Kielce

... כמיעלניק װאס ליגט אין מיטן װעג׳ װאס פירט קײן קעלץ און בוסקא, איז גוט באקאנט אין דער געשיכטע פון פוילן. שוין אין יאר 1241 האבן אין איר אומגעגנט זיך אפגעשפילט שטארקע קאמפן מיט טאטארן. כמיעלניק אלײן איז פאקטיש געװען א פעסטונג קעגן די טאטארן־אינװאזיעס. אין א שלאבט קעגן די טאטארישע הארדעס׳ װאס איז פארגעקומעז בײ כמיעלניק אין יאר 1247, אונטער דער אנפירונג פוז באטוכאן, זענען פארניכטעט געװארן די פוילישע חײלות און דער גאנצער געביט צויזמיר (םאגדאמיעזש) —קראקע — װראצלאװ, איז כמעט װי פון דער ערד אפגעמעקט געװארן. די טאטארן זענען ארײנגעדרונגען ביז שעראדז, לענטשיץ און האבן מיט זיך פארשלעפט אין געפאנגענשאפט טויזנטער אײנװוינער, בתוכם אויך ײדן פון שלעזיע און פון פױלן די דאזיקע געביטן זענען צענטליקער יארן געבליבן פאר־ װיםט און ערשט מיט דער הילף פון דייטשע קאלאניסטן זענען דארט װידער אנטשטאנען נײע ישובים. ס׳איז נישט באקאנט צי אין יענער תקופה איז כמיעלניק שוין געװען א שטאט.

... פונעם ברײהויז אין ראטהויז, 1 וױינער׳ 10 קרעמער׳ 1 בעל עגלד״ 9 שנײדער׳ 4 היטלמאכער׳ 1 העפטער, 2 שמוקלער, 1 גאלדשמיד, 6 קצביס, 4 בעקער, (1 פון זײ ,א לעקעכמאכער. ״פיערניקאזש״), 1 זײפנזידער, 3 לעכטציער, 1 קאטלער, 1 אײנבינדער, 2 קאלכער, 1 רב׳ 2 חזנים, 1 שמש, 1 שוחט, 1 קברן, 8 מלמדים, 1 כליזמר, 1 בדחן, 1 װעכטער, 1 מיעדניק מעסטער. פון די 68 זענען געװען באשעפטיקט 20 אין פרײע בארופן (7.5%) — פון זײ 6 כלי קודש (2%), 10 אין האנדל (3.8%), 1 טראנםפארט (0.4%), 33 בעלי מלאכות (12.4%), 4 פאכט און שענק (1.5%). אין 18־טן י״ה האבן די ײדן געהאט א גרויסן חלק אין האנדל מיט רינדער פון פאדאליע■ װאס מ׳פלעגט פירן דורך מאלאגאשעץ, דרום־מערב פון קעלץ קיץ װראצלאװ (ברעסלאו), מיט פעל פאר פױיםן און שלעזיע װי אויך מיט תבואה.

כ׳װעל קײנמאל גישט פארגעסן מײן רײזע פון דער קרײז־ שטאט קעלץ קײן כמיעלניק, א מהלך פון 32 קילאמעטער. בײ דער באן־םטאציע האבן אויף מיר געװארט עטלעכע דברים־פורמאנעם, װעלכע האבן געהאט מיט זיך מאנטלען און פוטערס, כדי מיך אויםהיטן פון קעלט און שנײ־שטורעם. אינדעראמתן איז דאס לגמרי נישט נויטיק געװען, װײל די חברישע װארעמקײט האט גובר־געװען דעם װינט און דעם פראםט און נאך א פאר לחײמם איז דער װעג גיך אדורך מיט דערצײלונגען און באריכטן מכוח דעם לעבן פון דער פארטײ אין לאנד און אין דער װעלט, און בעיקר װעגן די נאענטסטע פלענער װאס די חברים האלטן בײם רעאליזירן. ...

אין יאר 1896, שטארבט פלוצלינג מײן ליבע מוטער — אין עלטער פון 49 יאר. מײן עלצטע שװעסטער נעמט מיך דאמאלט צו זיך קײן קעלץ. איך בלײב בײ איר ביז צו מײן בר־מצוה. מיט א תפילין־זעקל אונטערן ארעם קום איך מיט מײן פאטער אין בית־המדרש. דער פאטער זאגט דעם ברוך שפטרני... און ער פרעגט בײ מיר װעגן תכלית אפשר לערנען א מלאכה י אין דער זעלבער צײט האט מײן שטיפברודער פםח קאװאל (מײן פאטער האט געהײראט מיט זײן מוטער) זיך גענויטיקט אין א לערן־ײנגל, בין איך אװעק לערנען דאם פאך. איך האב עס זײער שנעל איבערגענומען. פסח קלײנהענדלערם םפעציאליטעט איז געװען ליכט־מאשינען און די באשטעלונגען זענען געקומען פון באקאנטן ליכט־און זײף־פאבריקאנט לעװקאװיטש, בײ װעלכן א סך ײדישע בעלי־ מלאכות האבן געהאט פרנסה. פםח אליץ האט קײנמאל נישט געארבעט די שװערע קאװאלסקע ארבעט. אלם ערשט־קלא• סיקער םאכמאן האט ער אויםגעפירט די פײנםטע טעכנישע ...

... די קלעזמארים פון יענער צײט אין כמיעלניק, זענען כמעט באשטאנען פון אײן גרויםער משפחה. ױםף לײב מארשעליק האט געשפילט אויפן באס, זײן זון, םאנע, האט געשפילט פידל. די אײניקלעך, די קינדער פון זײן עלטםטער טאכטער חנד״ (וואס װעלװעלע קלעזמאר איז געװען ױיער פאטער און אלײן געשפילט אויף פארשידענע אינםטרומענטן, װי פידל, טראמ־ פײט׳ קלארנעט) — זײנע פיר זין : נאטל דער עלטםטער, איז געװען א גוטער פידל־שפילער. אברהמעלע האט געשפילט קלארנעט און ישראל האט געקלאפט אויפן פויק. דער ײנג־ סטער אליהו איז נאך געװען זײער ױנג, דערפאר איז ער אבער שפעטער געװארן א גרויםער קינסטלער אין מוזיק׳ געענדיקט קאנםערװאטאריע אין װין און איז שנעל באקאנט געװארן דורך זײנע טשעלא־קאנצערטן װאם ער האט געגעבן אין די גרויםע שטעט פון פוילן, װי קעלץ׳ לאדזש, װארשע, קראקע און נאך אנדערע, ער האט געהײראט מיט א מײדל פון קעלץ, אבער געשטארבן גאנץ ױנג. זײן אײנציקער זון, װאם האט מיטגעמאכט היטלערם גהינום האט זיך אפגערא־ טעװעט און געפינט זיך אין אמעריקע.

