Auschwitz

... כשהרוסים רצו לעשות את בוםק לעיר מודרנית׳ עזבה מחשש לגורל חינוך בנױ׳ ועבר כאדמו״ר לאפטא. זמן קצר שימש כראב״ד ואדמו״ר בטארנוב שבגליציה. במלחמת העולם הראשונה עבר להונגריה והתישב בפרסבורג. בתרע״ח עזב את הונגריה ועלה לירושלים. בה נםתלק בשנת תרפ״ט. מחבר ספר ״ישמח צדיק״, וכן ״יסוד לקרא״ שנדפם בירושלים. בנױ? רבי ישכר־בר ליפשיץ האדמו״ר מסטרוכיקוב שישב באונגװאר ורבי יעקב ליפשיץ מפוטילוטש. שגיהם נולדו באפטא (הראשון בשנת תרמ״ח). רבי ישכר־מר נתמנה בתרם״ה כרב ואדמו״ר באונגװאר׳ וכלמדן גדול הוכר כמורה צדק ורבים באו אלױ גם ב״שאלות״. הקים לו בית־מדרש גדול שהתפללו בו בנוסח צאנז׳ ובהסכמת המיו רבי אברהם שלום מסטרופקוב מחבר ״דברי שלום״ (בנו של הצדיק רבי יהזקאל שרגא הלברשטאם משיניאבה) קרא לעצמו בשם הרב מסטרופקוב. בשנת תש״ד הובל לאושפיצין ושם נספה. בנױ בירושלים.

יעדן טאג זענען אנגעקומען טויזנטער טראנספארטן. גאנץ אוישװיץ האט מען אהער עװאקואירט. אין בוכענװאלד האבן זיך געפונען פון 10 יאר צוריק דײטשע קאמוניסטן, װעלכע האבן זיך גוט באצויגן צו די העפטליגגע, צוגעגעבן האפענונג, געהאלטן רעפעראטן. זײ האבן געשאפן א געהײמע ארגאניזא־ ציע, געהאט אין געהײם א ראדיא, געװער. געװעזן איז דארט א באראק מיט קינדער װעלכע זײ האבן געלערנט. ...

מיך האט מען מיט א טראנספארט פון קריםטלעכע פאליטישע פרויען אפגעשיקט אין קאנצענטראציע־לאגער פון לובלין׳ מאידאנעק. דארט האט מען מיך אפגעזונדערט פון די קריםטן. איך בין אריץ אין א ײדישן בלאק. װען די רוםן זענען געגאנגען פארוים, האט מען אנגעהויבן ליקװידירן דעם לאגער. צוזאמען מיט אנדערע האט מען מיך אפגעשיקט קיץ פלאשאװ׳ פון דארט קײן אוישװיץ׳ ראװענםבריק און וױיטער קײן מאלאכאװ, װו איך האב אין א פולװער־פאבריק געארבעט ביזן 25־טן אפריל 1945. דעמאלט איז געקומען דער רויטער קרײץ׳ אונדז באפרײט און אריבערגעפירט קײן שװעדן.

... ע־ גאלער גרופע פאליאקן׳ מען האט אבער אויסגעפונען אז די פאליאקן אין אונטערערד האבן אן אויפגאבע נישט נאר צו קעמפן קעגן די דײטשן נאר אויך קעגן ײדן. עם זענען געװען פיל מאל האפענונגען צו שאפן א ײדישע אונטער־ גרונט און עם איז אויך אין געהײם געשאפן געװארן געלט פאר געווערז די פאליאקן האבן דאס געלט גענומען, אבער קײן געװער נישט געגעבן. מיך און מײן ברודער איז געלונגען צו באקומעז די אומלעגאלע צײטונג, תחילת נאר אײן צײטונג און שפעטער האב איך געהאט 4 און 5 אזעלכע צײטונגען יעדע װאך. זײ זענען געלעזן געװארן און די נײעס איז זיך פונאגדערגעגאנגען צװישן דער ײדישער באפעלקערונג, אביסל האפענונג און מוט געגעבן די נידערגעשלאגענע ײדן. פון די אומלעגאלע צײטונגען האט מען זיך אויך דערוװםט װעגן די גאז־קאמערן אין טרעבלינקע, אוישװיץ און אויך װעגן ארבעטם־לאגערן•

װו ער האט געארבעט און געלעבט. מיטן מלחמה־אויםברוך אין 1939 האט ער פיל מיטגעמאכט אלם פוילישער ייד בעת דער דײטשער אקופאציע אין בעלגיע. ער איז צוזאמען מיט פיל ײדן דעפארטירט געװארן קײן אוישװיץ. אין אוישװיץ איז ער געװעזן אײנער פון די ארגאניזאטארן פון דער אנטי־ נאצישער אונטערגרונט. מיט דער באפרײאונג פון פוילן איז ער גלײך געקומען אין זײן געבורט־שטעטל כמיעלניק. אבער קײגעם פון זײן משפחה נישט געטראפן. ...

... נאצישע לאגערן אין סקארזשיםקא און אין קיעלצער ״האסאג״. אזעלכע װעלכע האבן איבערגעלעבט אויף דער ״ארישער זײט׳/ אין באהעלטעגישן און אין די טויט־לאגערן פון אש־ װיענטשיס און טרעבלינקע. חבדים און פרײנט װאם האבן נאך דער מלחמה צוזאמען געלעבט אין די די.פי.־לאגערן אין דײטשלאנד און דערנאך געװען פארשיקט אויף ציפערן. אלע זענען זײ איצט דא. גרופירן זיך אין די װינקלען פון דעם גרויסן זאל׳ פרעגן זיך׳ שמועסן זיך אויס קעגנזײטיק װעגן לעבן׳ דערמאנען זכרונות פון דער אלטער הײם — אזוי ביז דער ארגון־סעקרעטאר איז מודיע אז עס הויבט זיך אן די אזכרה. ...

... איך שטעל א מגבה מײנע עלטערן מיט פינף פון מײנע שװעםמער און ברידער מיט זײערע משפחות׳ אומגעקומען אין טרעבלינקי׳ אשװיענטשים און מײדא־ נעק, םארברענט אין די גאז־אוױונם. צו קבורה װעל איך אײך יעצט ברענגען און פאר אײער אומשולדיקן טויט כאטש א פאפירענע מצבה שטעלן אין יזכור־בוך פון אוגדזערע קדושים. ...