Sandomierz

... בתולדות פולין ידועה יפה חמילניק, השוכנת על אם הדרך המוליכה לקילץ ולבוסקו. כבר בשנת 1241 התחוללו בםביבותיה קרבות עזים נגד הטטרים. למעשה שמשה מבצר מפני פלישות הטטרים. בקרב נגד כנופױת הטטרים׳ בפיקודו של באטוחאן ע״י חמילגיק בשנת 1247, הושמדו צבאות פולין וכל החבל סנדומיז׳ —קראקא —װרצלאב נחרב. הם חדרו עד סיאראדז, לנצ׳יץ, וםחבו אתם לשבי אלפי תושבים, בתוכם גם יהודים משלזיה ופולין. סביבות אלו נשארו עשרות שנים שוממות ורק בעזרת מתישבים מגרמניה הוקמו ישובים חדשים. בלתי ידוע׳ אם באותה תקופה היתה כבר חמילניק עיר.

... ומםפר קהילות של הװיאבװזטבו רײםן ובעלז. קראקא וסאנדומיז׳ הױ מרכז המדינה. אולם לאחר זמן מפםידה קראקא במאה ה־י״ז את ההגמוניה, ונםוגה. היא מהוה, אחרי המאבק הקשה בפנים ועד המדינה, יחידה אדמיניסטרטיבית לבדית.

... װעד המדינה, אי סדר בעגינים כספײם׳ תעלולי תקיפי ועד המדינד״ מאבק בין הקהילות לתפיםת השלטון — קהילת פינצוב תפסה את הגה השלטון — ראשי הועד והרבנים הױ מנצלים כהונותיהם לצרכיהם הם. חובות הועד הולכים וגדלים, המסים העיקו על חברי הקהילה עד כדי כך, שהױ מתלוננים בפני הװיאבודה מסאנדומיז׳ והוא שיגר בשנת 1754 קומיםרים למושב הועד בסטופניץ. במושב זה םודרו ענינים, הוחלטו החלטות לשיפור המצב וביחוד בעניני כספים. אולם החלטות מושב זה לא הועילו בהרבה כי לא היה הכח, שהיה יכול לרםן את הראשים התקיפים, שלפי דו״ח משנת 1764, כשחיסלו את מוסדות האוטו־ נומיה, לקחו בשנים 1754 עד 1763 ראשי הועד 897.607 ז״ה להוצאותיהם הם, אולם לא יכלו להגיש חשבונות׳ אלא רק על סך 541.406 ז״ה. חובות ועד המדינה עלו בשנת 1764 ל־338.089 זהובים פולנײם. ...

... צו דער מדינת קראקע־צויזמיר האבן געהערט די קהילות פון דער װאיעװאדשאפט קראקע׳ צויזמיר (סאנדאמיעזש), א טײל פון קויאװי און לענטשיץ און א צאל קהילות פון דער װאיעװאדשאפט רײםן און בעלז. קראקע און סאנדאמיעזש זענען געװען דער צענטער פון דער מדינה. אין א געװיסער צײט ארום, אין 17־טן י״ה פאלט די העגעמאניע פון קראקע. נאך א שװערן׳ אינערלעכן קאמף אין ועד המדינה װערט קראקע א זעלבשטענדיק־אדמיניסטראטױוע אײגהײט. דאס רבנות פון דער מדינה װערט צעטײלט. דער קראקאװער רב איז רב אין א האלבער מדינה׳ און אין דער צװײטער העלפט איז מכהן דער רב פון פינטשעװ אדער װאדזשיסלאװ אלם רב מדינה. די זיצונגען פון ועד קומען פאר אין פיגטשעװ׳ װאידזשיםלאװ׳ םטאפניצע און נאך דעם אין כמיעלניק. אין ועד המדינה איז די קהילת כמיעלניק געװען אין צוזאמענ־ שטעל פון ועד הגליל שידלאװ צוזאמען מיט פאלגנדיקע 17 קהילות: שידלאװ׳ רימאנאװ׳ זשמיגראד׳ טארנאװ (טורנע), דוקלע׳ נאװע־מיאםטא׳ פאצאנאװ׳ אלעשניצא׳ זשאבנא׳ ראקאװ׳ דאמבראװא׳ באגאריא׳ װישליצא׳ םטאפניצע׳ קוראזווענקי׳ פאלאניעץ׳ םטאשאװ.

