנצוקומען אין שטאט׳ האבן זײ אונדז מיט כוח געשלעפט צו דער באן, פארלאדנט אין געשלאםענע װאגאנען און אונדז ארויסגעפירט נאך בוכענװאלד. פון דארטן האט מען צעשיקט אין פארשידענע לאגערן צו דער ארבעט■ אנהײב אפריל 1945, װען די אמעריקאנער ארמײ האט זיך דערנענטערט צו אונדזערע לאגערן׳ האבן זײ אונדז ארויס־ געטריבן און אנגעהויבן יאגן צופום יעדן טאג א מרחק פון 30 —40 קילאמעטער׳ ביז מיר זעגען אנגעקומען כמעט װי

... װען די רוםן האבן זיך דערנענטערט האט מען אונז אװעק־ געפירט קײן בוכנװאלד, אין דײטשלאנד, װו עס זענען אומ־ געקומען פיל כמיעלניקער פון הונגער און פארשידענע קרעיק. צװישן זײ ־ אליעזר בוגײסקי, קלמן קלײנהענדלער, פישל זיל־ בערבערג, אליעזר מילער, און פיל אנדערע• פין בוכנװאלד האט מען אונז געפירט איבער גאנץ טשעכאסלאװאקיע ביז טערעזנשטאט, װו מיר זעגען באפרײט געװארן דורך די אמע־ ריקאנער.

... נאך צװײ און א האלב יאר זײן אין לאגערס׳ האט מען אונדז אין יאנואר 1945 ארויםגעשיקט פון טשענסטאכאװ קײן דײטשלאנד. די רוםן זענען שוין געװעזן אין די פארשטעט. מיר זענען ארויםגעפארן צוזאמען מיט די מענער. אין בוכענװאלד האט מען אלע מענער .ארונטערגענומען. דארט האב איך זיך געזעגנט מיט מײן מאן• מיר האבן זיך אפגע־ שמועםט׳ װען מיר װעלן דורכלעבן דעם קריג (אין װאם מיר האבן שטארק געצװײפלט), זאלן מיר זיך טרעפן אין אונדזער געבורט־שטעטל, כמיעלניק. ...