Synagogue

בײ דער ײדישער באפעלקערונג אין כמיעלניק האט לאגםירט די מײנונג, אז די קהילה איז געװען זײער אן אלטע. מען פאררופט זיד דערבײ אויפן פאקט, װאס אויפן אלטן בית הקברות האבן זיך נעבן בית הכנםת אייך געפונען אלטע מצבות מיט אויפשריפטן פון 800 יאר צוריק. מ׳קען זיך אבער װײניק סומך זײן דערויף װי אויך אויף דער מםורד״ אז די ערשטע ײדישע אײנװוינער פון דער שטאט זענען געװען אנטרינענע ײדן פון שפאניע.

װי געװײנלעך אין רוב פוילישע שטעט האט דער ערשטער בית הקברות פון די אלט־אויפגעקומענע קהילות זיך געפונען אין שכנות פון בית־הכנםת. ײדן פלעגן אײגנװיליק זיך קאנצענטרירן אין אײגענעם קװארטאל. דאם איז נישט געװען קײן געטא לויט אונדזער באגריף. מחמת דעם באגרענעצטן שטח, איז אין כמיעלניק דער בית הקברות געװען זײער א קלײנער. מען האט דעריבער געמוזט קובר זײן אײן מת אויפן צװײטן לויט די משפחות, דעם זון אויפן קבר פוז זײן פאטער און די טאכטער אויפן קבר פון דער מוטער. דאס איז געװאדן מיט דער צײט א מגהג, װאס איז געבליבן לאנג שוין נאכן אויסברײטערן דעם תחום פון ײדישן ישוב. מיט דער צײט, צוזאמען מיטן פראצעס פון עקאנאמישער אנטװיקלונג און אויםברײטערונג פון האנדל, איז דער ײדישער ישוב ארוים מחוץ דעם ײדן־פערטל אלץ מער צו דער שטאט, און בים־ לעכװײז האבן ײדן פארנומען געשעפטן, הײזער, םטראגאנעס און אפילו װוינונגען, אין שטאט־צענטער. ...

... לויט א נישט קאנטראלירטער מסורה זעגען אויפן אלטן בית־עולם׳ װאם האט זיך געפונען לעבן דער שול, געשטאנען לעזבארע מצבות ״פון 800 יאר צוריק״2). דער פאקט, אז דער אלטער בית־הקברות איז אין 19־טן י״ה שוין געלעגן אין נאענטער שכנות פון דער שול גיט א פעםטן גרונט צו א השערה, אז דער ײדישער װוינפערטל האט זיך במשך פון א פאר יארהונדערטער אויסגעשפרײט אין דער ריכטונג צופ אלטן בית־עולם, אזוי אז דער לעצטער װאם איז אמאל זיכער געלעגן מחוץ זײנע גרענעצן, האט זיך מיט דער צײט געפונען אין צענטער. ...

דער רב ז״ל האט מיר דערצײלט אן אנעקדאט, װאם זײן זײדע ר׳ ױחנן האט אים דערצײלט, אז װען ער איז געװעזן אין דײטשלאנד מיט דער דערמאנטער דעלעגאציע, איז אים אויםגעקומען צו זײן דארט יום־טוב. די דעלעגאטן, צוזאמען מיט דעם קראקאװער רב ר׳ שמעון םופר — װעלכער איז אײך מיטגעפארן מיט די דעלעגאטן פון פוילן זײ צו העלפן הגם קראקע האט שוין דעמאלט באלאנגט צו עםטרײד, — זענען אװעק דאװענען אין דער שול. װען עס איז געקומען צום דוכנען איז אײנער פון די פוילישע דעלעגאטן װאם איז געװען א כהן צוגעקומען װאשן די הענט פארן דוכענען, אבער דער דײטשער ראבינער איז מיט גרויס כעס צוגעלאפן צום קראקאװער רב און האט אים געפרעגט ״האט איר נישט געלערנט אז ״וזר לא יעלה לדוכןז״ ר׳ שמעון סופר האט דעמאלט געזאגט מיט א שמײכל צו ר׳ יוחנן כמיעלניקער : דער ראבינער איז באמת א גאון אין עם־הארצות. ...

... יארידן האנדלען, גוט געמאכט. ם׳האט זיך אויפגעבויט א שײנע שול און א בית המדרש. דאס שטעטל כמיעלניק האבן ביסלעכװײז באװוינט מער ײדן און דער מסחר איז געװאקסן פון טאג צו טאג. און אזוי אויך די מלאכה.

