Jews of Chmielnik

... בםוף המאה ה־19 ובראשית המאה העשרים התרחבה התעשיה והוקמו מפעלי טקסטיל, עצים, חמרי בנין, מתכת״ חימיקלים, גרפיקה, שרובם הױ בידי יהודים. ...

... װי עס װײזט די טאבעלע זענען העכער 40% פון אלע באשעפטיקטע אין מלאכה און אינדוסטריע געװען פארנומען אין דער באקלײד־בראנזשע, העכער 14% — אין דער באאר־ בעטונג פון ארגאנישע שטאפן, קנאפע 11% אין דער האלץ־ אינדוסטריע, עפעס מער פון 10% אין דער דערנער־אינדוםט־ ריע, און העכער 8% אין דער טעקסטיל־בראנזשע. אין שײכות מיט דער טעקםטיל־אינדוםטריע איז כדאי צו דערמאנען דעם פאקט אז אין יאר 1866 האבן א פאר כמיעלניקער ײדן איבער־ גענומען די באװוםטע טוך־פאבריק פון זלמן פאזנער אין דארף קוכארי (נעבן פולטוסק, געגרינדעט אין יאר 1828), װאס האט זיך מיט א יאר פריער געהאט װידער געעפנט, און אויסגע־ ארבעט פויערישן ט ך. אבער זי האט אױך דאס מאל נישט געהאט קײן לאנגן קױם און אין א יאר ארום זיך פארמאכט. זי האט באשעפטיקט נאר ײדישע ארבעטער5). ...

... גארטן. מען האט געהערט דאם שטילע בילן פון גלח׳ס הונט, מען האט געהערט דאם מעלאנכאלישע מעקן פון די קי אויף די שטאטישע לאנקעם, מען האט געהערט עכאם פון די מאי־געזאנגען אויף די פעלדער. און שטיל איז געװען דאם םעגטימענטאלע קװאקן פון די זשאבעם אין די אװנטן. און טרויעריק זענען געװען די גרילן־געזאנגען פון די שטאטישע בעקערײען. אין אסיען זענען געפאלן די גינ־ גאלדענע בלעטער, פון די קעלערם האט געשמעקט מיט דעס ריח פון עפל, בארנעם. דא האט לײביש קאטעריגיאזש געהאלטן אויבסטן אויף דעם װינטער. מען האט געגרײט צו מאכן טאפעלע פענצטער מיט ארײנפאקן װאלד־מעך, ם׳זאל נישט ארײן קײן װינט אדער שנײ ן מען האט געהערט דאם רוישן פון טויזנטער גענדז אין די ״פאשארניעס״ן חנוכה האט מען אויסגעלאזט שמאלץ אויף פםח. יא״ אזוי האבן געלעבט די ײדן אין כמיעלניק הוגדערטער יארן ביז עס זענען געקומען די מערדערישע דײטשן און אלץ צעשמעטערט, פארניכטעט, אפגעמעקט.

... סאלדאטן. די ײדן האבן זיך געפונען אין א נידערגעשלאגענער לאגע און געװינקען נאך הילף בײ די כמיעלניקער ײדן׳ װײל מען האט זײ געפירט קײן םטאפניץ אין דער ״פריםוטסטװע״ און פון דארט גלײך אין דער ארמײ. בײ לעשמאנען אין דער שעגק זענען גראדע געזעםן : הארצקע קצב, יאגקל טשארנע, װאלף םטאלאזש, יחיאל יעקל כמיעלניצקי. פלוצלינג איז לעשמאן ארײנגעקומען און דערצײלט, אז מען פירט ײדן אין א שרעקלעכן מצב, א חילול השם. די זיצנדיקע האבן געכאפט אײזנס, העלצער און פלעשער, ארוים אין גאס, דערלאנגט די רוםישע סאלדאטן און באפרײט די ײדן. צומאר־ גנס זענען אגגעקומען זשאנדארמען אויף פערר, געמאכט אבלאװעס, געזוכט די אנפאלער, אבער קײנעם נישט געכאפט. װײל די כמיעלניקער ײדן האבן זײ גוט אויםבאהאלטן און נישט פארראטן. ...

ײדן פון כמיעלניק׳ װאס האבן געהאנדלט מיט האלץ פון די װעלדער ארום פיערשניצע׳ פלעגן יעדן פארטאג קומען אין שטעטל, װו ם׳האבן שוין געװארט צענדליקער פויערשע פירלעך׳ װאם זײ פלעגן באשעפטיקן כמעט דעם גאנצן װינטער׳ בעת די פויערים זענען פרײ געװען פון פעלד־ ארבעטן. די ײדן פלעגן קומען פארטאג אװעק אין שטעטלשן בית המדרש אפדאװענען, א כאפ געטאן עפעם אין מויל און זיך אװעקגעלאזט מיט דעם װאגן־קאראװאן צו די װעלדער אין םטעצנע, די פורלעך פארלאדנט מיט קלעצער און ברעטער פאר די כמיעלניקער סקלאדעם, און דער יקר מיט האלץ צום הײצן ײדישע שטיבער און אן עקסטרא האלץ פאר די בעקערײען. ...

