Great Synagogue

... כמיעלניקער ײדן האבן געװוסט צוצוטײלן גרוים כבוד ױיער גרויםן רב. צװײ מאל אין יאר — ױם כיפור און שמחת תורה — האט דער גאון געדאװנט אין דער גרויםער שול און װער ם׳האט נישט געזען װי אזוי אלע שיכטן פון שטאט האבן מיט ליבשאפט און טיפן דרך־ארץ אים אפגעגעבן כבוד — דער האט קײנמאל קײן כבוד־התורה נישט געזען. ...

... פרט. כמיעלניק, װאם האט געצײלט נײנציק פראצענט ײדן פון דער אלגעמײ־ נער באפעלקערונג׳ האט זיך אין דעם יאר 1918, באלד נאד דער אנטשטײאונג פון פוילן, אנגעהויבן אנטװיקלען און ארגאניזירן א ײדיש־געזעלשאפטלעך לעבן. מיט פארטײען פון אלע מינים און םפעציעל די פועלי־צױן פארטײ (װעלכע האט זיך שפעטער געשפאלטן אויף רעבטע און לינקע). אין דעם זעלבן יאר׳ װען די פאליאקן האבן איבערגענומען די מאכט, האט אין כמיעלניק, נאכן פארלאזן דאם שטעטל פון די עסט־ רײכער, דאם געװער פארכאפט די אזוי־גערופענע פוילישע ״אינטעליגענץ״ און מאכט־גיריקע אויסװורפן און אנגעהויבן געװעלטיקן ביד חזקה איבער דער ײדישער באפעלקערונג. די פועלי־צױן־פארטײ, װעלכע האט שוין געהאט ארגאניזירט אין איר כמעט די גאנצע ײדישע ױגנט, האט אין אן אװנט גערופן א מיטינג אין דער גרויםער שיל, צו װעלכן עם איז געקומעז א רעדנער פון װארשע. דער מיטינג איז פארגע־ קומען בײ א פולגעפאקטער שיל. נאבן ארויסטריט פון ארטיקע רעדנער און םפעציעל פון דעם הויפט־שטאטישן פארשטײער, האט זיך די גאנצע מאםע געלאזט אין א מאניפעסטאציע מיט רויטע פענער. װען די מאניפעםטאציע איז צוגעקומען נאענט צום בנין פון שטאט־ראט האבן די פוילישע ״מאכטהאבער״ פון א באלקאן געעפנט א שיםערײ גלײך אין דער מאסע, צװישן װעלכער עם זענען באלד געפאלן קרבנות.

... אין חודש נאװעמבער פון יאר 1918 בין איך אלם ױנג בחורל געװארן א יתום נאך מײן פאטער עלױ השלום. צוזאמען מיט מײן עלטערן ברודער שמואל שד׳ל בין איך אין אײנעם אן אװנט געגאנגען אין גרויםן בית־המדרש צו א מנחה־ מעריב קדיש. שוין בײ אונדזער ערשטן ארײנקום האט זיך געלאזט מערקן׳ אז עפעם טומלט זיך דא הײנט מער װי תמיד, און אז מענטשן האבן זיך דא פארזאמלט אין א זײער גרויםער צאל. װי נאר מיר האבן אפגעדאװנט און קוים באװיזן צו זאגן קדיש, האב איך פארגעשלאגן מײן ברודער מיר זאלן אהײמגײן. ער האט מיר דערקלערט, אז אלע אן אויםנאם גײען מיר איצט איבער אין שול אויף יענער זײט שול־גאם.

מײדל׳ מיט צװײ לאנגע׳ שװארצע צעפ. אז א קינפעטארין איז שװער געגאנגען צו קינד׳ האט מען מיך גערופן צום בעט פון דער פרוי׳ מען האט מיר אויפגעפלאכטן די צעפ און דאם איז געװען א סגולה׳ זי זאל גרינגער האבן דאם קינה נאכהער איז געקומען משה שמש און האט געבלאזן שופר און אויב דאס האט אויך נישט געהאלפן און די פרוי האט זיך װײטער געמאטערט׳ האט מען אנגעבונדן .א שפאגאט בײם בעט און געצויגן איבער די גאסן ביז צום ארון קודש פון גרויםן בית־ המדרש. ביז גאט האט געהאלפן׳ נאך גרויס מאטערניש איז דאם קינד געבוירן געװארן•

אלס ראטמאן אין שטאטראט און אלם פרעזעס פון דער קהילה. װי א לאנגיאריקער געזעלשאפטלעכער טוער האט ער א סך געלײסטעט פארן װויל פון ײדישן כמיעלניק, ער האט געזארגט פאר דעם רעמאנטירן די שול דאם גרויסע בית־המדרש און אנדערע עפנטלעכע אנשטאלטן, און פערזענלעך אכטונג־ געגעבן אויף אלע שטאטישע אינםטיטוציעם. ער האט פארטײ־ דיקט אין שטאטראט ײדישע רעליגיעזע פאדערונגען. כמיעלניקער ארעמקײט האט געהאט אן אפענע טיר בײ משה מעלמאז אין הויז, אויף דער בוםקער גאס. מען פלעגט בײ אים עצות האלטן אין פארשידענע פראגן.

... בשנות השלושים הצטײן בפעילות למען החרם נגד גרמניה הנאצית. זכור לכולם אספת המחאה בגדולה אשר התקײמה בבית הכנסת הגדול שם עמד ישכר והרעים בקולו. בימי איסור ...