... לויט דער פארארדענונג פון 28 אקטאבער 1942 פון שטאטס־ סעקרעטאר פאר זיבערדוײטם־עניינים אבערגרופענפירער קריגער, דעם העכערן ס.ם. און פאליצײ־פירער, האבן ײדן אין דער גענעראל־גובערניע געקאנט זיך נאך געפינען אין א באגרענעצטע צאל געטאם. אין ראדאמער דיםטריקט זענען באשטימט געװארן 4 אזעלכע געטאם, צװישן זײ סאנדאמיעזש. א טײל כמיעלניקער ײדן זענען טאקע נאכן פארעפנטלעכן פון דער פארארדענונג אװעק קײן סאנדאמיעזש״ .אנדערע װידער

אין צויזמער (סאנדאמיעזשער) געטא, אונטער דער ברוטאלער הערשאפט פון ױדענפרעסער און באװוםטן צורר לעשער׳ האבן זיך צונויפגעזאמלט 6000 ײדן, דארונטער 1100 סטאשאװער ײדן (די צאל כמיעלניקער ײדן װאם זענען אנגעקומען קײן סאנדאמיעזש איז נישט פעסטגעשטעלט געװארן דורך די עדות). די אײנגעשפארטע געטא־באפעלקע־ רונג האט באקומען צוגעטײלט בלויז 21 הײזער פון דעם ענגן ״ײדן־געםל״, אזוי אז די ענגשאפט איז געװען אין לשערי אין אײן צימער האבן װעגעטירט צו 50 מענטשן. דעם סז־טן יאנואר 1943 איז דאס געטא ליקװידירט געװארן. צענדליקער קראנקע אין װײסע שפיטאל־מלבושים זענען לעיני כל דער־ שאסן געװאךף^ ...

... זמן קצר אחר כך נוצרה קבוצה חדשה של 300 םליטים. אותו תאין׳ איש הם.ם. מאײר הגיע׳ עשה ״םלקציה״ בין האגשים וצױה להובילם לסאנדומיר׳ ל״ױדנשטאט״ — עיר היהודים. ...

די דײטשן האבן געװוסט, אז אין כמיעלניק געפינען זיך נאך באהאלטענע ײדן, האבן זײ ארויסגעלאזט א פלאקאט׳ אז אלע ײדן זאלן זיך מעלדן פרײװיליק און זיך צושטעלן קײן כאנדאמיעזש. טויט־מיד פון װאלגערן זיך, הונגעריק, שמוציק און אונטער א כםדרדיקער טויט־געפאר׳ האב איך באשלאםן צו פארן קײן םאנדאמיעזש. אין דער ״װײנאיט״ בין איך צוגעגאנגען אויפן שידלעװער װעג, צום גוי קרישינםקי, װעלכער האט געפירט די אומלעגאלע ײדן קײן םאנדאמיעזש. אײדער איך בין ארײן צו קרישינסקין האב איך ארײנגעקוקט אין פענצטער און באמערקט, אז אלץ אינעװײניק איז װי געװעזן, א נארמאל לעבן אן דאגות. די גאגצע משפחה זיצט ארום דער ״כאינקע׳/ מען עסט גוטע מאכלים, מען טרינקט, מען זינגט און מען פרײט זיך מיט דער חגא. אין דעם מאמענט האב איך געטראכט װעגן מיץ לעבן, װען מײנע עלטערן האבן נאך געלעבט. װי לאנג איז דען װי איך בין אויך געזעסן בײ מײן פאטער און מוטער, און איצט בין איך אין אזא מצב. איך האב טיף אפגעזיפצט, מיט טרערן אין די אויגן, פארביםן די ליפן און געשװיגן. מיט ציטערנדיקע הענט האב איך געװאגט צו עפענען די טיר. די ליכטיקײט פון צימער מיט די פרײלעכע פארזאמלטע האט נאך מער באלויכטן מײן שמוציק און הונגעריק געזיכט. קרישינםקי האט מיך ארײנגענומען, ער האט שטארק באדויערט, אפגעזיפצט אויף מײן שרעקלעכן אויסזען. נאך א קורצן געשפרעך האט ער מיר צוגע ...