די הארמאטן האבן נישט אויפגעהערט צו שיסן א גאנצן װינטער . אין כמיעלניק האבן די שויבן נישט אױפגעהערט ציטערן ביז נאך פסח. ערשט דאן זענען די רוםן װידער אנטלאפן. דאםמאל האבן זײ אבער שוין קײן צײט נישט געהאט עפעס שלעכטם צו טוען דער ײדישער באפעלקערונג זײ זענען אנטלאפן פון גאנץ פוילן׳ װײט אהײם ביז קיעװ. די דײטשן און די עסטרײכער האבן זײ געיאגט אן אפשטעל. אלע ײדן האבן דאן געזאגט׳ .אז פאר די צרות װאס זײ האבן געטאן די ײדן׳ טוט זײ גאט אפצאלן.

... ײדן מיט צעשראקענע פנימער האבן צוגעקוקט צו דער בראך. אין זײער צעשראקנקײט און נעבעכדיקײט האבן זײ געציטערט װי א בלאט אויפן װינט. ...

... די כמיעלניקער ײדן זענען תמיד געװען א פרײלעכער עולם מיט א םפעציפישן הומאר. דער רוב האט געהאט צונעמען, װאס זענען איבערגעגאנגען בירושה, און ליצנים פון פארשידענע צײטן האבן גאך צוגעגעבן צו זײ ״פאטשעװ־ קעם״.

... פעלדזיק־הארט זענען די כמיעלניקער ײדן׳ באזעלט מיט אוראלטער העלדישער גבורה און נאציאנאלן שטאלץ. האבן צו קײנעם קײן טענות אז זײ שטאמען אפ פון יעקב אביני׳ זענען שטאלץ װאס זײ זענען יידן. ...

... גבאי הקלויז הױ : ברוך גולדליםט, הירשלה יעגער והניך פרײדמן. בעלי־תפילות: נטע זילברשטײן, יעקב טורק, זליג רוזנבלום (לימים הנוראים), מאיר לאקם — מורה בבית־ספר העממי וחסיד גלהב. שני רבנים מבית אוזירוב כהנו בחמילניק, ובהם הרב האחרון רבי אליעזר יהושע אפשטין, שכהן בחמילניק כרב עד פרוץ מלחמת השמד האחרונד״ ועם כיבוש העיר בידי הנאצים הגרמנים הםתתר בסביבד״ ובשנת תש״ב צעד בראש יהודי העיר המגורשים לכבשן. ...

... ד״ר ױסף קערמיש — כמיעלניקער ײדן אונטערן נאצי־רעזשים ...

באזונדער דארפן דערמאנט ווערן די כמיעלניקער יידן וואם האבן אנטיילגענומען אלם זעלנער אין דער פוילישער ארמיי (װאס איז ארגאניזירט געװארן אין רוסלאנד), למשל נחום אץ מאיר מאלי׳ משה קװאשניעװסקי (מיעטעק) און אנדערע׳ װאס האבן געקאנט אפטמאל פארװירקלעכן זײער נקמה־געפיל לגבי די מערדער פון זײערע אומגעבראכטע ברידער און שװעסטער. באזונדערס האט זיד אויסגעצײבנט דער טאנקיסט נחום מאלי׳ װאם האט אנטײלגענומען אין שװערע קאמפן בײם פארםירן די װײםל (צװישן װארקע און פיליצע) װי אויך בײ דער באפרײאונג פון פראגע און פארסירן די אדער. נאך דער באפרײאונג פון א קאנצענטראציע־לאגער אין דער געגנט פין בערלין׳ איז נחום מאלי װאם האט שוין געהאט באקומען פאר זײן קאמפסטעטיקײט די העכםטע מיליטערישע אויסצײכנונג ״װירטוטי מיליטארי״ און האט אויך געענדיקט אן אפיצירן־ שולע׳ געװען צװישן די דעראבערער פון בערלין׳ װו ער איז ארײנגעפארן אויף זײן טאנק30). עס דארף וױיטער דערמאנט װערן דער ארטילעריםט און פאראשוטיםט פאדפארוטשניק משה קװאשניעװםקי (מיעטעק), װאס האט זיך אראפגעלאזט מיט א ספעציעלער גרופע ...

באלד גאכן שאפן פון ױדנראט האבן די דײטשן ארויפ־ געלײגט אויף דער ײדישער באפעלקערוגג א גרויםע קאנטרי־ בוציע פון אן אומגעהויער גרויםער סומע געלט, ביזשוטעריע און זילבער־כלים, װעלכע די כמיעלניקער ײדן האבן געמוזט צושטעלז צום טערמין. נאכן צושטעלן די קאנטריבוציע זענען געקומען פאדערוגגען אויף וױיטערדיקע קאנטריבוציעם. אלע געלטער זענען צוגעשטעלט געװארן צו דער צײט מיט דער באטײליקונג סון די ארעמסטע שיכטן. דער ױדנראט האט געמוזט זארגן דערפאר, אז אלץ זאל זיץ סינקטלעך אוים־