און דערלעבן איז אויך געװען דאס געשעפט פון ר׳ איטשע מאיר לײנמאן׳ טאקע א פײערדיקער גערער חסיד׳ דער מוהל פון שטאט און אײגנטימער פון אן אײזן־און שלע־ םער־געשעפט. בײ אים האט מען באקומען שלעםער פון קאמפליצירסטן מין. דאס װאם מ׳האט בײ אים נישט באקומען׳ האט מען געוװסט׳ מוז מען פארן אײנקויפן אין קעלץ. דער ײד איז געװען א למדן מופלג׳ א בעל־מדות און אנגעזעענער בעל־הבית. ...

מיט צװײ באזונדערע םפעציאליטעטן האט כמיעלניק זיך אױםגעטײלט פון כמעט אלע ײדישע שטעט אין פוילן׳ פרא־ פעסיעס װאם האבן באשעפטיקט גאר א גרויםן טײל םון כמיעלניקער ײדן. דאם איז גענדזלערײ און גארבערײ. דער צפון־טײל פון דער שטאט׳ קומענדיק פון קעלץ איז געװען די גענדזלער־געגנט׳ און דער צװײטער עק שטאט, דעד דרומדיקער טײל׳ איז געווען די גארבערײען־געגנט. א היבשער טײל שטאט איז געװען פארנומען פון די גענדזלעדפ מיט זײערע גרויסע הײף, אין װעלכע עס האבן זיך געהאדע־ װעט טויזנטער גענדז. אין די װינטער־חדשים האט מען זײ געפאשעט און געשטאפט׳ און צו קריסטמעס־צײט אמ איז װינטער איז אלץ געגאנגען קײן פרײםן׳ און קײן דײטשלאנד׳ מען האט געשיקט גענדז׳ ״ארמײען״ גאנצע׳ לעבעדיקערהײט׳ און פון אלע שטעטלעך און דערפער ארום האט מען געטריבן גענדז קײן כמיעלניק פאר די גענדלזערס׳ װאם האבז זײ פאכמעניש געקארמעט און זײ געברענגט צו דער מדרגה זײ זאלן זײן ראוי פאר די ״פראסן״... אלע די ײדן װאם האבי זיך מיט די גענדז פארנומען׳ האבן קוים באװיזן פארטאג אפצודאװענען אין גרויםן בית המדרש און א גאנצן טאג האבן זיי געארבעט עבודת פרך׳ אין קעלט, פראסט׳ שנײ׳ זאװיערוכעס, און פון דעם געצויגן זײער חױנה. געװען צװישן זײ אויסערגעװײנלעך הארציקע ײדן׳ אםך ױדעי תורה׳ װאם בײנאכט האט מען געלערנט א שיע ...

גאר א חשובן ארט האבן פארנומען אין שטאט די בעלי־ עגלה׳ס װאס י׳אבן געבילדעט א היבשער שיכט און האבן זיך למעשה געטײלט אויף דרײ באזונדערע ״קלאםן״׳ אויב מ׳קאן זיך אזוי אויםדריקן. דער ערשטער ״חשובסטער״ טײל האבן געבילדעט די דראזשקאזשעם׳ װאס האבן נאר געהאט צו טאן מיט די מורינו־דיקע׳ בעםער סיטואירטע פאסאזשירן, װאם זענען געפארן אויף דער ״ליניע״ קעלץ־ כמיעלניק־בוםק־םטאפגיץ. דאן — די װעגענער בעלי־ עגלה׳ם׳ װאם פירן אויך פאסאזשירן אויףדעראויביקערליניע׳ נאר שוין צװײט־ראנגיקע פאםאזשירן׳ װאס האבן שוין געמוזט ױך רעכענען מיט דער ״קאפיקע״, װײל דא האט געקאםט מער װי מיט א דריטל װײניקער׳ װי אויף דער באקװעמער דראזשקע׳ װאס אין איר זענען געזעסן מאקסימום ביז זעקס מענטשן׳ און דא — אמאל ביז 20 ; און דאן דער דריטער ״קלאס״, די גרויםע משא־װעגענער־בעלי־עגלה׳ם׳ װאס זענען שוין געפארן מיט דרײ פערד אין דער ברײט׳ כדי צו קאנען שלעפן די שװערע משאות צו — און פון דער באן אין קעלץ׳ משאות װאם די גאגצע ״ליגיע״ האט פאר־ ברויכט און עקספארטירט אין דער װײטער װײטער װעלט אריץ׳ אנהײבנדיק פון לעדער און פעדערן ביז פאפאכעם און קאזשוכעם׳ גאגצע מענגעס פארן װײטן רוסלאנד.

... דאס פרײלעכע שטעטל איז פארװאנדלט געװארן אין אײן שטיק טרויער. עם פארן פון אלע זײטן מענטשן קײן קעלץ * פון דער גובערניע בוסק, נײשטאט, וױיסליץ, פאטשענעװ, פון פאװיאט םטאפניץ — אלץ פארט קײן קעלץ צושטעלן זיך צום זאפאס. די טעג זעען אוים װי עם װאלט אינגאנצן נישט געװען קײן טאג, נאר שטענדיק נאכט. דער הימל פארװאלקנט. די זון באהאלט זיך אין די װאלקנס, דאס שטעטל איז אין טרויער. קײנער קען נישט אײגזיצן בײ זיך אין הויז. יעדער אײנער זוכט די נאענטקײט בײם צװײטן. שכנים קומען זיך צוזאמען, טרײםטן אײנער דעם צװײטן׳ א ביסעלע האפענונג צו געבן. בײ זיך האט יעדער אײנער אין זינען : ״איך גיב האפענוגג א צװײטן און װער װעט מיר געבן האפענונג י״ דערװײל האבן שכנים צװישן זיך אפגעמאכט, אז אײנער זאל אויף דעם צװײטן אכטונג געבן, װײל אין א עת צרה באדארף מען זיך האלטן צוזאמען.

... װען אלע זענען זיך צוזאמענגעקומען איז געװארן שטיל דער עלטםטער פון זײ, דער ארגאניםטער פון שטעטל, האט זײ געמאלדן, אז זײ מוזן צײטװײליק אויפהאלטן די ארדענונג׳ וױיל די גאנצע רוסישע מאכט האט זיך צוריקגעצויגן פון אלע גרענעץ־שטעט ביז קײן קעלץ, און ם׳קען זײן נאך װײטער. דעריבער מוזן מיר — האט ער געזאגט — איבער־ נעמען צו האלטן ארדענונג ביז עס װעט זײן נײטיק.

אין יאר 1916 איז געקומען זלמן בראװארניק, דער זון פון ישראלקע, פון קעלץ (איצט איז ער איז בוענאס־אײרעם), און צוזאמען מיט נאך חברים אפגעדונגען בײ משה גארליצקי אין מארק א סאלאן אויפן ערשטן שטאק. אין דעם םאלאן האבן זיך יעדן שבת אין אװנט געטראפן חברטעם מיט חברים. אין דער באגלײטונג פון מוזיקאנטן זענען ארגאניזירט געװארן פארװײלונגען מיט טענץ װו ױנגעלײט האבן געפרװוט, דאס ערשטע מאל אין דער געשיכטע פון כמיעלניק, זיך פארװײלן מיט מײדלעך. אין א געװיםן שבח־צונאכטס, װי מיר האבן אנגעפאנגען צו טאנצן אין דער באגלײטונג פון אונדזערע שטעטישע קלעזמארים, האט זיך אין טיר באװיזן דער הויפט־ שמש פון רב, ר׳ משה שמש מיט א גרופע חסידים, זײן ״לײב־גװארדיע׳/ און האט אויסגערופן: ״דער רב האט באפוילן מען זאל אויפהערן צו טאנצן, ױנגען מיט מײדן צוזאמען• עס קאן, חלילה, קומען אן אומגליק אויף דער שטאט צוליב די הולטײםקע מעשים פון די פורצי גדר״. ...