... מיץ נאמען איז משה לימער (מאריס) מינץ, געבוירן און דערצויגן אין כמיעלניק ; דער ײנגסטער פון 9 קינדער. די נעמען פון מײנע עלטערן זענען געװען אברהם יעקב און מינדל. מײן פאטער האט מען גערופן אברהם יעקב ״קעלבל־קצב״. מײן מוטער האט מען גערופן מיגדל־שרהלע די הײבאמם אדער שרהלע דער גבאיטעס טאכטער. מײנע עלטערן, זײדעס און עלטער־זײדעם שטאמען פון כמיעלניק. איך געדענק נאך אלם א קינד, תשעה־באב אינדערפרי ארוים־ גײענדיק פון שול זענען ײדן געגאנגען מיטנעמענדיק זײערע ײנגלעך אנגעגורט מיט הילצערנע שװערדלעך צום נײעם בית־עולם. ארויפקומענדיק אויפן בית־עולם האט מיך מײן פאטער געהאלטן בײ דער האנט, אויפגעזוכט די קברים פון מײנע עטלעכע דורות זײדעס און איך האב געװארפן קנאבל אויף זײ און ארײנגעשטעקט מײנע הילצערנע שװערדלעך לעבן די מצבות. ...

... א גרויסער עולם האט זיך פארזאמלט בײ דער שול און בײ דעם בית־מדרש׳ װײל פון דאנען האט זיך אנגעהויבן דעד מארש צום בית־החײם. אזוי װי די חתונה מיט דער ״שװאר־ צער חופה״ אויפן בית־החײם איז געװען א קהלשע אונטער־ נעמונג׳ זענען די כלי־קודש געװען די גאנצע מחותנים. ...

... מיט דער שול האט מען געהאט א םך מער ארבעט. זי איז קוים צוגעגרײט געווארן אויף ראש־השנה. און די ײדן װאם האבן געװוינט צײטוױיליק אין װאלד מיט זײערע פאמיליעס, האבן אנגעפאנגען צוריקצוקומען אין שטאט ארײן. ביםלעכװײז האבן זיך די קראמען אויפגעמאכט. די בעקערס האבן װידער אנגעהויבן באקן און די בעלי־מלאכות׳ יעדער בײ זײן פאך, האבן צוריק אנגעהויבן ארבעטן.

פלוצלינג װאקסט אויס דער שטאט־שמש דוד שעלמעקס, אזוי פלעגט מען אים רופן, מיט זײן גרויסער און ברײטער בארד, מיט א פאטשײלע אויפן האלדז אין א שװארצער קאפאטע, פול מיט צויטן, און גרויםן קאשקעט אויפן קאפ מיט אן אויםגעדרײטן דאשיק. ער רופט די ײדן אין שול ארײן : מען דארף תהילים זאגן, עס קומען אן ביטערע צײטן פאר אונדזער פאלק. באלד האט מען געזען װי עס גײען טאטעס מיט קינדער, עלטערע ײדן, אלע גײען אין שול ארײן זאגן תהילים; אויך פיל פרויען, װאס האבן געקענט דאװנען זענען שנעל געלאפן אין װײבער־שול ארײן. דאס שטעטל האט אויסגעזען װי עם װאלט געװען ױם־כפור. מען האט נישט מער געהערט װי װײנען. אדי האט אויסגעזען דער לעצטער דאנערשטיק אין כמיעלניק פארן קריג פון 1914. ...

... פארלאפן האט זיך עם פונקט ערב ראש־השנה. הערט און שטוינט > דער ױגנטלעכער כאר האט געמאלדן דעם חזן פון דער שיל, אז לא1 זײ זינגען נישט מיט אים ראש השנה. מײנט איר אװדאי, אז זײ האבן געװאלט פארבעסערונגען ? עם הײבט זיך נישט אן. זײ זינגען נישט מער, ד״ה זײ ״האלטן אים נישט צױ/ װײל... אזוי האט באשלאםן דער ױגנט־עקזע־ קוטיװ פון דער פארטײ לינקע פוע״צ... און באשלום איז הײליק... דער חזן איז ארומגעגאנגען װי אן א קאפ, װאס טוט מען אן א כאר? װאלטן זײ, די ״לאבוזעם״, כאטש געמאלדן מיט עטלעכע טעג פריער, נײן ! פונקט ערב ראש השנה — להכעים־ ניקעס !

