Treblinka

העיר (ר׳ מרדכי זונשײן) הספיק עוד בראשית 1942 לבקר עם אבױ אצל הרב החמלניקאי בעיר ולהתגנב אלױ דרך םיממאות (בי סכנה נשקפה ליהודי שעבר ברחובות המלאים נוצרים ושוטרים), לראותו בהדרת פניו האומרת כבוד שהפיקו צער וכאב, ואף החליפו ביגיהם מלות פרידה. והרב אמנם צעד ראשון בראש היהודים המגורשים של העיר לכבשן טרבלינקה. יהא זכרו קדוש ומבורך בתוך שאר קדושי עם ישראל שקדשו את חײהם בעד קדושת השם, עמם וארצם. ביבלױגרפיה ? ...

... ממיסדי התנועה הצױנית בחמילניק היה. עוד בימי הרצל אירגן חוג צױני בעיר והפיץ ספרות צױנית בלתי ליגלית בימים ההם, כאשר כל העבודה הצױנית נעשתה במחתרת. השתתף בקונגרםים הצױנײם כציר. תלמיד חכם, בקי בםפרות התורתית כבםפרות ההשכלה והעולמית. ניהל מדי שבת ושבת מסיבות ״עונג שבת״. נספה עם עדת העיר במחנה המװת בטרבלינקי. הי״ד. ...

... כ״ה תשרי תש״ג - 6־טער אקטאבער 1942 - אומקים פון ם׳רוב ײדן אין די קרעמאטאריעם פון טרעבלינקע,• ...

... פאר דער םעגרעגאציע איז אנגעקומען אויפן פלאץ א קאמפאניע אוקראינער׳ ליטװינער און לעטן (די ״שװארצע״ האט מען זײ גערופן), װאס האט געדארפט באגלײטן דעם טראנםפארט אויפן וועג קײן טרעבלינקע•

... מאטערטע מענטשן אין א לאםט־װאגאן אויפן װעג קײן טרעבלינקע.

... גישט געקוקט דערויף האבן די אויבן דערמאנטע ארגאגי־ זאציעס, װי עם גיט איבער א פארלעםלעכער עדות — אומגע־ בראכט אין דער כמיעלניקער געגענט 90% פון די באהאל־ טענע יידן. אזוי איז דעם 30־טן ױלי דערהרגעט געװארן דורך זײ הערשל קלערמאן; דעם 13־טן אויגוםט איז דערשאפן געװארן פנחס גאלדליסט, װאס איז בשעתו אראפגעשפרונגען פון לויפנדיקן צוג קײן טרעבלינקע; אויך רחל קלארמאן, װאס איז אנטלאפן פון די באנדיטישע הענט, איז געכאפט געװארן דורך די פויערים װאם האבן געארבעט אין פעלד אין זי צוגעשטעלט צו די דייטשן. זי איז אומגעקומען פון א דײטשישער קויל דעם 30־טן אויגוסט.

... מעשי הטבח בקנה מידה גדול החלו בפולין עוד באפריל 1942, במחנות המװת בבלז׳ץ, טרבלינקי, מידגק וכר. בגיטו חמילניק לא היה לנו כל מושג על מכונות השמדה אלד״ הגיעו אלינו רק ידיעות, כי יהודי קילץ מובלים למחנה עבודה כמזרח. ...

... ממורוביצה הובלו האנשים לדלשיצה׳ מקום בו נאלצו לחכות תוך םבל אױם לרכבות שהובילו אותם לטרבלינקי — לקראת המװת. אשה צעירה׳ פודסטולסקה׳ שנראתה כנוצריה׳ הצליחה לברוח מדלשיצה. היא הגיעה לחמילניק וםיפרה לנו על גורלם הטראגי של אחינו. איש מביניהם לא הצליח להימלט מטרבלינקי. ...

בדי שלא יבחינו בגו עזבנו את חמילניק בלילה. בשעות המאוחרות של הליל הגענו לשלאטקאװער װאלה זה היה בחודש אוקטובר. לפתע שמענו כי ריכזו את כל יהודי בוסק, העלו אותם על עשרות עגלות־איכרים בדרך לפינצ׳ב ומשם הועברו לטרבלינקד״ שני ימים ולילות שהינו ביער. שערות ראשינו נםתמרו, אם כי הײנו רגילים לימי חרדה ופחה ...

... פעמים מספר הצלחתי לצאת מחמילניק ואז שמעתי לראשונה על קױמם של טריבלינקה ומאײדנק. ...

