Busk

... טובות ודרכי עבודת ה/ ואף מסרו לו ״פדױנות״. בגיל העמידה קבע משכנו בקילץ׳ הקים לו בה בית ברחוב ״נײע װעלט״ והחל לערוך שולחנות. עניני המםחר היו נהירים לו׳ אחרי שעסק בהם זמן מסוים׳ ולכן רבו החםידים מבין מעמד הםוחרים שפנו אלױ בעצה׳ והוא ידע לעמוד להם בעת צרה ולחלצם במקרים קשים. הוא נפטר בשנת תרפ״ד׳ בט״ז מרחשון׳ ובנו ר׳ ישעיה׳לה שכהן כרב בבוסק הםמוכה לחמילניק ושיצא לה שם במעינות הרפואה שלה׳ בא למלא את מקומו״3).

דערװײל איז דער דאזאר ארויםגעקומען מיט זײנע שרײבערס, כדי צו בארואיקן דעם פארזאמלטן עולם, אז עם איז דא גענוג ברויט פאר יעדן אײנעם. דער דאזאר האט אויך באמערקט, אז פאר דעם ברויט דארף קײנער נישט באצאלן, װײל די געמײנדע האט געקויפט דאם ברויט פון איר אײגענער קאםע... אזוי איז דער ערשטער טראנםפארט ברויט אויםגעטײלט געװארן צו יעדנס צופרידנקײט און אזוי האט מען געבראכט כםדר ברויט פון בוסק, פילײכט צװײ אדער דרײ מאל א װאך. די כאלערע־עפידעמיע האט אבער ■װײטער געבושעװעט. יעדן טאג זענען געװען עטלעכע טױט־פאלן. די לװיהס זענען געװען עפנטלעכע׳ דאם הײסט אז די משפחות האבן געקענט נאכגײן אדער באגלײטן זײער פארשטארבענעם ...

... פון יענע דרײ פורן, װאם זענען גאנץ פרי געפארן קײן בוסק ברענגען דאם ברויט, איז דאס געװען די ערשטע פור, װאפ האט זיך געאײלט אין שטאט ארײן, װײל זי האט געפירט װײצן ברויט פאר די קראנקע אין די שפיטאלן. אומזיסט האט דער שליח הקהל, דער ײד, װאס האט באגלײט דעם בעל־עגלה• זיך געבעטן בײם עולם נישט צו פארהאלטן די פור, או די אנדערע צװײ פורן װעלן גלײך אנקומען און זײ װעלן האבן גענוג ברויט פאר אלעמען... דער עולם האט אבער געטענהט זײנם : ...

... אין אײנעם א טאג האט דער בירגערמײםטער געלאזט ררפן דעם ראש הקהל פון כמיעלניק און אים אנגעזאגט די בשירה, אז דורך כמיעלניק װעט אין עטלעכע װאכן ארום אדורכפארן פון פעטערבורג קײן בוסק א גרויםער אנגעזעענער מלוכה־ מאן און די שטאט דארף אים מאכן א שײנעם קבלת פנים. ...

א רב האט צו יענער צײט געקענט אויפגענומען װערן אין א גרויסער שטאט, נאר דאן װען ער איז שוין ערגעץ־וװ פריער געװען רב. נאר דאן איז ער שוין ראוי געװען אויך אויפגענומען צו װערן אין אן אנדער פיל גרעםערער שטאט, לויטן פרינציפ: מעלין בקודש... האט טאקע פיערשגיצע ״אויסגעבריט״ רבנים פאר פיל שטעט אין פוילן. אזוי למשל, זענען די זין פון כמיעלניקער רב, ר׳ אברהם יצחק סילמאן ״געקדוינט״ געװארן קודם כל אין פיערשניצע, און ערשט שפעטער זענען זײ געװארן רבנים אין גאסטינין׳ בוסק, דזשיאלאשיץ. אויך ר׳ יעקל איז געקרוינט געװארן אלס פיערשניצער רב, און ערשט דערנאך געקאנט זײן קאנדידאט פאר כמיעלניק, װו ם׳האט צײטוױיליק פארנומען דעם פלאץ ר׳ שוביה. ...