אין די מערסטע װאכנדיקע אװנטן זענען געװײנלעך די שװער מיט אײזן־באדעקטע טויערן פון דער שול געװען הערמעטיש געשלאסן. פאר דעם פארבײגײערם אויגן האט אױ־ סערלעך דער בנין געמאכט דעם אײנדרוק פון אן אפגעשלא־ םענער פעםטונג. א גאנץ אנדערן אויםזען האט אנגענומען די שול אין דעם דאזיקן אװנט װען מיר זענען אין א קאמפאקטער מאםע אריבער פון בית המדרש הגדול אין שול ארײן. דורך די ברײט־צעפראלטע טויערן האט זיך אן עולם אין גרויסער אומארדענונג געשטופט צום ארײנגאנג, װי אלע װאלטן װעלן אויף אײן מאל אין איר זיך ארײנבאקומען א גרויסער המון האט שוין דא פון פריער געהאט אנגעפילט כמעט אלע װינקלען פון דער שול. מיט אפענע מײלער און אנגעשפיצטע אויערן האט מען זיך צוגעהערט צו די פײערדיקע רעדעפ, װאס זענען דא געהאלטן געװארן דורך קעלצער און ארטיקע ארבעטער־פארשטײערם.

... צו־זײן. פארנאכט ציען זיך פון אלע גאםן און געםלעך ײדן מיט קינדערלעך אנגעטאן אין בגדי שבת צום בית־המדרש, שול אדער חםידים־שטיבלעך. פון די פענצטער פינקלען שבת ליכט. די געװעלבער זײנען פארהאקט און פארשלאסן. אין די שטובן פארען זיך די באלעבאסטעס. די טישן געדעקט מיט טישטעכלעך און פינקעלדיקע לארפינקעס מיט קידוש־װײן. ...

... פראסט איז געװען גרויס׳ האט מען דעם חתן געפירט מיט פארשטעלטע אויגן אין אן אטלאםענער קאפאטע און אין א װייסן קיטל צו דער שול און געװארט אונטער דער חיפה אויף דער כלה׳ װעלכע האט זיך געזוימט צו קומען און דערװײל האבן די װוילע ײנגען און לאבוזעם געװארפן קוילן שנײ דעם חתן. נאך דער חופה׳ װען חתן־כלה זענען געזעסן בײ דער גאלדענער ױיך׳ נאך א תענית פון 24 שעה׳ האבן די געםט זיך איבערגעװונקען׳ באמת א גוטער זױוג. דעד עולם האט געטרונקען לחײם פאר חתן־כלה און מחותנים און דער בדחן ר׳ יאסל מארשאליק האט פרײלעך געמאכט מיטן פזמון : ״גאט האט געזאגט צו אברהמען׳ ער זאל נישט דערװעגן צו לאמען... נאר ער זאל גיץ אין גלײכן װעג...״

... ממש דערנעבן, ר׳ נתן פעפער, א געפוצט ײדל, געפרעסטע הויזן, א היטעלע מיט א זײדן־טאשמע, געלט אויף פראצענט — א כמו־באנק, האנדלט מיט טײ און פעפער אויף װאגאנען. פארט אין די בעדער, פון די חשובים בײ דער מזרח־װאנט אין דער שיל. ...

... ס׳זענען פארגאנגען יארן. אין שטעטל האט מען שוין גע־ האט פארגעםן װעגן די מעשױת און לעגענדעם פון נטעלע װאסערטרעגער. אבער פלוצלינג האט פאסירט, אז בײ א דורכ־ פארנדיקן פויער אין שטעטל האט דאס פערד צעבראכן א פאדקאװע׳ און דאם איז געװען פונקט ערב־פסח. אין שטעטל האט געװוינט א ײדישער קאװאל׳ װעלװעל קאװאל׳ װאס האט געװוינט בײ דער שול. דירעקט פארן םדר איז דער פויער ארײן צו װעלװעלן אנקאװן דאם פערד. נאך דער מעשה מיט דעם פויער׳ האט זיך אין שטעטל פארשפרײט א נײע לעגענדע׳ אז נטעלע װאםער־טרעגער איז געװען בײ װעלװעל קאװאל צום םדר ערב־פסח׳ פארשטעלט פאר א פויער פון א דארף• ...