... חמיועדת לא היתה אלא עלית גג מלאת צחנד., בה מצאנו מקלט במשך 10 ימים. מפעם לפעם מםרו לנו האכרים ידיעות בלתי ברורות על הנעשה בחמילניק הםמוכה, שמהן הוברר לנו כי חמילניק *נוקתה״ מיהודיה ונשארו בה במה עשרות יהודים בלבד. את כל יהודי חמילניק אםפו ב״מריצה״ ומשם הם נשלחו למשרפות טרבלינקה. מםפר יהודים שנאספו ב״מריצה״ שמו קץ לחייהם במקום. ...

... די אויםזידלונג האט געדויערט ביז 2 א זייגער בײטאג׳ געפירט האט מען די מענטשן צו פוס קײן כענטשין. און פון דארט זענען זײ געװארן אויפגעלאדן אויף װאגאנען און אפ־ געטראנםפארטירט קיין טרעבלינקע• אויפן גאנצן װעג איבערן שטעטל זענען געשטאנען יעדע פאר טריט אויסגעשטעלט זשאנדארם־פאטראלן, וועלכע האבן געשאסן אין די רײעז•

... באקומען גוט צעשלאגן. אויב דעם זשאנדארם איז אױסגעקומען פארדעכטיק א פערזאן׳ א מאן צי א פרוי, האט מען אויפן פלאץ געהײםן אים זיך אויסטוען נאקעט און גענוי רעװידירט די קלײדער און די אינטימסטע ערטער אויפן קערפער. דערצו האבן זײ נאך פארלאנגט דער עולם זאל זינגען, זײן פרײלעך׳ ארויס־ װימן צופרידנקײט. אזוי האט מען זײ געפײניקט א גאנצן טאג. פארנאבט האבן די דײטשן אנגעהויבן יאגן אויפן װעג נאך כענטשין. יװער עם האט שוין נישט געהאט קײן כוח צו לויפן׳ שװאכע און קאליקעס, האט מען גלײך דערשאסן. דער גאנצער װעג איז געװען רויט פון בלוט. אין כענטשין האט מען די מענטשן פארלאדנט אין װאגאנעם פון בהמות. אין אזא װאגאן װו נארמאל קען ארײן יביז 50 —60 מאן, האט מען ארײנגע־ פאקט צו 120 —130 מאן און פארשלאםענערהײט אפטראנספאר־ טירט נאך טרעבלינקע אין די גאז־אוױונס.

... גאכן אראפשפרונגען פון לויפנדיקן צוג׳ װעלכער האט געפירט ײדן נאך טרעבלינקע און נאכן אויסמײדן און אנטלויפן פון דער כמיעלניקער אויסזידלונג׳ איז ער דװקא געפאלן פון די פוילישע מערדערם׳ צען חדשים גאכן אומקום פון כמיעלניקער ײדנטום. ...

... ארומגערינגלט פון א קלײנע צאל היטלער־חױת — אוקרא־ אינער׳ — איז די עדה לעבעדיקע מתים .אװעק 3 קילאמעטער צו דער באן קײן טרעבלינקע. גײענדיק האבן זײ דעם װעג באלײגט מיט זײערע לעצטע מטלטלין׳ געװארפן גאלד׳ צירונג׳ דאלארן׳ פארשידענע טײערע סחורות — װעש און מלבושים. אין זײער לעצטן װעג האבן זײ שוין דאס נישט נויטיק געהאט.

... דעם 12־טן יאנואר 1943, בין השמשות, װען דער צוג איז פאמעלעך ארײנגעגאנגען אין טרעבלינקע־שטח, איז דאם פענצטערל פרײ געװארן פונעם שטעכל־דראט. אויף מײן רוף האט זיך ארגאניזירט א גרופע פון 15 מאן, װעלכע האבן נאד ארויםגעװיזן לעבנם־חשק און גרײט געװען צום שפרינגען.

... פארטאגס האבן מיר זיך דערשלעפט אין דארף ״יאקוביקי״, אנדערטהאלבן קילאמעטער פון טרעבלינקע. מיר קומען ארײן אין אן אפגעזונדערטער הײזקע אין דער זײט פון דארף׳ מיר באגריםן דעם ה׳ זאלעװםקי מיטן ״זאל זײן געלויבט״... ער צעלאכט זיך אויפן קול און זאגט : ״איר זענט דאך ענלעך צו הונדערט ײדן, וױ קומט איר אהער ? — זעצט אײך, איך װעל אײך געבן א ביסל װארעמס, די געפרוירענע גלידער צו דער־ װארעמען״.