... באלד בײם ארײנקומען אין דער שטאט קעלץ, אויף דער רעכטער זײט, שטײט אן אײנשטאקיקע געבײדע. אינעם עק פון דער געבײדע א ״טשײניע״ (טײ־הויז). זי באלאנגט צו דער אלמנד״ לאה פיעטריקאװסקי. ...

... די באלעגאלעם אינדרויםן קוקן שוין אויס אױף פארשוינען אהײמצופארן. דער בעםטער פארשוין איז דאם ״משוגע פריצל׳/ זאגן די באלעגאלעס. דאס ״משוגע פריצל״ א זון פון א גוט־ באזיצער׳ ברענגט קײן קעלץ חזירים׳ תבואה. געװען אין נאכטקלובן׳ פארשפילט צו קעלצער ײדישע בחורים א מאטניע אין ביליארד. קומט צולויפן אין דער ״ראגאטקע״ האלב נאזויפן׳ געמט זיך אײנער אלײן א לאנדע׳ דינגט זיך נישט מיטן פרײז. א כשר פארדינסטל. ...

באנדעםװײז קומען זײ׳ די 21־יעריקע, פון די דערפער׳ װעלכע ליגן צװישן כמיעלניק און קעלץ. אנגעטאן אין שטױול. שװארצע ציגײנער־הויזן און רעקלעך׳ גראנאטענע היטלעך מיט שװארץ־לאקירטע דאשקעס. אין האנט א שטעקן — צו שלאגן׳ אונטערן ארעם א זאק — צו רויבן׳ דאם פרצוף אנגעפילט מיט רוצחישקײט. ...

די טעכנישע מעגלעכקײטן פון אויפפירן א פיעסע זענען געװען באגרענעצט, האבן זיך די טעאטער־ליבהאבער צונויפגעקומען בײ אונדז אין הויז, געזאמלט געלט צװישן פארמעגלעכע פרײנט. מען פלעגט ברענגען קאסטױמען פון קעלץ אדער לאדזש, אבי צו מאכן די אונטערנעמונגען דער־ םאלגרײך. ...

... מײן עלטער שװער׳ ר׳ אלתר ליס, איז אמאל געפארן מיט קאפל באלעגאלע אויף א יאזדע קײן קעלץ. צוריקגעקומען איז ער אין א פינצטערער נאכט, אזוי, אז בײם באצאלן אים פאר דער נםיעד״ האט ער געמאכט א טעות. אנשטאט צו געבן קאפלען צװײ צװאנציק־קאפיקעם מטבעות, האט ער געגעבן צװײ גאלדענע פינף־רובל־שטיק. ...

... די דראמאטישע סעקציע בײ לינקע פועלי־צױן נאכן געבן א פארשטעלונג איןקעלץאיןיאר 1927 ערשטע רײע זיצנדיק פון רעכטס : ליבע כמיעלניצקי, אליהו קלארמאן, שײנדל בלומענטאל־קלאו־מאן, מאקס רעיפיש, ױאל סקורעצקי, אסתר בלומענטאל. ...

... אבסאלװענטן פון די פאלקםשולן װעלכע האבן געהאט מיטלען, פלעגן דערנאד פארן װײטער לערנען אין די גימנאז־ יעם קײן סטאפניץ, בוםק, קעלץ און לאדזש. אײניקע פון זײ האבן שפעטער אויך פארגעזעצט זײערע לימודים אין אוני־ װערםיטעטן. ...

אזוי ארום האבן זיך װידער צונויפגעזאמלט — נאך דער צװײטער *אקציע״ — עטלעכע הונדערט ײדן. די פרױוילי־ גירטע — עטלעכע צענדליק פאכמענער צוזאמען מיט דער ײדישער פאליצײ — זענען קאנצענטרירט געװארן אין הויף פון משה פאםטערנאק, .אלע אנדערע האבן געלעבט אין פערמאנענטער שרעק פאר א נײער ״אקציע״. דעריבער האבן זיך א טײל ײדן אויסבאהאלטן; אבער די באװוסטע ײדישע פארעטער פאםטאק און םאבקאװסקי זענען געװען זײער אקטױו אין אויסגעפינען באהאלטענע ײדן. אינצװישן איז געקומען אן אויטא פון קיעלצער ״האסאג״ מיט דעם באפעל צו דער ײדישער פאליצײ אז אלע באהאלטענע און נישט באהאלטענע ײדן זאלן זיך צושטעלן אין דאזיקן לאגער. ...

... אין קעלצער ״האסאג״ האבן געארבעט 450 ײדן פון פאר־ שידענע שטעט. דער ארבעטםטאג האט דא געדויערט 16 שעה. געװען אויך דא טויט־פאלן אין רעזולטאט פון ארבעטן איבער די כוחות. די שטראפנארמע האט דא באטראפן 30 שמוץ• עטלעכע ײדן, װאס האבן זיך באהאלטן בעת דער אויםזידלונג קײן פיאנקי און םקארזשיםק, זענען דערשאםן געװארן. אבער 2 מיטגלידער פון ״השומר הצעיר״ איז געלונגען צו אנטלויפן פון לאגער א דאגק דער הילף פון זײערע אידײאישע חברים׳ װאם האבן אויך אנגעהאלטן א קאנטאקט מיט די םטאשאװער שומרים, װאם האבן זיך געפינען אין די װעלדער. װען די רוסישע ארמײ האט זיך אנגעהויבן צו דערנענטערן קימ קעלץ׳

... אין טשענםטאכאװער ״האסאג״ איז די אדמיניסטראציע געװען די זעלביקע װי אין קעלץ׳ די לאגערניקעס פון קעלצער ״האסאג״ האבן געטראגן רויטע ארעמבעגדער בעת די םקאר־ זשיםקער זענען געװען געצײבנט מיט געלע לאטעס. די באדינגונגען אין לאגער זענען אבער געװען פיל ערגער װי אין קיעלץ. געװען דא אפטע סעלעקציעס׳ די שװאכערע לאגערניקעם האט מען געשאסן. די לאגע אין טשענסטאכאװער ״האסאג״ האט זיך נאך פארערגערט מיטן איבערנעמען דעם לאגער דורך די ס.ס. דעם 15 און 16 יאנואר 1945 ערב דעם אנקומען פון דער םאװיעטישער ארמײ האבן 2 גרויםע טראנס־ פארטן פארלאזט טשענסטאכאװ אויפן װעג קײן בוכענװאלד. די פרויען האט מען געפירט קײן בערגען־בעלזען און פון דאנען קײן בורגאו און טירקהײם׳ פון דארט קײן דאכאו.