... א ברײטבײניקער פארשוין, א ײד א מכניס־אורחים, שבת פרי געדאװנט אין שול בײמ ערשטן דאװענען און געװען שול־גבאי, אויפגעפאסט אויף פינקטלעכע פרומקײט און צו דעם אלעם געשמט אלס גרויסער גיבור. בנים — אלע גבורים שטארק װי לײבן. דערזעענדיק, אז עס האלט שוין בײ ״חכמת היד״ — בײ הײבן הענט, — האט ער זיד אויף זײ צעבײזערט: ״איר פארט שוין דען מיט פערד־און־װאגן בארג־אויף, װאס איר האט זיך אזוי צעװיעטז בעסער גײען פראװען שלש םעודות, דאװענען מעריב, מאכן הבדלה — און ערשט שפעטער — האט ער צוגעגעבן — װען איר װעט מיט אײערע געשפאנטע שקאפעס זיך לאזן אין װעג ארײן׳ װעט איר קענען שרײען אפילו אויף די צײן ד ...

עם שחרורה של פולין ההלטנו לארגן אזכרה בבית הכנםת לזכר חללי לבוב. זו היתה צריכה להױת הפעולה הראשונה ליציאה למרחב. קבענו מספר נואמ־ם וביניהם חתנו של מנד־ רובםקי, יעקב המפל, שהיה צריך לערוך את האזכרה. בערב האזכרה נודע הדבר ע״י שליחים מױחדים לרב ולראשי הקהילה עהציהים עומדים לערוך אזכרה בבית הכנסת. הרב הופיע עם מםפר חסידים ואורטודוקסים לבית הכנםת והורה לעזוב את בית הכנםת. בגלל כבוד הרב ורצון למנוע ריב פומבי נאלצנו לעװב את בית הכנסת ג>בלי לערוך את האזכרה. אזכרות כ׳ תמוז, ױם הזכרון למותו של הרצל, התקײמו כמעט מדי שנה בשנה, למרות התנגדותו הפעילה של הרב ופמליתו ותוך הפרעות של החםידים ושלומי אמוני ישראל. ...

נוםף לבך נמצא בעײרה בית־המדרש של המגיד, מאחורי בית־הכנסת, שבו היה המגיד מטיף בכל שבת אחרי הצהרים לפני בעלי־מלאכה ומדריכם באמרי נועם. מתפללױ היו אומנים פשוטים שהיו רחוקים מתורה מחמת דחקות. כאן הױ לא רק מתפללים, אלא גם לומדים בעזרת המגיד שנעשה לרבם. המגיד היה למדן, איש תורה ותרבות, וגם דורש טוב לעמו, לא היה מתערב בעניני חוץ וחי נשלום עם כל אחד. יסוד למודו היה דרך־ארץ׳ כי בעצמו היה בעל דרך־ארץ גדול וגדול היה חפצו לנטוע דבר זה גם בלב תלמידױ. השפעתו על האומנים היתה גדולה כהשפעת כל מנהיג רוחני המקובל על שומעױ.

... ײדן און קריםטן, פרויען און קינדער האבן באגלײט דעם רב צו זיץ אײביקער רו. אלע געשעפטן זענען געשלאסן געװארן. װו מען האט אדורכגעטראגן דעם ארון מיטן נפטר׳ האבן אױך די קריםטן געשלאסן די געשעפטן אין םאלידא־ ריטעט פון טרויער. ביי דער שיל איז דער ארון געבליבן ...

... ראװעט טישן און ארום זיך געהאט די שענםטע בעלי בתים פון שטאט. דער הינקנדיקער ר׳ משה שמש׳ װעלכער איז נאך געװעזן שמש בײם אלטן רב, האט וױיטער עוסק געװען אין זײנע צרכי קודש. בײ יעדעל חופה וקדושין איז ער געקומען מיט די חופה־שטאנגען און געזארגט פאר צרכי צבור• בערל שמש (טרעמבעצקי) װאם איז דערמארדעט געװארן מיטן ארײנקום פון די דײטשן, איז געװען משמש פון גרויסן בית המדרש, און דער סארװער ארן טײלער אויף גרויסע נגידישע חתונות. יאסל שמש (בזיםקע), דער משמש פון דער גרויםער שול און דער לעצטער שמש פון אברהם םילמאן, דער תקיף און בעל סדר פון די בתי מדרשים, און צו זײ פיל משמשים־געהילפן. אפילו דער הויקערדיקער גוי יאנעצקי האט אויך זיך ארײנגערעכנט צו די כלי קודש, װײל ער מיט זײן גאנצער משפחה זענען געװעזן די רײן־ מאכער אין דער שול און אין בית המדרש.