... לבער־ בערג, נפתלי און ליפע דיאמענט, אלטער ראובן קלײנעדט און חײמל גוטמאן. עס האבן זיך אנגעהויבן פרײלעכע צײטן אין כמיעלגיק: פארזאמלונגען, אױםפלוגן און אויך ארומ־ רײםענישן. באלד האבן זיך די ביבליאטעק־אנהענגערם גענומען קריגן צוליב פארטײאישער אנגעהעריקײט. ע0 זענען געװען רעכטע און לינקע פועלי צױן און אויך אלגעמײנע צױניסטן. ישראלקע גוטמאן מיט זײנע אנהענגערס האבן פאר־ כאפט די ביבליאטעק און זײ האבן זיך גערופן לינקע פועלי־ צױן. ישכר קאנערצוקער און אברהם זילבערבערג האבן גענומען און געגרינדעט א צװײטע ביבליאטעק, װאס האט נעהייסן די צױניםטישע ביבליאטעק. און צו זײ זענען צוגעשטאנען די שומרים. מיר פלעגן זיך פארזאמלען אױף דעם שידלעװער װעג, לעבן דער שטײנהאקערײ, אדער בײ י־י דרײ בערג. מיר פלעגן פארן אדער גײן נאך פינטשעװ, בוסק און אנדערע ערטער מיט די לאנגע שטעקנס, מיר האבן מארשירט מיט םאלדאטישע טריט, געזונגען שײנע דעברעאישע לידער, געהאלטן רעפעראטן מיט פארלעזוגגען, געשפילט טעאטער מיט אמאטארישע קרעפטן. פון צײט צו צײט האבן אמתע אקטיארן־טרופעס אונדז באזוכט. די כמיעל־ ניקער ױגנט דורשטיק נאך קולטור און אויפקלערונג, האט אויפגעלעבט. און מען האט געלעזן אלץ װאם מען האט נאר געקענט אין כמיעלניק באקומען און מען האט כסדר געברענגט ביכער פון די גרויםע שטעט,

... איך האב דורכגעלײענט דעם צוזאמענגעשטעלטן פראטאקאל און אונטערגעשריבן. זאגט מיר דער קאמענדאנט? איצט ביסטו פרײ. ס׳קאן אבער גאנץ מעגלעך זײן׳ אז פון סטא־ ראםטװע אין בוסק זאל אנקומען א פארארדענונג דיך צו ארעםטירן. ...

— מארגן םארן מיר קײן בוסק, זאג איך אײך, אז קײנער זאל נישט מורא־האבן און ענטפערן די שקאצים װעלכע װעלן אונדז באפאלן. װעט עמיצער פון אײך אנטלויפן, װעל איך ...

פון דעמאלט אן האבן די ײדישע מאמעם מער נישט געציטערט פארן גורל פון זײערע קינדער, װען זײ זענען אװעק קײן בוםק צום ״פריזױו״. פון דעמאלט אן האבן די פוילישע כוליגאנעם געװוסט, אז אויך ײדן קענען געבן קלעפ• ...

8♦ דארטן♦ דער באפעל װעגן קאגטריבוציע איז איבערגעגעבן געװארן מיגדלעך א דעלעגאציע פון כמיעלניקער ײדן (צװ.אנד♦ דוד זאלצמאן און משה מעלמאן) װאס איז ארויסגערופן געװארן דורך דעם קרײזהויפטמאן אין בוסק♦ קלײנערט דארטן• ...

אין צװישנצײט איז אנגעקומען א פאלקס־דײטש, א דאקטאר פון פאמאזשע, װעלכער האט, לויט א פארארדענונג פון דער דײטשער מאכט געדארפט פארנעמען דעם פלאץ אלס שטאט־ דאקטאר אויפן ארט פון ד״ר נתן באלאנאװסקי. ד״ר באלא־ נאװסקי האט זיך קעגנגעשטעלט און איז געװארן ארעסטירט, אװעקגעשיקט קײן בוסק אין תפיםד״ באשולדיקט געװארן אין קאמוניזם, און דער פרעמדער דאקטאר האט פארנומען זײן אמט, זײן דירה װי אויך די לאבאראטאריע. ד״ר באלא־ נאװסקי איז אויך באשולדיקט געװארן אין פארשידענע אנטי־ דײטשע אקציעם. בערך צען חדשים איז ער געזעםן אין תפיםה. מיט דער הילף פון ױדנראט און זײן ערשטער פרוי איז ער באפרײט געװארן׳ מען האט אים אבער צוגענומען די רעכט אלם דאקטאר. שפעטער איז ער געװען דאקטאר אין ײדישן שפיטאל אין געטא.

... פון דער װײטנם האב איך דערזען װי דײטש מיליטער ציט פון בוסק קײן סטאשעװ. כ׳האב געװארט א שעה צוױי און לםוף זיך ארײנבאקומען אין שטאט ארײן דורך דער ״מריצע״. ...