... דאסגלײכן רבקה מאלי, װאס איז אויף א ברוטאלן אופן ארויםגעטריבן געװארן דורך םטאשעק שצוקעװיטש, איז בארויבט געװארן הינטער קעלץ׳ דורך א פאליאק, װאס האט זי געזאלט אריבערפירן קײן װארשע*3). אפילו די ארנט־ לעכערע פאליאקן האבן זיך נישט געאײלט אפצוגעבן די חפצים און סחורות די נויטבאדערפטיקע ײדן׳ װאים האבן נישט געהאט צו באצאלן זייערע קריםטלעכע בעלי־בתים פארן אויםבאהאלטן זײ. זײ זענען געװען זיכער אז די ײדן װעלן סײ װי ארײנ־ פאלן אין די הענט פון די דײטשן, און דעריבער האבן זײ זיך אפגעזאגט פון צוריקגעבן עפעס. ״אײן גוי — גיט איבער א באגלויביקטער עדות — האט אונדז יא געהאט עפעם אפגע־ געבן׳ אבער ארויםגייענדיק פון אים׳ זענען אונדז 2 שקצים באפאלן מיט קאסעס אין די הענט און פון אונדז אלץ צוריק־ גענומען״.

... 45. רעלאציע פון שטאטישן נאציאנאל־ראט ; טירקעלטויב ישראל, *כמיעלניקער קרבנות בײ דעם קיעלצער פאגראם. דער בלוטיקער דיגםטיק, 4 ױני 1946״, פארגל. שטײנסעלה דארשן. ...

... שוין אין די חדשים ױלי —אויגוסט פון 1942 האבן צו אונדז דערגרײכט פארשידענע אויםטערלישע ידיעות׳ אז מען שיקט ארויס פון א סך שטעט אין לובלינער קאנט. גענויע ידיעות האבן מיר נישט געקענט האבן, זײענדיק אפגעשניטן פון דער װעלט, נישט קענענדיק זיך באװעגן מחוץ דער שטאט, נישט דערהאלטנדיק קײן פאםט — די מענטשן זענען ממש אראפ פון זינען קלערנדיק װאם צו טאן. םוף אויגוםט׳ נאכן גירוש פון קעלץ, האבן מיר שוין געװוסט גענוי, אז די זאך איז נישט פשוט, אז דאס שיקט מען נישט צו קײן ארבעט. מען האט זיך שוין אנגעהויבן אפגעבן א חשבון, אז דאם שיקט מען ײדן אויף טויט. אזעלכע װאם האבן געהאט גוטע באציאונגען, באקאנטע פױערים אין די דערפער האבן זיך אנגעהויבן צו באזארגן מיט אן ארט זיך אױסצובאהאלטן, אװעקגעבנדיק פאר דעם דאם גאנצע פארמעגן. איצט װײסט מען, אז בלויז געצײלטע פון זײ זענען געבליבן לעבן. די פויערים גופא האבן נאכן צונעמען בײ זײ די פארמעגנם זײ אלײן דערמארדעט ״אדער אויסגעליפערט אין די הענט פון די דײטשן.

... אין דער צײט איז אנגעקומען קײן כמיעלניק דער װאך־ פירער פון קעלצער ״האסאג״ (א לאגער פון ארבעטס־ װארשטאטן) און געכאפט ױנגע מענטשן צו דער ארבעט אין לאגער אין קעלץ. עס האבן זיך אויך צוגעשטעלט פרײװיליקע׳ װעלכע האבן געטראבט, אז דאס װעט זײן דער װעג צום לעבן. צװישן זײ איז אויך געװעזן מײן ײנגערער ברודער יקותיאל סאמעטבאנד. איך מיט מײן שװעסטער בלימקע האבן יישמ

רעגירונגם־אויטא קײן קעלץ און פון קעלץ מיטן צוג קײן װארשע. פאר דעם האב איך אים באצאלט סס5 זלאטעם. אויפן װעג האט מיך געטראפן א פאליאק׳ וועלכער האט מיך דערקענט און געפאדערט פון מיר 50 זלאטעס׳ אויב נישט׳ װעט ער מיך אויםגעבן. איך האב אים אזא םומע געגעבן. ...

ער האט שנעל צװויםן געגעבן אין לאגער מײן ברודער און מײן שװעגערין װעגן אונדזער אנקום. מײן שװעגערין איז גלײך געלונגען צו קומען. בײם ארויםמארשירן מיט איר קאמאנדא צו דער ארבעט, האט זי זיך אװעקגעגנבעט און איז געקומען אונדז זעען. הײנט שטעלט אײך פאר די באגעגעניש נאך צװײ יאר מיט איר אײנציק קינד. דאס איז געװען דאס לעצטע מאל װי זי האט געזען איר אײנציק קינד. מײן ברודער מיט זײן פרוי אינטערװענירן אין אלע העכםטע אינםטאנצן מען זאל זײ העלפן אונדז לעגאליזירן אין לאגער מיט זײ צוזאמען, אבער אן דערפאלג. דערװײל לויפט די צײט. מיר װאלגערן זיך אויף די קיעלצער גאסן. װו מיר שלאפן אײן נאכט, קאנען מיר שוין נישט בלײבן די צװײטע. מ׳טרײבט אונדז ארויס. איך באקום דעם לעצטן ברױו פון מײן שװעגערין פון לאגער, װי זי שרײבט צו מיר .■ דיך קען מען לעגאליזירן, אבער דאס קינד בײ קײן פאל נישט.

... געהאלפן׳ וױיל איך בין דאך געװען מיטן ײנגל. מען האט אונדז געפירט אין קיעלצער תפיםה אויף זאמקאװע גאם• דאם קינד האט מען פון מיר אװעקגענומען צו די מענער. איך האב אבער אויסגעפועלט, מען זאל מיר דאם קינד פון צײט צו צײט ארײנלאזן אין מיץ צעלע. אין צװישנצײט האסי מען מיך גערופן אויף אן אויספארשונג אויך װעגן קינד. דאם איז געװען א םפעציעלער ריכטער פאר געכאפטע ײדן אויף דער פוילישער זײט.

... אין םעפטעמבער 1945 האב איך אויפן װעג פון קעלץ קײו לאדזש געטראפן צופעליק א ײד בײ װעלכן׳ כ׳בין געװאר־ געװארן, אז אין װלאשטשאװע בײ א גוי געפינט זיך א כמיעלניקער ײדיש מײדעלע, דאס אײניקל פון מלבושים־ הענדלער, ר׳ הערשל ראצע ז״ל. צוזאמען מיט די לעבנגעבליבענע קרובים פון דעם מײדל אין נײשטאט, האבן מיר געמאכט די גרעסטע אנשטרענגונגען׳ כדי ארויכצובאקומען דאם מײדעלע פון די הענט פון דעם קריס׳ט, װאס האט בשום־אופן נישט משכים־געװען גערנװיליק דאס קינד אפצוגעבן. ערשט אויף דער אינ־טערװענץ פון אלתר גרינבוים און אנדערע ײדן, װאס האבן דעמאלט געדינט אין ״או־בע״ איז אונדז געלוננען דאס קינד ארויסצובאקומען. ר׳ הערשל ראצעס אײניקל געפינט זיך הײנט־ צו־טאג אין אמעריקע. ...