... פעילותה של ברית הצה״ר ובית״ר בחמילניק היתה מורגשת בכל העיר. מדי שנה בשנה הײנו מארגנים בכ׳ תמוז׳ ױם פטירת הרצל, תהלוכות לבית הכנםת׳ מקום שם התקײמת אזכרה לזכרו של החוזה. באחת האזכרות בשנות השלושים נעשו הכנות גדולות לערוך אקדמית אבל ברוב עם וגם אזכרה מסורתית. כשנודע הדבר לראש הקהילה׳ מר משה מלמן, מחםידי גור וממקורבי אגודת ישראל, פקד לסגור את בית הכנסת ולא לתת לצױנים ולרביזױניםטים לערוך בו אזכרה. ההלטנו בכל זאת לקײם את האזכרה. בתהלוכת רבת רושם של חברי בית״ר בתלבושות צעדנו ברחובות העיר. בהגיע התהלוכה לבית הכנסת הנעול פנינו לעבר בית המדרש של המגיד שהיה מלא מתפללים. ישעיהו לינמן עלה על הדובן והכריז: ״יבוא ױם והללו יתחרטו על מעשיהם. בארץ תקוס מדיגת ישראל לעם כולו״. אחרױ נאם עוד יהודה פינגולד.

אלע מענער זאלן גײן פארויס. זײ האבן אונדז געטריבן ביז ארויס אויפן קעלצער װעג צו א פלויט, װו עס האט געװוינט משה׳ל קאמינםקי און באפוילן•. ״הענדע הויךי.״ אזוי זענען מיר געשטאנען מיטן פנים צום פלויט, אויך מיץ סז יעריקער ײנגל שלום און אלע מענער פון הויז. שטײענדיק אזוי, איז אנגעקומען א דײטשער אפיציר, װעלכער האט באפוילן, מיר זאלן גײן פארויס. מיר זענען געגאנגען מיט די הענט אין דער הויך׳ ביז מיר זענען אגגעקומען צו דער שול. פלוצלינג האט אונדז דערזען פון פעגצטער דער כמיעלניקער חזן, ר׳ יעקל קאפעלעװיטש. ער האט אונדז פון פענצטער געװונקען. או קײנער היט אונדז נישט. מיר זענען זיך באלד צעלאפן יעדער אין זײן שטוב. קומענדיק אהײם צום שװאגער, האבן מיר זיך אנגעטראפן אויף א שטארק געװײן פון די שכגים און פון דער פרוי פון ידידיה מארגוליעס, װעמענס מאן איז דערשאםן געװארן. דער קערפער איז נאך געלעגן א װארעמער אין םאד. די םיבה פון ארײנשיםן םפעציעל אין דעם הויז. װי איך האב זיך דערװוסט שפעטער, איז געװעזן, װײל װען די כמיעלניקער פאליצײ האט פארלאזט דאס שטעטל, האט זי ארגאניזירט א מיליץ פון קריםטן און ײדן. פון די ײדן האבן זיך באטײליקט : משה ױיזעפ שפערלינג׳ װאלף מאשקא־ װיטש, קלמן קאזאק און נאך עטלעכע. די ײדישע מיליציאנטן האבן זיך געדרײט מיט געװער פאר משה יהושעם הויז און די דײטשן האבן דאס באמערקט בײם ארײנקומען אין שטאט. אײנער פון דער מיליץ, װאלף מאשקאװיטש, האט זיך געדרײט אויף שמירה אויף דער פינטשעװער גאס מיט א ביקס אויף דער פלײצע. אין ד ...

... הישוב היהודי הוקם פה בשנת 21565. בפי תושבי חמילניק נפוץ םפור שהקהילה היא עתיקה מאד, וכהוכחה הובאה העובדה שבבית העלמין הישן ע״י בית הכנםת נמצאות מצבות עתיקות עוד מלפני 800 שנים ושאפשר לפענח את הנוסחאות. אולם אף פעם לא ראו את המצבות, ולכן אין לםמוך על ספור כזה כתעודה היסטורית מוםמכת. גם הסיפורים שהמתישבים היהודים הרא־ שונים הױ יהודים שנמלטו מספרד, אין להפ על מה להםתמך.