א דעטאנאציע פון אויפרײםנדיקע גראנאטן און נאענטע אפקלאנגען פון מענטשלעכע הורא־געשרײען. דערנענטערט זיך אונזער סוף ? ! ניין, א טעות, דאס האבן די ״איבערגע־ לאזטע געזונטע ארבעטם־ײדך — װעמענס אויפגאבע איי געװען ״ארײנצושמײםף די פארגאזטע און פארקוילטע צענער טויזנטער ברידער און שװעסטער אין מאסן־קברים — רע־ װאלטירט, אױפגעריםן דעם אמוניציע־מאגאזין, אונטערגע־ צונדן די לאגערן, דערהרגעט די אוקראינישע װאך־ דאס האבן א גרופע צום טויט־פארמשפטע נפשות אין דער ״אלץ־ איינס״־לאגע זייערער געמאכט דעם לעצטן פרווו• איך כאפ א בליק דורך די ״פענסטערלעך - צו דער װעלט״ (מיט מעםערלעך אויםגעברייטערטע שפאלטן אין די ״אלץ ווענט פון באהעלטעגיש) אויף די טרעבלינקע־פעלדער ({1 קילא מעטער פון אונדז) און זע, ווי א הייפל מענטשן־שאטנם שטעלן ...

מיט א פאר טאג שפעטער האט זיך פארשפרײט א ידיעה איבערן דארף׳ אז דער צורר הימלער קומט קײן טרעבלינקע. הױת װי די לאגע אויף די דײטשע פראגטן האט זיך זײער פארערגערט, װילן זײ אפװישן יעדן שפור פון זײערע שרעק־ לעכע פארברעכנם, וכך הוה. די מאסן־קברים זענען אויפגע־ גראבן געװארן און חדשים לאנג איז דער הימל איבער די טרעבלינקע־פעלדער געװען בלוט־רויט פון ברענען די הרוגים און א שטיקענדיק געשטאנק האט זיך געטראגן אין דער גאנצער געגגמ פון פארםמאלעטע צענערטויזנטער מענטשלעכע קערפערם. ...

... שוין אין הארבסט 1941 איז פאר אונדז, כמיעלניקער ײדן׳ געװען קלאר די טרויעריקע לאגע. כאטש מיר זענען געװעזן גענצלעד אפגעשניטן פון דער אויםערלעכער װעלט• האבן מיר דערהאלטן ידיעות פון די פאליאקן, װעלכע האבן אונדז צוגעטראגן די ״גוטע״ בשורות װעגן די אויסזידלונגם• אקציעס פון ײדן קײן מײדאנעק און טרעבלינקא. ...

... מיט אן אומלע־ גאלער גרופע פאליאקן׳ מען האט אבער אויסגעפונען אז די פאליאקן אין אונטערערד האבן אן אויפגאבע נישט נאר צו קעמפן קעגן די דײטשן נאר אויך קעגן ײדן. עם זענען געװען פיל מאל האפענונגען צו שאפן א ײדישע אונטער־ גרונט און עם איז אויך אין געהײם געשאפן געװארן געלט פאר געווערז די פאליאקן האבן דאס געלט גענומען, אבער קײן געװער נישט געגעבן. מיך און מײן ברודער איז געלונגען צו באקומעז די אומלעגאלע צײטונג, תחילת נאר אײן צײטונג און שפעטער האב איך געהאט 4 און 5 אזעלכע צײטונגען יעדע װאך. זײ זענען געלעזן געװארן און די נײעס איז זיך פונאגדערגעגאנגען צװישן דער ײדישער באפעלקערונג, אביסל האפענונג און מוט געגעבן די נידערגעשלאגענע ײדן. פון די אומלעגאלע צײטונגען האט מען זיך אויך דערוװםט װעגן די גאז־קאמערן אין טרעבלינקע, אוישװיץ און אויך װעגן ארבעטם־לאגערן•

... נאצישע לאגערן אין סקארזשיםקא און אין קיעלצער ״האסאג״. אזעלכע װעלכע האבן איבערגעלעבט אויף דער ״ארישער זײט׳/ אין באהעלטעגישן און אין די טויט־לאגערן פון אש־ װיענטשיס און טרעבלינקע. חבדים און פרײנט װאם האבן נאך דער מלחמה צוזאמען געלעבט אין די די.פי.־לאגערן אין דײטשלאנד און דערנאך געװען פארשיקט אויף ציפערן. אלע זענען זײ איצט דא. גרופירן זיך אין די װינקלען פון דעם גרויסן זאל׳ פרעגן זיך׳ שמועסן זיך אויס קעגנזײטיק װעגן לעבן׳ דערמאנען זכרונות פון דער אלטער הײם — אזוי ביז דער ארגון־סעקרעטאר איז מודיע אז עס הויבט זיך אן די אזכרה. ...