... שיםערײ און אלע דערמארדעט. מאניע םילמאן האט געפרװוט עפענען די טיר און אנטלויפן, איז זי אין דער טיר דערשאהן געװארן. דאם איז געװעזן אײנם פון די שרעקלעכםטע פאר־ ברעננם, װאס איך האב געזען מיט אײגענע אויגן. די גאנצע גרופע איז דערשיטערט געװארן. דער פאל האט פײנלעך אויף אלע געװירקט. מיט טרערן אין די אויגן זענען מיר צוריק אין קיעלצער האםאג אזן װײטער געארבעט.

... עטלעכע טעג זענען מיר געװעזן בײ יעקל מאשקאװיטש אין קעלע״ בױ אין א זונטיק נאכמיטאג איז ער אנגעקומען מיט זײנע זין און אונדז צװויםנגעגעבן אז אלע ױנגע מענטשן װאם זענען באהאלטן קאנען זיך מעלדן צו ארבעט אין קעלצער האסאג. מיר זענען אלע מיט גרויס פרײד ארויס אין מארק. דארט האבן שױן געװארט דײטשן מיט א לאםט־אויטא און אונדז אלע גענומען קײן קעלץ אין ארבעטם־לאגער האסאג, װאס האט אויםגעארבעט אמוניציע. דארט האבן אויך געארבעט פאליאקן. דורך זײ האבן מיר זיך געקאנט פארבינדן אויםער דעם לאגער און דאם האט אינדז פיל געהאלפן. אין דעם לאגער זענען געװעזן ײדן פון קעלץ, כמיעלניק, םטאפניץ, םטאשעװ און אנדערע שטעט־ לעך אין קעלצער געגנט•

מיטן דערנענטערן זיך פון דעם םאװיעטישן פראנט צו קעלץ, האבן די דײטשן ליקװידירט דעם האסאג און איבערגעפירט די אמוניציע־מאשינען קײן טשענםטעכאװ. פיל כמיעלניקער האבן אויסגענוצט די געלעגנהײט בעתן איבערפירן דעם לאגער און אנטלאפן. דער רוב איז אבער נישט געבליבן בײם לעבן, װײל די פאליאקן האבן כמעט אלע אויף פארשידענע אופנים דערמארדעט אדער איגערגעגעבן אין די הענט פון די דײטשן. אויסער אין קיעלץ האבן נאך פיל כמיעלניקער גענוג צײט געארבעט בײ זײער שװערע באדינגונגען אין פשעדבאזש, בײ בויען פאנצער־גראבנס קעגן טאנקן. נאכהער זענען מיר אלע אריבערגעפירט געװארן קײן טשענסטאכאװ, אין לאגער ״טשענ־ סטאכאװיאנקע׳/ דארט זענען מיר געװעזן ביז יאנואר 1945. ...

... יענדזשעיאװ באמבארדירט א גרוים הויז. עם זעגען דארמ דערהרגעט געװארן עטלעכע ײדן. שקאצים זענען אװעק פון דער באן אין שטאט ארײן קויפן עסן, האבן זײ געבראכט די נײעם, אז מען קען גארנישט באקומען. אלע הײזער זענען פארקלאפט, מען זעט נישט קײן מענטש אין גאם. מיר האבן זיך דאן צוזאמענגענומען אלע כמיעלניקער, גוײם און ײדן, געהאט א שטיקל אסיפה, װאם צו טאן, וױ אזוי אנצוקומען קיץ קעלץ. ערשט בײנאכט האט אונדזער צוג גערירט, אפגעפארן אביםל׳ אפגעשטעלט זיך, מען האט אנגעהויבן רופן א שװײסער. עס האבן זיך אפגערופן 32 שװײםערס. זײ זענען אװעק פארשװײםן דעם לאקאמאטױו. עם האט גענומען א ביםל און מיר זענען װײטער געפארן. װען עם איז געװארן טאג, האט זיך דער צוג געשטעלט און די קאלעיאזשעס האבן אונדז געמאלדן, מיר זאלן ארונטערגײן פון דעם צוג און זאלן דורכגיץ די סטאציע, װו מיר װעלן נעמען א צװײטן צוג. אויפן װעג האבן מיר געזען ליגן א צעשמעטערטן צוג אויף די רעלסן. אויפגעזעצט זיך אויפן צװײטן צוג און געפארן װײטער.

די מאביליזירטע כמיעלניקער האבן באדארפט פארן מיט דער קאלעיקע קײן יענדזשעיאװ און פון יענדזשעיאװ קײן קעלץ. װען מיר זענען אװעק צו דער קאלעיקע׳ באגלײט פין די עלטערן, זענען דײטשע עראפלאנען דורכגעפלויגן איבער אונדזערע קעפ. מיר האבן זיך געזעגנט און ארײן אין דער קאלעיקע. אינעװײניק זײנען שוין געזעסן א םך מאביליזירטע פאליאקן, זײ האבן זיך באלד געלאזט הערן: ״א ײדעלעד׳ מען דארף אײך פטור װערן נאר צוערשט װעלן מיר פטור װערן פון היטלערן, דערנאך פון אײך \״ שמחה יעדװאבנע אט זײ דערויף געענטפערט : ״מיר זענען איצט אלע גלײך׳ מיר גייען איצט פארטײדיקן דאס לאנד אזוי גוט װי איר !״ ערשט דעמאלט זענען זײ שטיל געװארן. ...

... ן ערגער. דעם גאנצן יאנואר האבן מיר געװארט אויף די פאספארטן, מיר זאלן קענען אװעקפארן. אלץ איז געװאת טײער און מען האט אפילו נישט באקומען צו עםן. אזוי ביזן 1־טן פעברואר׳ דעם טאג װען מיר האבן פארלאזט לעמבערג. א גרויםער עשאלאן איז געשטאנען גרײט אװעקצופירן אונדז, א גרופע װאם האט געצײלט א 15 הונדערט מענטשן. װען מיר זענען געבליבן שטײן ערגעץ אין א שטעטל, זענען צוגעקומען ײדן און מיט אונדז געבאפט א שמועם, װי דער שטײגער, האבן זײ אויף אלעם געענטפערט, אז ס׳איז גוט׳ אבער לויט זײער הולך האט מען געקאנט זעען, אז זײ זענען נישט קײן גבירים. אויפן װעג האבן מיר אויך געטראפן ײדישע אפיצירן, געכאפט א שמועס מיט זײ. עם האט אונדז אימפאנירט צו זעען א ײדישן אפיציר. נאך זיבן טעג פארן׳ זענען מיר אנגעקומען אין א שײנער שטאט׳ גרוים װי קעלץ• געהייסן האט זי פיאטיגארםק. אין א האטעל׳ האט מען אונדז געגעבן א בחינמדיקן מיטאג. צוױי טעג זענען מיר דארט געװען. און דא האט מען אונדז אלע כמיעלניקער צעטײלמ. יעדן האט מען געשיקט אין א צווייט שטעטל. צוזאמען האט מען אונדז נישט געװאלט שיקן. אנגעקומען אין שטעטל, האט זיך מיר געדאבט׳ אז עס זעט אוים ווי אין כמיעלניק. עם איז פאר אונדז שוין געװען צוגעגרײט א װוינונג׳ נאר מען האט אונדז פריער ארײנגעפירט אין דעם אײנציקן רעסטאראן׳ װאס איז דארט געװען. צוליב דער שמחה זענען געקומען עטלעכע נאטשאלניקעס און גענומען זיך צום טרינקען, ווי זיי האבן אונדז דערקלערט איז די שמחה צוליב אונדז. מיר זענען געווען צװײ פארלעך. װען מיר האבן שוין געהאט אויםגעטרונקען א פאר גלעזלעך און געװארן בגילופין׳ האבן מיר אנגעהויבן װײנען׳ האבן זײ אונדז געפרעגט: װאס װײנט איר, עס װעט