... מיר האבן באשלאסן צו רופן א מאםן־פארזאמלונג פון אלע ײדן. מיר האבן ארויםגעלאזט א מודעה, אז די פארזאמלונג װעט פארקומען דאגערשטיק אװנט אין שול, און אז ס׳װעלן אויפטרעטן באקאנטע רעדנער פון די ליגקע פועלי־צױן.

... ײד און מיט א פאר פעסטע, ברײטע פלײצעם, איז דורך זײנע אײגענע רײד געװארן אויפגעלײגטער און הײמישער. װען ער האט גערעדט האט אראפגעטריפט פון זײנע דיקע, פלײשיקע ליפן אין דער לאנגער, װײםער בארד. זײנע אויגן װי נאך א כוסד״ האבן א בלינצל געטון מיט כח אין די שטופלען פון זײן פנים האבן זיך אנגעגאסן מיט בלוט׳ מיט גבורד״ ער האט א נעם געטון דעם ײנג אונטערן ארעם און װי אן אײגענער גענומען מיטגײען... און װעלװל שוסטער האט טאקי נישט קײן חרטה געהאט אויף דעם מיטגײן, װארום באלד איז ער געװאר געװארן אלע סודות : חברה גרײט זיך אויף א רעכטן אמת איבער־ צונעמען דאם שטעטל אונטער זײער ממשלה... דער פון דער קרײזשטאט מיט נאך עטלעכע מאן ארבעטן שוין אויס א םדר װעגן דעם אין פאראײן... און נאך הײנט אויף דער נאכט װעט מען האלטן רעדעם אין דער שול און מען װעט דערנאך

... בערב הױם שלפני ל״ג בעומר ערכנו אסיפת עם באולם התיאטרון שד.יה מלא מפה־לפה, למרות הגשם הטורד נאמו : א. זילברברג (עברית) י. קנרצוקה טובה פײנגולה לײביש ערענרײך לשני שומײב זריצקי וםמבורםקי. הראשון דבר עברית והשני יהודית. במצב רוח מרומם ואחר קבלת החלטות מתאימות נםגרה האסיפה בשירת ״התקוה״ ושירים לאומײם אחרים. למחרת בױם ל״ג בעומר עברו השומרים והשומרות ברחובות בםך עם דגליהם לבית־הכנסת ושם גערכה תםלת הודיה. מסני ששר המחוז לא הרשה לקשט את העיר בדגלים עברײם הױ מקושטים רק בתים אחדים. בית־הכבםת היה מלא מסה אל סה והכיל בקרבו ױתר משלשת אלפים איש ואשה. אחדים מן החברים גאמו מעניגא דױמא. ואחרי שכל הנאםםים הביעו את מחאתם העזה כלפי הרב דמתא שלא לקח חלק בחגיגה זו, שר החזן מזמורי תהלים מתאימים ובירך בברכת ״מי שברך״ את מנהיגינו : םוקולוב, װײצמן, נורדוי וז׳אבוטינסקי. כתום התפלה שרה מקהלת ״השומר הצעיר״ את ״התקוה״ ועוד שירים לאומײם.

א פאראײניקונג פון אלע מינים חדרים. אין שפיץ פון ״חדר הכללי״ איז געשטאנען א מנהל. ער איז םפעציעל געבראכט געװארן פון דער פרעמד אנצופירן מיט די אדמיניסטראטױוע ענינים און משגיח זײן אויף די לימודים. די ״חדרים״, װעלכע האבן זיך מערםטנטײל געפוגען אין זײער שלעכטע באדינ־ גונגען אין די ענגע דירות פון די מלמדים, זענען אריבער אין די קהילה־בנינים און אין די בתי־מדרשים, אין פאליש פון בית הכנםת, עזרת נשים און אנדערע מקומות. דער מנהל האט אײנגעפירט א םדר אין די לימודים און יעדע װאך האבן די למדנים פון שטאט דורכגעפירט ״בחינות״, אויסגעפרעגט די קיגדער אין לערנען און די װאם האבן די עקזאמענס אויסגע־ האלטן זענען אריבער אין העכערע כיתות. דאם איז באטראכט געװארן פאר א גרויםער דערגרײכונג אויפן דערציאונגס־ געביט. אויסגעהאלטן איז די אינםטיטוציע געװארן דורכן ועד הקהילד״ אין שפיץ פון װעלכן ם׳זענען דעמאלט געשטא־ נען : ר׳ איטשע מאיר דאמב׳ דוד ערנרײך (פינטשעװער)׳ משה מעלמאן און אנדערע• ...