װי מיר שמועםן אזוי קומט ארײן פון צװײטן צימער טאדעק סטראדאװסקי, א זון פון די סטראדאװסקים פון מארק, װאם האבן געהאט א רעסטאראציע. ער הײבט אן מיט מיר צו שמועםן און זאגט, אז קײן סאנדאמיעזש פארט מען צום טויט. ער ראט מיר דעריבער אהין נישט צו פארן און האט צוגעזאגט אריבערצופירן מיך קיץ װארשע. איך האב אים

מײן ברױו איז אנגעקומען קײן סאנדאמיעזש. אונזער זון׳ װאס איז אין טרויער נאך זײן טאטע־מאמע א צײט געװען אין טיפער מעלאנכאליע׳ האט אויפגעלעבט מיטן דערהאלטן דעם בריװ און באשלאםן צו פארןיקײן װארשע׳ װײל דער ברױו האט דאך געטראגן דעם פאסט־םטעמפל פון װארשע... די 3 קוזינקעם האבן נאך געהאט א שװעםטער אין װארשע־ װער געטא׳ איז אײנע פון זײ צוזאמען מיט אונזער זון׳ געפארן אונז זוכן. זײ האבן געפרנען דעם טויט נישט דערפארנדי ־ און איבערגעלאזט אײביקן אומעט אין אונזערע נשמות. ...

... דער גורל טראגט אין זיך טײװלאנישע אומגליקםצופאלן : מײן בריװ׳ װעלכער איז געשיקט געװארן דורך װארשע קײן סאנדאמיעזש׳ האט גורם געװען דעם טויט פון אונזער אונ־ פארגעסלעכן זון ירחמיאל הי״ד דורך די נאצישע הענקער אויפן װעג פון סאנדאמיערזש קײן װארשע. ...

... האבן אנגעװיזן אויף ײז־ן. מען האט געכאפט צו דער ארבעט׳ געשלאגן און ארונטערגעװארפן פון צוג. אין קלימענטאװ איז געװען א שטילקײט, װאס האט יעדן געשראקן• ױנגװארג האט אויך דא זיך געגרײט אין װעג ארײן און געװונטשן אונדז א גליקלעכע רײזע, אויף דער נאכט זענען מיר אנגעקומען נאך סאנדאמיעזש. דא האבן זיך צו אונדז אנגעשלאםן עטלעכע מײנע פרײנט װאם האבן געדינט צוזאמען מיט מיר אין מיליטער, און מיט אונדז מיטגעפארן. צומארגנם װען מיר זענען אװעק צו דער באן און געגאנגען קויפן באן־בילעמן צו פארן נאך לעזשאגםק׳ האט דער קאםירער׳ װעלכער האט געקענט די סאנדאמיעזשער, זײ געראטן, זײ זאלן בעסער פארן קײן פשעמישל. עס איז שוין געװען גאכט, װען מיר האבן זיך דערנענטערט צו פשעמישל. אנגעקומען אויפן ארט האבן פויערים אונדז אפגעװארט און צוגעזאגט, אז זײ פירן אונדז אריבער די נאכט דורך דער גרענעץ פאר א קלײנעפ אפצאל. מיר, האבן גלײך אײנגעשטימט. עם האט נישט לאנג גענומען, זענען מיר געװען בײ א פויער אין שטוב.

... הדברים הגיעו לידי התנגשוױת בין האחים, בהן נפצע יהושע קשה, מה שאושר ב־11ו1ו11־61נ61ז מ״נ^15 בשנת 1734 בבית הדין בםאגדומיז׳. יהושע אײם אפילו על אחױ שירצח אותו. דוד שמעלקא הגיש ערעור וטען שהצװאה של אמם ניתנה לפי החוק בנוכחות כל האחים ופרנםי קהילת חמילניק. יהושע עשה אתם (עם אחיו) חוזה, יהושע התנפל על דוד שמעלקא אחרי פטירת האם ורק תודות לעזרת שמשו ױםף ניצל.

אויך װען ער איז עלטער געװארן האט ער זיך בעיקר געחברט מיט ײדישע יוגנטלעכע. צו יענער צײט איז ער געווארן אקטױו אין דער קאמוניסטישער ארגאניזאציע, װעל־ כער ער איז געװען איבערגעגעבן בלב ובנפש און פארשפרײט די אידעע צװישן די פויערים אין דער ארומיקער געגנט. אזוי ביז ער איז ארעסטירט געװארן און איז געזעםן איז תפיםה — אין קיעלץ און אין םאנדאמיר. אין תפיםה האט ער פיל געלייענט און געלערנט — מערםטנטייל דװקא יידישע ביכער, און אזוי ארום איז ער כמעט געװארן א בקי אין דער קלאםישער ײדישער ליטעראטור.