איך פאר ארויס פון װארשע אין א פול געפאקטן צוג מיט סוחרים, אגענטן, באאמטע און קום אן בײנאכט קײן קעלץ. איך שטײג אוים און פלוצלינג דערהער איך אן אויסרוף: .דא כמיעלניקא״, ״דא סטאשאװא״. איך האב זיך אויםגעדרײט און דערזען אן אפענעם לאםט־אויטא. איך בין ארויף. די גוײם נעמען ארוים די פלעשער בראנפן, מאכן א כוסה. דער אויטא פארט לאנגזאם פארבײ באקאנטע דערפער. אלץ איז דא מיר אזוי באקאנט, עם פעלט דא גארנישט. מיר פארן פארבײ מארװיצא װאלא. דא איז אײביק געװען אן ארעמ־ קײט מיט פויערישע כאטעם, איצט — שײנע הײזער. מיר פארן דורך פיאטרקאװיצע. דא זענען פארמעגלעכע כמיעלניקער בעלי־בתים געקומען אויף זומער־דאטשע. אט זענען מיר אין צעליני, דא איז געװען דער גרויםער הויף פון דעם כמיעל־ ניקער ײדישן גוט־באזיצער עוזר שטראך מיט זײנע זין אברהם און ױנה. איך באמערק, אז א טײל פון גוט איז חרוב. דער אויטא פארט װײטער און איך זע די בלאנקס קאלך־ אוױונס. פון די קוימענם גײט א געדיכטער רויך, װי קײנמאל גארנישט. די קאלײקע פארט פארבײ מיט .א לאנגען פײף. פון דער װײטנם זע איך שוין מײן טײער שטעטל כמיעלניק. איך בעט דעם שאפער, ער זאל זיך שטעלן ...

... שמואל האט זיך מיט מיר הארציק געזעגנט. אין א פאר טעג ארום האבן מיר דערהאלטן די טרויעריקע ידיעה װעגן קעלצער פאגראם. אדורכקוקנדיק אין קאמיטעט די רשימה פון די געפאלענע אין קעלצער פאגראם איז מיר פינצטער געזוארן פאר די אויגן : אונדזער טײערער שמואל איז געפאלן א קרבן נאך דער באפרײאוגג, פון די הענט פון די פוילישע רוצחים.

א כמיעלניקער פרוי, חײקע פון דער ״אלעיארניע״, װעלכע איז אלײן געבליבן לעבן בײ דעם פאגראם על־פי־נס, האט זיך געפיגען אין קעלץ אין דעם ײדישן הויז אויף די פלאנטי, רוען דער פאגראם האט אנגעפאנגען. זי איז געשטאנען מיט א קלײן קינד אויף דער האנט, אויםגעדרײט מימן פנים צום פענצטער און געזען װי מען שלאגט און מען מארדעט מיט דער גרעםטער אכזרױת. אט די פרוי האט מיר דערצײלט װי אזוי שמואל וױינבערג איז געפאלן. אין יענעם טאג איז ער גראד געקומען פון כמיעלניק, װו ער האט פארקויפט דעם פאטערס הויז און גענומען האנטגעלט: 22 טויזנמ זלאטעס. אין אכט טעג ארום האט ער געזאלט װידער קימען, בכדי צו באקומען די רעשט געלט. ער איז געװען צופרידן און געזאגט, אז איצט װעט ער אנהויבן גיץ אויף א גײעם לעבנם־ װעג. אין קעלץ האט ער זיך געטראפן מיט משה קװאשניעװםקי בײ אים אין דער װוינונג. משה האט שמואלן געװארנט : ״גײ נישט דארט אהין, עם איז א פאגראם־שטימונג״. שמואל האט די װארענונג גרינגגעשעצט און איז אװעק אין ײדישן הויז אויף די פלאנטן. ער איז פון דארט מער נישט ארוים. ער איז בעסטיאליש דערמארדעט געװארן דורך די פוילישע באנדיטן.

״איך בין געקומען קײן פוילן בכרי נקמה צו נעמען אין די פאליאקן, װאם האבן געהאלפן שעכטן ײדן״ — די פוילישע אונטערגרונט א.ק. — ״ארמיא קראיאװא״, האט אים געדראט צו דערמארדן. אין רעזולטאט דערפון איז ער אריבערגעפירט געװארן אין או.ב. קײן קעלץ. אין יאר 1946, װען עם איז אויסגעבראבן דער קעלצער פאגראם, בעת דאס ײדישע הויז אויף די פלאנגזן איז שוין געװעזן ארומגערינגלט מיט כוליגאנעס, האט ער זיך דורכגעריםן אויף א מאטאציקל מיט א מאשין־געװער, בכדי צו פרוװן פארמײדן דעם פאגראפ. ער האט געװאלט ארגאניזירן א כוח קעגן די פאגראמשטשי״ קעס. עם איז אים אבער נישט געלונגען. ער איז קוים אװעק פון דארט, אין לעצטן מאמענט פאר דער הריגה. בעתן פראצעס קעגן די אנטײלנעמער פון קעלצער פאגראם איז ער געװען אקטױו בײם זאמלען דעם באשולדיקונגם־מאטעריאל. ״די מערדער װעלן טײער באצאלן״ — האט ער זיך געטרײםט. ער האט אויך אנטײלגענומען אין אויםפירן דעם טויט־אורטײל איבער פערצן מערדער. אין די לעצטע װאכן פאר זײן טויט, האט ער באקומען די נאמינאציע אלם מיטארבעטער אין דער פױלישער אמבאסאדע אין פראנקרײך. ער האט זיך שוין געגרײט אפצופארן צוזאמען מיט זײן פרוי קײן פראנקרײך. די א.ק.־באנדעס האבן אים אבער נישט געקאנט מוחל־זײן זיין קאמף קעגן די באנדיטן. זײ האבן אים פארנארט דורך א פאלשן דאקו ...