... רבי לײבוש ליפשיץ מאפטא, בן רבי ױםף הצדיק מסליפיא (חתן רבי יעקב מאפטא), בן רבי לײבוש ליפשיץ מװישניצה (מחבר ״ארי דבי עילאי״) היה למדן גדול בתורה׳ שימש ברבנות בסאפקוב׳ בבוסק שליד קילץ. כשהרוסים רצו לעשות את בוםק לעיר מודרנית׳ עזבה מחשש לגורל חינוך בנױ׳ ועבר כאדמו״ר לאפטא. זמן קצר שימש כראב״ד ואדמו״ר בטארנוב שבגליציה. במלחמת העולם הראשונה עבר להונגריה והתישב בפרסבורג. בתרע״ח עזב את הונגריה ועלה לירושלים. בה נםתלק בשנת תרפ״ט. מחבר ספר ״ישמח צדיק״, וכן ״יסוד לקרא״ שנדפם בירושלים. בנױ? רבי ישכר־בר ליפשיץ האדמו״ר מסטרוכיקוב שישב באונגװאר ורבי יעקב ליפשיץ מפוטילוטש. שגיהם נולדו באפטא (הראשון בשנת תרמ״ח). רבי ישכר־מר נתמנה בתרם״ה כרב ואדמו״ר באונגװאר׳ וכלמדן גדול הוכר כמורה צדק ורבים באו אלױ גם ב״שאלות״. הקים לו בית־מדרש גדול שהתפללו בו בנוסח צאנז׳ ובהסכמת המיו רבי אברהם שלום מסטרופקוב מחבר ״דברי שלום״ (בנו של הצדיק רבי יהזקאל שרגא הלברשטאם משיניאבה) קרא לעצמו בשם הרב מסטרופקוב. בשנת תש״ד הובל לאושפיצין ושם נספה. בנױ בירושלים.

אט צו דעם משה םמאלאזש האט זיך דער דעמאלסטיקעד ראש הקהל געװאנדן, אז ער זאל אװעקשיקן א דרײ פורן קײן בוםק און זײ זאלן פון דארט ברענגען ברויט. משה םמאלאזש האט גלײך געהײםן זײנע מענטשן שפאנען פערד און װאגן און גאנץ פרי אװעקגעפארן קײן בוםק מיטנעמענדיק מיט זיך אויך דרײ קהלישע פארטרעטער, אז זײ זאלן אײנקויפן דאס ברויט. ...

... דער רב האט געהאט עטלעכע זין — און אלע זענען געװען גרויםע אנגעזעענע רבנים אין פוילישע שטעט. ר׳ ױחנן, דער עלצטער — אויך א גרויסער למדן — איז געװען רב אין בוםק און נאכהער אין נײשטאט; ר׳ דוד׳ל, איז געװען דעם אסטראװצער רבינס אײדעם, געשמט פאר אן אויםערגעװײנ־ לעכן עילוי, איז געװארן גאםטינינער רב: ר׳ לײזערל, און ר׳ טוביה װאם איז נאכהער געװארן אויך זײן טאטנס ממלא מקום אחרי פטירתו׳ און א בן־זקונים מיטן גאמען יעקלע, װאם צו זײן חריפות איז ממש קײן גלײכן נישט געװען.

... מען האט מײן פאטער אויך אנגאזשירט קײן בוסק, װו ער פלעגט אויפפירן פיעםעס מיט דער דארטיקער לינקער פועלי צױן־ארגאניזאציע. כאטש פון טעאטער האט ער קײן לעבן נישט געמאכט׳ האט ער צו יעדער אונטערנעמונג זיך באצויגן װי דאס װאלט געװען זײן ברויט. ...

... בשנת 1911׳ נתארגנה בחמילניק קבוצת אנשים שקראו לעצמם צױנים. קבוצת אנשים זו עסקה בפעולות למען צױן — פשוטו כמשמעו. יתכן כי יד הגורל היתה בדבר׳ ואותה קבוצה היתה מורכבת מאנשים בעלי סגולות תרומױת רבות והקדישו את כל כוחם למלאכה אחת בלבד — לצױנות׳ בה נתמזגו דמױן עשיר וראיה למרחוק׳ כשרון להבדיל בין האפשרי לבין הנמנע׳ ונוםף לכל אלה הם גם הכירו ב״קרב מי הם ױשבים״, וכיצד יש לפעול בתחום מושב זה׳ ואכן׳ קבוצה זו לא הםתפקה רק בפעילות מקומית. היא שלחה שליחים מױחדים לעײרות הםמוכות כגון שידלוב, לגוב׳ בוסק׳ םטופגיץ׳ רקוב ובוגוריה. לכל עײרה אליה באו הױ מנסים להרביץ את תורת הציוגות ובמידה רבה גם הצליחו. ...

... נאכן זעלבםטמארד פון זיעלינסקין איז אלס בורמיסטש נאמינירט געװארן אויף דער רעקאמענדאציע פון םטאראסטװע באראנםקי פון בוםק• דאס איז געװען אין יאר 1938, און דעמאלט האט זיך אגגעהויבן א שװערע צײט פאר יידן. די פוילישע מאכט האט פארלאנגט פון די ײדישע פארשטײער גוטװיליק מםבים צו זײן צו א נאמינירטן שטאטראט אן א ...

