Kraków

... ומםפר קהילות של הװיאבװזטבו רײםן ובעלז. קראקא וסאנדומיז׳ הױ מרכז המדינה. אולם לאחר זמן מפםידה קראקא במאה ה־י״ז את ההגמוניה, ונםוגה. היא מהוה, אחרי המאבק הקשה בפנים ועד המדינה, יחידה אדמיניסטרטיבית לבדית.

... ונאם הקטן שאול החונה בגליל קרקא יצ״ו ונאם הקטן יקותיאל חונה ק״ק לאדמיר והגליל יצ״ו.13״ ...

... כמיעלניק װאס ליגט אין מיטן װעג׳ װאס פירט קײן קעלץ און בוסקא, איז גוט באקאנט אין דער געשיכטע פון פוילן. שוין אין יאר 1241 האבן אין איר אומגעגנט זיך אפגעשפילט שטארקע קאמפן מיט טאטארן. כמיעלניק אלײן איז פאקטיש געװען א פעסטונג קעגן די טאטארן־אינװאזיעס. אין א שלאבט קעגן די טאטארישע הארדעס׳ װאס איז פארגעקומעז בײ כמיעלניק אין יאר 1247, אונטער דער אנפירונג פוז באטוכאן, זענען פארניכטעט געװארן די פוילישע חײלות און דער גאנצער געביט צויזמיר (םאגדאמיעזש) —קראקע — װראצלאװ, איז כמעט װי פון דער ערד אפגעמעקט געװארן. די טאטארן זענען ארײנגעדרונגען ביז שעראדז, לענטשיץ און האבן מיט זיך פארשלעפט אין געפאנגענשאפט טויזנטער אײנװוינער, בתוכם אויך ײדן פון שלעזיע און פון פױלן די דאזיקע געביטן זענען צענטליקער יארן געבליבן פאר־ װיםט און ערשט מיט דער הילף פון דייטשע קאלאניסטן זענען דארט װידער אנטשטאנען נײע ישובים. ס׳איז נישט באקאנט צי אין יענער תקופה איז כמיעלניק שוין געװען א שטאט.

אויף דער זיצונג פון ועד המדינה׳ װעלכע איז פארגעקומען אין כמיעלניק אין יאר ת״ן (1690), האט זיך אויך באטײליקט דער רב אב״ד פון קראקע׳ ר׳ אהרן תאומים׳ מחבר םון ״בגדי אהרן״ און ״חישן אהרן״, װעלכער איז קורץ פאר דעם אויפיענומען געװארן אלם קראקאװער רב (פריער איז ער געװען רב אין װארמס). שבת׳ פרשת מםעי נאך מנחה זענען געקומען אין זײן אכםניה זעלנער און אן שום סיבה אים אנגעהויבן שלאגן מיט אכזרױת׳ ארעסטירט און אװעק־ גענומען צום פולקאװגיק םטראװניק. אויפן װעג איז דער רב עטלעכע מאל געפאלן פון די כוחות׳ ביז ער איז נפטר געװארן אויפן װעג. צומארגנס׳ זונטיק׳ האט מען דעם פאר־ פײניקטן רב אװעקגעפירט פון כמיעלניק קײן פיגטשעװ׳ װײל מ׳האט מורא־געהאט אים קובר צו זיץ אויפן בית הקברוח אין כמיעלניק. ...

... אין יאר 1731 איז נפטר געװארן זיץ פאטער, הרב יהודה לײב משידלאװ, װעלכער איז דעמאלט געװען רב אין קראקע. דאם רבנות נאך זיץ פטירה האט באקומען נישט דער בכור יהושע, נאר דוד שמעלקע, װעלכער איז נאך דער רבנות אין כמיעלניק געװען רב אין פינטשעװ און פץ דארט איז ער אריבער קײן קראקע.

תמילגיק התפארה בבית־הכנסת העתיק שלה׳ שהצטײן כטיפוס נדיר בארכיטקטורה אמנותית של מקדשי־תפילד״ סנוי לתפארת׳ ושש קומות גבהו. יהודי חמילניק לא שבעו מלראות את הכיפה העגולה של הבנין׳ שדמתה לפנים בתי־כנסת גודעים אחרים׳ כמו בית־הכנסת של הרמ״א בקרקוב׳ בית־ הכנםת ע״ש ר׳ יצחק בן יעקב׳ בית־הכנםת הגבוה• גם הכניסה אלױ היתה שונה מאשר בבתי־כנםױת אחרים. ה״חזית״ של הבנין ײצג היכל מלא ױפי וקדושה. כותל המזרח הקסים בפארו׳ וםביב ארון־הקודש נראו ארױת כאילו עמדו על המשמר. ובן הצטין ביהכנ״ם בעמוד המױחד שבו שלא היה דוגמתו בכל פולין. העמוד היה בנוי אבן ומחוטבים בו שמונה פינות׳ שמהן התרוממו שמונה עמודים׳ ובלי משים עברו ברוח המסתכל בניני־פאר עתיקים של ױן הקדומה עם עמודי־ פאר שקשטו את המקדשים. בארון־הקודש נמצאו ספרי־ תורה מתקופות שונות׳ שלפי מראיהם אפשר היה להעריכם למאות שנים. הספרים העתיקים בױתר הױ מוציאים רק אחת לשנה׳ בשמחות־תורה׳ להקפות. בבית־כגםת עתיק זה שהושלם בזכותו של רבי ליפא שפכו יהודי העיר את מר ...

... יצחק אםפים היה הראשון שהזמין מקראקא םפרי לימוד עברײם לתלמידים בצורת קוגטרםים. בעקבותױ הזמנתי גם אני אותן החוברות אשר בהן למדנו את יסודות הדקדוק העברי ויםודות השסד״ חדשים רבים הײנו שקועים ראשנו ורובגו בשיעורים אלה. התקדמגו, ולאשרנו לא היה גבול. מקץ תקופה מסוימת מסרנו בחינות בכתב ע״י הדאר למחבר הקונטרםים האלה וקבלנו את הערותױ עם צױנים. במשך תקופה של שנה ומחצית השגה גמרנו את הקורם בהצטײנות. עם גמר הקורס המשכנו בקריאת ספרים והתחלנו להפיץ את השפה בין הנוער׳ המתקדם ובין חובשי בית המדרש.