... א פאר חדשים שפעטער האב איך ארגאניזירט א טרויער־ אקאדעמיע לזכר די לעצטע 44 קינדערלעך, װאס זענען דערמארדעט געװארן אין קעלץ, מאי 1943. רוחמה איז געקו־ מען צו פארן צו דער פאראנשטאלטונג. ...

... געבוירן אין יאר 1916 בײ איר פאטער דוד זאלצמאן, יצחק ישעי׳ס אײניקל), געענדיקט די שולע מיט אויםצײכנונגען און וױיטער געלעתט אין װאלמאנאװעם גימנאזיע אין קעלץ אויף א סטיפענדיע. נאך דערפאלגרײכע מאטורע־עקזאמענס שטודירט מעדיצין אויפן װארשעװער אוניװערזיטעט. די מלחמה צעשײדט איר מיטן מאן װעלכער שטודירט גראד אין איטאליע. געװען אין מײדאנעק און םקארזשיםק. מיטן דערנענטערן זיך פון פראנט אנטלויפט זי פון לאגער, אויפן װעג פרידן בײ איר אפ די פים און אין רעזולטאט דערפון מוז מען זײ דערנאך אמפוטירן.

עס איז געװען א קאלטער טאג׳ רעגן און שנײ. אויב איך האב קײן טעות, איז עם געװען דעצעמבער 1951. א קעלצער חבר, מענדעלע װײנריב, איז צו מיר געקומען אין דער גימ־ נאזיע מיט דער טרויעריקער ידיעה, אז רוחמה איז באגאנגען זעלבםטמארד. איך האב מיך געװענדעט צום דירעקטאר פון דער גימנאזיע, פראפעסאר ברוך גרויבארד, װעלכער האט פאר דער מלחמה געארבעט אין דער ײדישער גימנאזיע אין קעלץ• ער האט גוט געקענט רוחמהן. מיר האבן זיך אנגעטאן און געפארן זגום בית עולם. עס איז נישט געװען אפילו קײן

... ס׳איז פלוצעם אין שטאט אנגעקומען א ״פריקאז״, אז א קאזאצקער גענעראל מיט עטלעכע באטאליאנען קאזאקן קומען צו רײטן׳ פון קעלץ׳ און װעלן זיד דא אפשטעלן אין שטאט.

... גלײך האט אברהמעלע פארגעלײגט אײנהײטלעכע םטאבילע פרײזן פאר פארן פון אײן שטאט אין דער אנדערער, צוגע־ בנדיק, אז װען דעם גרויםער יחםן קאפעלע װעט נישט פאסן צו זיץ מיט אוגז, װעט אונזערע אחדות זײן אן אים. די פארגעלײגטע פרײזן זעגען אײנהײטלעך באשטעטיקט געװארן דורך אן אנגעשריבענעם זכרון־דברים, װאס איז באשטאנען פון בלוױ פאסיקלעך און רעדעלעך. פון א ״פישוין״ קײן קעלץ פארן איז באשטימט געװארן א גאנצע זלאטע, קײן סטאשעװ ...

... באקאנטער ״בעםערער״ בעל־עגלה זײגע קאמוניקאציע־מיטלען : לאגדעם, דראשקעם און בריטשקעס מיט 4 פערד אין דער שפיץ, מיטן גובערנאטאר םלעגט קאפל אלײן בכבודו ובעצמו פארן קײו קעלץ♦ ביד רחבה געשטיצט ארעמע פאמיליעם. חתונה געמאכט ארימע כלות, שטארק געהאלטן סון ״מתן בסתר׳/

דער ערשטער דראמאטישער קרײז איז געשאפן געװארן אויף דער איניציאטױו פון איטשע נײמאן. ער איז געװען באגאבט און באשאנקען מיט דראמאטישע פעאיקײטן, ליב געהאט טעאטער בלב ובנפש. די ערשטע זאד װאס ער האט אײנרעזשיםירט אין יאר 1917 איז געװען ״בר־כוכבא״. בײ דער ערשטער טעאטער־אויפפירונג האט איטשעלע נײמאן שװער און ביטער געארבעט ביז װאנען ס׳איז עפעם ארויםגע־ קומען. ם׳איז נישט געװען װער ם׳זאל שפילן די פרויען־ראלז• די כמיעלניקער מײדלעד האבן מורא געהאט זיך אײנצורײםן מיט די פרומע עלטערן. מ׳האט דעריבער צו דער ערשטער פארשטעלונג אראפגעברענגט א מײדל פון בוםק (בלומעלע, לײבל סילמאנס קוזינקע)׳ צו שפילן די ראל פון דינה• א צװײטע שװעריקײט איז געװען — קאסטױמען, ביז װאנען ס׳איז געלונגען אויםצובארגן אביסל קאםטױמען פון פוילישן טעאטער אין קעלץ. ״בר כוכבא״ איז געשפילט געװארן עטלעכע מאל בײ א פול־געפאקטן פײערלעשער־זאל. די ראל פון בר־כוכבא האט געשפילט : מרדכי גוטמאן ? פאפופ : לײביש אבל: אליעזר: איטשע נײמאן* כוהנים: דודל הענאכ׳ם און יהושע גוטמאן. עטלעכע יאר שפעטער האבן זיך פארשידענע פארשטעלונגען איבערגעחזרט און געשפילט געװארן דורך נײ אונטערגעװאקםענע אמאטארן•

די מענטשן זענען געװען אזוי דערשעפט אז זײ האבן אװעקגעװארפן אלץ׳ װאס זײ האבן געהאט מיט זיך; אויף דער טארגאװיצע איז געבליבן ליגן א הויפן מלבושים. ד<ר װעג איז געווען אויםגעשפרײט מיט קרבנות׳ די מארשירנדיקע האבן ממש געטרעטן אויף זײ׳ אדורכגײענדיק די גאסן: שידלעװער׳ מארק׳ קעלצער גאס; יעדע פאר טריט זעגען געשטאנען זשאנדארם־פאטראלן. אלטע און קראנקע זענען נאכגעפארן מיט װעגענער אויפן װײטן װעג (45 ק״מ) צו דער באן־םטאציע כענטשין. ךי פארמאטערטע אין װעג זענען אויםן ארט דערשאםן געװארן׳ אזוי ארום איז אויך דער װעג ביז כענטשין געװען פארזײט מיט טויטע. דער טראנםפארט האמ די ערשטע נאכט איבערגענעכטיקט אין דארף מארװיצא־ װאלא׳ נעבן קעלץ׳ הינטערן פרײען הימל. דא זענען באגאנ־ גען זעלבםטמארד די 2 באוװםטע דאקטוירים ד״ר גלאבוס און ד״ר אויגגפיש פון פלאצי^ אין כענטשין גופא האבן נאד די איבערגעבליבענע כמיעלניקער ײדן געװארט 4 טעג אן עסן און אן װאםער. נאכן 4־טן טאג איז אנגעקומען דער צוג׳ אין װעלכן מען האט ארײנגעפאקט צו 130—120 טויט־אױםגע־ ...

די געקומענע פון קיעלצער האםאג האבן געטראגן רויטע ארעמבענדער, די םקארזשיסקער געלע לאטעם. מיר האבן געהײםן ״פאנעס״׳ זײ — די ״שקלאפך. ...