דער ערשטער דראמאטישער קרײז איז געשאפן געװארן אויף דער איניציאטױו פון איטשע נײמאן. ער איז געװען באגאבט און באשאנקען מיט דראמאטישע פעאיקײטן, ליב געהאט טעאטער בלב ובנפש. די ערשטע זאד װאס ער האט אײנרעזשיםירט אין יאר 1917 איז געװען ״בר־כוכבא״. בײ דער ערשטער טעאטער־אויפפירונג האט איטשעלע נײמאן שװער און ביטער געארבעט ביז װאנען ס׳איז עפעם ארויםגע־ קומען. ם׳איז נישט געװען װער ם׳זאל שפילן די פרויען־ראלז• די כמיעלניקער מײדלעד האבן מורא געהאט זיך אײנצורײםן מיט די פרומע עלטערן. מ׳האט דעריבער צו דער ערשטער פארשטעלונג אראפגעברענגט א מײדל פון בוםק (בלומעלע, לײבל סילמאנס קוזינקע)׳ צו שפילן די ראל פון דינה• א צװײטע שװעריקײט איז געװען — קאסטױמען, ביז װאנען ס׳איז געלונגען אויםצובארגן אביסל קאםטױמען פון פוילישן טעאטער אין קעלץ. ״בר כוכבא״ איז געשפילט געװארן עטלעכע מאל בײ א פול־געפאקטן פײערלעשער־זאל. די ראל פון בר־כוכבא האט געשפילט : מרדכי גוטמאן ? פאפופ : לײביש אבל: אליעזר: איטשע נײמאן* כוהנים: דודל הענאכ׳ם און יהושע גוטמאן. עטלעכע יאר שפעטער האבן זיך פארשידענע פארשטעלונגען איבערגעחזרט און געשפילט געװארן דורך נײ אונטערגעװאקםענע אמאטארן•

בדי שלא יבחינו בגו עזבנו את חמילניק בלילה. בשעות המאוחרות של הליל הגענו לשלאטקאװער װאלה זה היה בחודש אוקטובר. לפתע שמענו כי ריכזו את כל יהודי בוסק, העלו אותם על עשרות עגלות־איכרים בדרך לפינצ׳ב ומשם הועברו לטרבלינקד״ שני ימים ולילות שהינו ביער. שערות ראשינו נםתמרו, אם כי הײנו רגילים לימי חרדה ופחה ...

מיר זענען צוריקגעגאנגען קײן בוםק, און אין עטלעכע שעה ארום זעגען מיר װידער געגאנגען קײן כמיעלניק שוין נישט דורכן װעג נאר דורכן פעלד. טויט־מידע זענען מיר אנגעקומען קײן כמיעלניק הינטער דער שטאט צום ברײער, װו עס האט געװויגט איטשע מאיר דאמב. אנקומענדיק האבן מיר געטראפן א כמיעלניקער קצב, יאנקעלע מענדעלעװיטש, װעלכער האט אונדז איבערגעגעבן, אז די דײטשן האבן פארברענט דאם ...

... דער זעלבער נאכט איז דערשאםן געװארן פרוי רידעלניק. װעלכע האט צופעליק ארויסגעקוקט פון פעגצטער׳ װען דאם מיליטער האט מארשירט אויפן װעג קיץ בוסק•

װײל מיטן עםן קומט ערשט דער אפעטיט און װאס מער איך האב דך געאאפסערט און געארבעט, אלץ מער האט מיך די ארבעט געסאדערט און געצויגן. מיר האבן זיך נישט געלאזט באגנוגענען מיט דער שםאט• :אר געארבעט פאר דער גאנצער סביבה, װי בוםק, פינטשעװ, נײשטאט, שידלאװ, םטאפניץ א״אנד.און פלוצעם זעםטו זיך ארום... דו האםט טאקע געשאםן היבשע און שײנע און נוצלעכע אינםסיםוציעם פאר... דעם כלל. אבער פאר זיך װאס האםטו געסאן י אין דער צײט, װען אנדערע (װאם דו האםט זײ שטענדיק אויסגעלאכט), האבן טאקע געסאן נאר פאר זיך און האבן זיך טאקע עטװאם געשאפן. ס׳איז דערום נישט קײן װונדער װאם די הענט לאזן זיך אראפ און דער מענטש װערט אפאטיש און נידרעגעשלאגן. און נאך מער װען דו װילםט זיך אצינד פון דעם ארויםמאכן, כדי עטװאם סאר דיר אלײן צו טאן, קענםטו נישט