... כ״ב טבת תש״ג - 30־טער דעצעמבער 1942 - דריטער און לעצטער גירוש קײן םאנדאמיעזש.

... אײנער פון אונדזער גרופע װאלף קויפמאן׳ יעקל קויפמאנם א זון׳ איז נאך דער 3־טער אױסזידלונג׳ װען די רעשטלעך ײדן פון אונדזער געגנט האבן זיך געפונען אין םאנדאמיעזש, אנגעפאלן אויף אן ם.ס.־מאן, לעשער׳ און אים געפרװוט דער־ שטיקן מיט די הענט. ער האט זיך מיט אים געראנגלט א צײט׳ ס.ם.־לײט זענען געקומען צו הילף׳ דעם מוטיקן בחור געבונדן און נאכהער דערשאםן.

אין דעצעמבער 1942 איז פארגעקומען די דריטע אוים־ זידלוגג. די גליקלעכע, װעלכע האבן דעמאלט געדארפט בלײבן, האט די זשאנדארמעריע גענומען צו זיך און די רעשט ארויפגעזעצט אויף װאגנס אװעקצושיקן קיין םאנדאמיעזש (צויזמיר). דער צוזאג איז געװען, אז אין םאנדאמיעזש זעגען ײדן פרײ. איך האב געפילט אז זײ װעלן מיך שוין נישט איבערלאזן. איך האב זיך געװאלט ראטעװען און געזוכט װעגן װי אזוי צו קומען קײן װארשע. איך האב זיך אפגעשמו־ עםט מיט א כמיעלניקער שײגעץ, אן אמאליקער ײדן־פרײנט — דער ״בראמקאזש״ (טויערמאן) פון ײדישן ספארט־קליב ״גװיאזדא׳/ םטאשעק שטשוקעװיטש (טוניא), אז ער זאל מיר צוהעלפן זיך אריבערצובאקומען קײן װארשע. די נאכט פאר דער דריטער אויםזידלונג בין איך בײ אים געװעזן באהאלטן. צומארגנם פרי האט ער מיך געזאלט אריבערפירן קײן װארשע. ער האט זיך אבער בײנאכט איבערגעלײגט, און אין דער פרי מיך אויף א ברוטאלן אופן ארויסגעטריבן פון מײן געװעזענער הײם און פון מיץ בעט, װו איך בין מיץ גאנץ לעבן געשלאפן און האט איצט געהערט צו אים. די לעצמע מיגוט האט ער זיך װידער באקלערט און האט געשאפן א געװיםן גוי, װעלכער האט זיך געזאלט מיט מיר פאר־ איגםערעםירן און מיך פירן קיץ װארשע .יענער גוי האט מיך טאקע געפירט קיץ װארשע. אויפן װעג, ה ...

... גרופע, די אפיציעל איבערגעלאזטע גאך דער צװײטער אקציע, שנײ־ דערס און שוםטערם, האבן גענײט פאר די זשאנדארמען• די איבעריקע זענען געװען פארנומען בײם ליקװידירן די רעשט־ לעך פון דעם איבערגעלאזטן ײדישן פארמעגן. אנהויב דעצעמ־ בער האט זיך די ארבעט געענדיקט, די גרופע איז געװארן ״ארבעטסלאז״ — דאס האט באדײט דער םוף. מען האט זיך אויף אים געריכט יעדע רגע. בײנאכט זענען מיר אװעק אויף די בוידעמם. בײטאג — געהיטן זיך אויף יעדן טריט און שריט. אזוי האבן מיר זיך ארומגעװאלגערט נאך דרײ װאכן. אין די מארגן־שעהן פון דעם 30־טן דעצעמבער 1942 האט מיך אויפגעװעקט אן אפקלאנג פון א שיםערײ. די לעצטע גרופע ײדן איז יענעם טאג ליקװידירט געװארן. א טײל זענען געשיקט געװארן קײן קיעלץ. די איבעריקע — נאר עטלעכע פערזאנען. קײן סאנדאמיר, — דעם לעצטן ײדישן געטא אין אונדזער קרײז• ...