זײ האבן געגלויבט אז זײ װעט ״געלונגען״ צו געפינען דעם אמתדיקן גוטן פאליאק און פרײנט, װאם װעט זײ ארויסוױיזן גרײטקײט נישט נאר צו העלפן זײ באהאלטן נאר אפילו זיך זעלבםט מקריב־צו־זײן. דאם גליק פון דעם ײד װאם האס געפונען אזא גוי, איז געװען פארשטענדלעך גרוים׳ קיױ צרות האבן זײ אבער נישט געפעלט. דער גורל פון די צװײ טויזנט כמיעלניקער ײדן, װעלכע האבן זײער גורל אנפארטרויט איז די הענט פון באנדיטישע פוילישע װעלף אין די פעל פון שעפםעלעך, זײערע לײדן און טראגישע איבערלעבענישן זענען — דאכט זיך — געװען פילײכט גרעםער פון די אין טרעבלינקי. ...

... שוין אין הארבסט 1941 איז פאר אונדז, כמיעלניקער ײדן׳ געװען קלאר די טרויעריקע לאגע. כאטש מיר זענען געװעזן גענצלעד אפגעשניטן פון דער אויםערלעכער װעלט• האבן מיר דערהאלטן ידיעות פון די פאליאקן, װעלכע האבן אונדז צוגעטראגן די ״גוטע״ בשורות װעגן די אויסזידלונגם• אקציעס פון ײדן קײן מײדאנעק און טרעבלינקא. ...

... די צװײטע אויםזידלונג פון כמיעלניק איז פארגעקומען ט״ז חשון תש״ג׳ דאנערשטיק. איך בין געשטאנען און געמאכט א גאנדז אויף שבת, איז ארײנגעקומען מײן זון פײװל׳ פין גאס און זאגט : װײ איז צו אונדז : דער געטא איז ארומגעשטעלט מיט דײטשן און פוילישער פאליצײ. מעז גײט אונדז אלע אװעקשיקן קײן םטאפגיץ׳ װײל דארט קומט הײנט פאר די אויםזידלונג פון אלע סטאפניצער ײדן. און מיר אלע׳ כמיעלניקער ײדן׳ װעלן אויסגעזידלט װערן צוזאמען מיט זײ. ...

... פנקם כמיעלניק ...

אין דעם זעלבן טאג האבן זיך פארזאמלט אין כמיעלניק טויזנטער פויערים, בײ א צען ײדן זענען אינגאנצן געװען אין שטאט. פיר ײדן האבן זיך אויסבאהאלטן אין שטאטישן מאגיסטראט אן אויםזיכטן זיך צו ראטעװען. פלוצלינג זענען קײן כמיעלניק אגגעקומען עטלעכע מאשינען מיט מיליטער. אין שפיץ פון דעם מיליטער איז געשטאנען א ײדיש העלדיש מײדל פון כמיעלניק מיטן נאמען עטקע לעװקאװיטש. די אפטײלונג האט געעפנט א פײער אויפן המון. עטקע אלײן האט געהאלטן א מאשין־ביקם אין האנט און געשאסן אויף רעכטם און לינקס. דער המון איז זיך פונאנדערגעלאפן. אזוי ארום זענען אפגעראטעװעט געװארן די ײדן, װעלכע האבן זיך געפונען אין יענעם טרויעריקן טאג אין כמיעלניק. ...

װײצמאן װענןעו ׳1איו האט באפולמעכטיקט צו רעגירן מיט די 200 ךאלאי װעלכע איר האט געשיקט פאר די ארעמע נויטלײדענדע כמיעל־ ניקער ײדן אויף פםח, באשטעטיקן אײך דאס מיר האבן אײער בריװ מיט די 200 דאלאר דערהאלטן און אלץ געטאן לויט אײערע איבסטרו־ קציעם. מיר האבן זיך גלײך צוזאמענגעקומען און פונאנדערגעטײלט דאס געלט. חשובע ריערן, זײט אבער װיםן, אז בײם הײנטיקן מאמענט פוגאנדערצוטײלן געלט אויף פםח איז פיל שװערער װי צוזאמענצונעמען דאס געלט. הײנט איז די צײט זײצר א געדריקטע אין כמיעלניק. דאם ארעמקײט איז זײער גרוים. חוץ ארעמע־לײט װעלכע גײען נאך נדבות יעדן טאג איז פאראן א גרויסער טײל בכבודיקע מענטשן װעלכע זענען שטארק פארארעמט געװארן. ס׳איז אונדז זײער שװער געװעזן צו ארבעטן מיט אזא קלײנעם םכום — סס2 דאלאר. נאר װאס האבן מיר געקענט טאן ? מיר האבן געזען צו פארטײלן, אז יעדער זאל עפעס קריגן. דעריבער זײט װיסן אז פון די סס2 דאלאר האבן באקומען שטיצע 121 פערזאן לויט דער בײגעלײגטער רשימר,. די דאלארן האבן מיר געמוזט אויםטוישן אויף זלאטעם. מיר האבן באקומען 1054 זלאטעם, פון דעם האבן מיר פארברויכט אויף אויסגאבן 11 זל. און 1043 זל. האבן מיר פונאנדערגע ...