... ברכהלע קופערשטיק איז געבוירן געװארן בײם סאמע מלחמה־אױםברוך♦ איר מאןמע פאלע, איז געװען א טאכטער םון מיכאל קויפמאן, װאם האט געהאט א גום אין םענדזשע־ יאװיעץ בײ כמיעלגיק♦ איר פאטער — יחיאל קופערשטיק. שװער און ביטער איז געװען דער גורל פון דער קלײנער ברכהלע♦ מיט דער מוטערס מילך האט זי שוין אײנגעזויגן אין זיך די שװערע מלחמה־איבערלעבענישן און דערנאך די אויםראטוגג♦ אין דריטן יאר פון איר לעבן — בשעת די ״אקציעם״ אין 1942 — האבן די עלטערן זיך געמוזט שײדן מימ זײער אײנציק קינה האבן ברכהלען אפגעגעבן צו א באקאנטן ארעמען פויער♦ די עלטערן ריאבן מער זײער קינד גישם געזען♦ זײ האבן געטײלט דעם גורל פון אלע ײדן אין כמיעלגיק — זײ זענען אומגעקומען אין טרעבליגקע♦ ...

... מיט זײערע משפחות אומגעקומען אין די ג א ז ־ ק א מ ע ר ן פון טרעבלינקי. ...

מײן ליבע מוטער שײנדל און טײערע שװעסטער מאטיל םטראזשעװםקי, װעלכע זענען אומגעקומען צוזאמען מיט אלע כמיעלניקער ײדן אין די גאז־קאמערן פון טרעבלעקי. דיר, מײן מוטעה װעל איר געדענקען ביז די ענדע פון מײן לעבן. האסט דורכגעמאכט אזא שװער לעבן• איר װעל שטענדיק בא־ װיינען דײן ױנג־פארשטארכענעם מאן — מײן פאטער ע״ה• מאמע^ כ׳װעל אײביק טראגן אין מײן הארץ דײן פרומקײט, גוטםקײט, דײן אפהיטן שבת ױם־טוב אין דאם דאװענען דײנס מיט טרעו־ן. כ׳װעל דיר, מײן טײער שװעסטערל מאטיל, קײנמאל נישט פארגעסן♦ כ׳געדענק גוט די קאפיטלער תנ״ר װאס האסט דעקלאמירט אזוי שײן, מיט[ ײדישן גיגון. װי קען איר אײר פארגעסן ? ...

... אונדזער ליבן םאטער ישעיהו און אונדזער ליבער מוטער גיטל פאםער׳ פרומע ערלעכע מענטשן׳ װאם זענען אומגעקומען מיט אלע כמיעלניקער ײדן און טרעבלינקי. ...

... מאובנים ומורכגי ראש אנו מתיחדים עם זכרם היקר של משפחתנו׳ חללי השואה במשרפות טרבלינקי ומידנק אבינו ז״ל איש היקר באנשים, ת״ח, סוחר ידוע ומחשויי חסידי אלכםגדר, ר׳ משה בן ר׳ אליהו גרינבוים אמנו ז״ל, בינע בת למשפחת רבנים אחותגו פײקא ובעלה ױקל מגטליק אחנו אלי־מאיר ואשתו שײנדל גרינבוים אחנו יחיאל ואשתו פײקא גרינבוים אחותנו חנה ובעלה דוד קיפעל אחנו שמעון ואשתו טרײנדל אחותנו שרה גרינבוים ...

... איך שטעל א מגבה מײנע עלטערן מיט פינף פון מײנע שװעםמער און ברידער מיט זײערע משפחות׳ אומגעקומען אין טרעבלינקי׳ אשװיענטשים און מײדא־ נעק, םארברענט אין די גאז־אוױונם. צו קבורה װעל איך אײך יעצט ברענגען און פאר אײער אומשולדיקן טויט כאטש א פאפירענע מצבה שטעלן אין יזכור־בוך פון אוגדזערע קדושים. ...

באקאנטער גוט־באזיצער. אין דעם גוט, סענדזשעװיץ. האבן שוין אין די ערשטע צװאנציקער יארן פיל חלוצים דורכגעמאכט זײער הכשרה ערב זײער עליה קײן א״י. דארפםגײער און ארעמעלײט האבן בײ איש געהאט א ווארעמע אכםניה — עםן, טרינקען און שלאפן. אויך א םפר־תורה געהאט בײ זיך גרייט פאר א ״מנין״ צום דאװענען. א חשוב בײ די מאכט־ארגאנען, משתדל געװען זיד פאר ײדן, מבטל־געמאכט שטראפי אויף ארעמע קרעמער. זײן פרוי שרהלע — געגעבן צדקה ביד רחבה, געפירט א שיין ײדיש הויז. זײגע קינדער, בעלע און שמעון, געשיקט קײן א״י נאכן ענדיקן די לימודים און אלײן זיך געגרײט צו עליה אבער נישט באװיזן. נאכן מלחמה־אויםברוך זענען זײ פארטריבן געװארן פון זײער גוט און שפעטער אומגעקומען אין טרעבלינקע, הי״ד. ...