... א בכבודיקן פלאץ אין כמיעלניקער רעליגיעזן לעבן האט פארנומען דאס כלי־קודש — דער אנערקענטער רב, ר׳ אליעזר הלוי עפשטײן האט שבת געפראװעט טישן און ארום זיך געהאט די שענםטע בעלי בתים פון שטאט. דער הינקנדיקער ר׳ משה שמש׳ װעלכער איז נאך געװעזן שמש בײם אלטן רב, האט וױיטער עוסק געװען אין זײנע צרכי קודש. בײ יעדעל חופה וקדושין איז ער געקומען מיט די חופה־שטאנגען און געזארגט פאר צרכי צבור• בערל שמש (טרעמבעצקי) װאם איז דערמארדעט געװארן מיטן ארײנקום פון די דײטשן, איז געװען משמש פון גרויסן בית המדרש, און דער סארװער ארן טײלער אויף גרויסע נגידישע חתונות. יאסל שמש (בזיםקע), דער משמש פון דער גרויםער שול און דער לעצטער שמש פון אברהם םילמאן, דער תקיף און בעל סדר פון די בתי מדרשים, און צו זײ פיל משמשים־געהילפן. אפילו דער הויקערדיקער גוי יאנעצקי האט אויך זיך ארײנגערעכנט צו די כלי קודש, װײל ער מיט זײן גאנצער משפחה זענען געװעזן די רײן־ מאכער אין דער שול און אין בית המדרש.

... בחמילניק מתרחשים אותם מאורעות בדומה לכל המקומות האחרים: נאםרו 23 בני־ערובה, יהודים מחשובי המקום׳ ביניהם הרב אפשטײן, בן 53, שהיה חביב על הברױת ; רוב בני הערובה הוצאו להורג ושני בתי הכנםת הוצתו. בית הכנסת הגדול, שנבנה אבנים ומלט מזויץ, עמד בפני האשו ואילו בית הכנסת הקטן אוכל באש תוך זמן קצר. ...

געבראכט צו קבר ישראל. נאך דעם פאל האבן זיד אלע כמיעלניקער ײדן באהאלטן און פארשלאסן, װײל דער פחד איז געװעזן גרוים. אין אװנט איז אנגעקומען פיל דײטש מיליטער, װעלכע האט זיך פארשפרײט אין דער גאגצער שטאט. שטאטישע שקצים האבן צוזאמען מיט די דײטשן אנגעהויבן זוכן פארמלחמהדיקע קהילה־לײט. אין דער זעלבער נאכט זענען אין גרויםן בית המדרש ארײנגעטריבן געװארן : דער ראקאװער רב, רב אליעזר יהושע עפשטיץ, דער כענטשי־ נער רבי מיט אן אײדעם, װעלכער האט זיך צופעליק געפוגען בײם ראקאװער רב, בערל שמש (טראמבעצקי), שמואל אליהו וױיל, ױאל אונגער, שבתיל ביאלאגורסקי, חײם נתן גאלד־ שטײן׳ הערשל גאלדשטײן׳ בערך 30 ײדן, װי אויך דער שטאטישער גלח און נאך. די דײטשן האבן דאס בית המדרש אונטערגעצונדן• ארויסלױפנדיק פון ברענענדיקן בית המדרש זענען דערשאסן געװארן: בערל שמש׳ ױאל אונגער, שמואל אליהו וױיל און שבתיל ביאלאגורסקי, דער סארמלחמהדיקער ירעזעס סון דער קהילה, איז בלויז םארװוגדעט געװארן. אין ...

... ט׳ קומענדיק פון קעלץ איז געװען די גענדזלער־געגנט׳ און דער צװײטער עק שטאט, דעד דרומדיקער טײל׳ איז געווען די גארבערײען־געגנט. א היבשער טײל שטאט איז געװען פארנומען פון די גענדזלעדפ מיט זײערע גרויסע הײף, אין װעלכע עס האבן זיך געהאדע־ װעט טויזנטער גענדז. אין די װינטער־חדשים האט מען זײ געפאשעט און געשטאפט׳ און צו קריסטמעס־צײט אמ איז װינטער איז אלץ געגאנגען קײן פרײםן׳ און קײן דײטשלאנד׳ מען האט געשיקט גענדז׳ ״ארמײען״ גאנצע׳ לעבעדיקערהײט׳ און פון אלע שטעטלעך און דערפער ארום האט מען געטריבן גענדז קײן כמיעלניק פאר די גענדלזערס׳ װאם האבז זײ פאכמעניש געקארמעט און זײ געברענגט צו דער מדרגה זײ זאלן זײן ראוי פאר די ״פראסן״... אלע די ײדן װאם האבי זיך מיט די גענדז פארנומען׳ האבן קוים באװיזן פארטאג אפצודאװענען אין גרויםן בית המדרש און א גאנצן טאג האבן זיי געארבעט עבודת פרך׳ אין קעלט, פראסט׳ שנײ׳ זאװיערוכעס, און פון דעם געצויגן זײער חױנה. געװען צװישן זײ אויסערגעװײנלעך הארציקע ײדן׳ אםך ױדעי תורה׳ װאם בײנאכט האט מען געלערנט א שיעור אין גרויםן ביהמ״ד׳ א שטיקל עין יעקב גאך א טאג שװערער הארעװאניע׳ און פון די פארפרוירענע בלאע פנימער זייערע — פון א גאנצן טאג זיץ אין דרויםן — האט ארײסגעלױכטן חדוה און שמחה׳ זיצנדיק בײ די בליץ־לאמפן אין גרויסן ביהמ״ד (עלעקטרײ שע באלײכטוגג איז דאן געװען ״מאן דכר שמיה״ — נישט בנמנ א אין כמיעלניק), װו די צװײ גרויםע קאפלאװע אוױונס האבן פארשפרייט װארעמקײט איבער דעם בית־מדרש׳ האבן זײ אלע געלערנט נאך מעריב מיט אזא התמדה און נחת־רוח׳