דער דאזיקער פאל פון קעגנשטעלן זיך מצד דער ױגגט דעם דײטשן באפעל האט ארויםגערופן גרויס כעס בײ די דײטשן. באלד זענען אנגעקומען ם.ס.־לײט פון קעלץ מיט היגט, װעלכע האבן מיט כוח צונויפגעזאמלט די ױגנטלעכע אויפן פלאץ פון קאשטשיאל. די היגט האבן זיך געװארפן אויף די מענטשן, הערנדיק דאם װארט ״ױדע״. מיט דער הילף פון דער ײדישער פאליצײ זענען אלע אװעקגעשיקט געװארן קײן ביאלא־פאדלאםק צו שװערער קאטארגע־ארבעט. זײ האבן געליטן נויט און הונגער, געארבעט אונטער דער אויפזיכט פון מיליטער־לייט. אין א צייט ארום זענען צו זיי געקומען אויף א באזוך שמחה יעדװאבני און ױסף קלײגערט, װעלכע האבן געזען אויפן ארט דאם אומגליק. צוריקקומענדיק האבן זײ דעם ױדנראט אלץ איבערגעגעבן. נאך א גרויםער אינטערװענץ, װאס האט געקאםט פיל געלט זענען דער רוב באפרײט געװארן. צוריקקומענדיק זענען אלע קראנק געװארן אויף טיפוס און נאך אנגעשטעקט אנדערע• פיל זענען טאקע פון דעם טיפום געשטארבן.

... אפגעשמו־ עםט מיט א כמיעלניקער שײגעץ, אן אמאליקער ײדן־פרײנט — דער ״בראמקאזש״ (טויערמאן) פון ײדישן ספארט־קליב ״גװיאזדא׳/ םטאשעק שטשוקעװיטש (טוניא), אז ער זאל מיר צוהעלפן זיך אריבערצובאקומען קײן װארשע. די נאכט פאר דער דריטער אויםזידלונג בין איך בײ אים געװעזן באהאלטן. צומארגנם פרי האט ער מיך געזאלט אריבערפירן קײן װארשע. ער האט זיך אבער בײנאכט איבערגעלײגט, און אין דער פרי מיך אויף א ברוטאלן אופן ארויסגעטריבן פון מײן געװעזענער הײם און פון מיץ בעט, װו איך בין מיץ גאנץ לעבן געשלאפן און האט איצט געהערט צו אים. די לעצמע מיגוט האט ער זיך װידער באקלערט און האט געשאפן א געװיםן גוי, װעלכער האט זיך געזאלט מיט מיר פאר־ איגםערעםירן און מיך פירן קיץ װארשע .יענער גוי האט מיך טאקע געפירט קיץ װארשע. אויפן װעג, הינטער קעלץ האט

... ק דערשראקן. מיר עפענען די טיר און עם קומען ארײן געסטאפא־לײט, פירן אדורך א שטרענגע רעװיזיע, טרעפן פארשידענע סחורות, װעלכע דארפן גישט זײן בײ ײדן, געמען מיט זיך אלץ מיט, רעקװירירן אםך קעםטלעך מיט אײער, און לאזן איבער א באפעל, אז מיר זאלן צומארגנס דאם אלץ איבערגעבן צו דער כמיעלניקער זשאנדארמעריע. מיר האבן אלץ טאקע געטאן לויטן באפעל, פונדעםטװעגן האט אונדז נאך געדראט א משפט. מײן מוטער האט זיך שטארק איבערגענומען. אין יענעם מאמענט איז דאס געװען א גרויס אומגליק. שפעטער האט זיך אבער ארויםגעװיזן, אז אין דעם אומגליק איז געװען א ביםל גליק, װײל מיר האבן אין צװישנצײט באקענט די כמיעלניקער זשאנדארמעריע. מײן שװעגערין האט, בכן, גענומען א שײנע מתנה פון גאלד און געבעטן בײ דער ארטיקער זשאנדארמעריע, זײ זאלן פועלן בײ דער קיעלצער אנפירערשאפט, מען זאל איר מאן לעגאליזירן אין קיעלצער ״האםאג״.

אײנעם אזא פאל געדענק איך מיט דער פרוי חיה קלײנ־ הענדלער, װאם האט געהאט באהאלטן א קילא גאלד און באלד נאכן אויסגראבן, איז עם געװארן קאנפיסקירט דורך ״או.ב.״ אין בוסק. אויף מײן אינטערװענץ האט זי דאס גאלד צוריקבאקומען. נאך א פאל : א קעלצער קצב, א קריסט, האט אויסבאהאלטן צװײ םפרי־תורה׳ם אין א זײער גוטן צושטאנד. װען די ײדישע קהילה האט זיך צו אים געװאנדן, אז ער זאל זײ אפגעבן, האט ער געפאדערט א גרויםע סומע געלט און נאר אין אויסלענדישער װאלױטע. א דעלעגאציע האט אינטער־ װענירט בײ מיר. איך בין פערזענלעך אװעק צום גוי, אפגענומען די ספרי־תורה׳ם און זײ איבערגעגעבן אין רשות פון דער קהילד־• ...

װאם נעענטער צו קעלץ, האבן די מלחמה־םימנים אלץ מער זיך געמערקט• די טעלעפאן־דראטן זענען געװען צעשטערט, דא און דארט האט מען געזען גריבער פון די באמבעס. די בערג זענען געװען באזעצט פון מיליטער מיט אנגעשטעלטע מאשינען קעגן עראפלאנען. ארונטער פונעם צוג, בין איך אװעק צו מײן משפחה געזעגענען זיך און בײ זײ עפעם עםן. דארט האב איך זיך דערװוםט, אז דער דײטש האט שוין געזאלט ארײנקומען די נאבט נאר מען האט אים צוריקגעקלאפט בײ באזשעטשין. ביז איך האב אפגעגעסן און געגאנגען זיך צושטעלן, האט מען די גאנצע צײט באמבארדירט. מײנע קוזינען זענען מיט מיר מיטגעגאנגען צום מאביליזאציע־ פונקט. עם איז שוין געװען טונקל. דארט איז אבער געװען א שיף אן א רודער. עם דרײען זיך ארום מענטשן, װאכ דארפן זיך צושטעלן אין אנדערע שטעט, און זײ קענען נישט, װײל מען באמבארדירט די װעגן און די סטאציעס. איך האב באשלאסן צו גײן אויף דער כמיעלניקער ראגאטקע, אהײמ־ באפעלן א גרום. פלוצלינג איז געװארן א מהומד״ זענען מיר אויך געלאפן א הײם. צומארגנם האט מען אין גאנצן נישט גע ...

... אנגעקומען קײן ראקאװ מיט מײן פרױ, האבן מיר געדונגען א פור און געפארן נאך קלימענטאװ. מיר האבן געמאכט אן אומװעג, װײל דורך קעלץ איז געװען א שרעק צו פארן, דארטן האט סטאציאנירט א םך מיליטער, און די פאלאקן