Jędrzejów

מאנטי׳ד נײנאכט, א טאג פאר דער ערשטער כמיעלגיקער אױםזידלוגגס־אקציע, האג איך זיך טעלעפאניש פארבונדן מיטן נאטשאלניק פון דער באן־סטאציע פאן װיט׳ װעלכן איך האב געפרעגט צי איך קאן נאך אװעק מיט דער קאלײ־ קע. איך האב געװאלט זיך צובאקומען צו מײן פאטער אין מוטער װעלכע האבן זיך שוין געפונען אין ראקעװ. ער איז מיט אונדז געװעזן באפרײנדעט און ער האט מיך טאקע נישט אנטוישט. ער האט מיר באלד צװויסנגעגעבן, אז איך זאל נישט פארלירן קיין צײט און קומען, גלײכצייטיק האט ער מיר איבערגעגעבן, אז א גרופע ס.ס.־לײט מיט אוקראאינער, בערך 80 מאן, די פארניכטונגס־באנדע, איז ארויסגעפארן מיט דער קאלײקע פון יענדזשעיעװ און קומען אן קײן כמיעלניק דורכצופירן די אקציע. איך׳ מײן ברודער יחיאל און מײן שװעםטער לאה זענען באלד אװעק צו דער סטאציע, דארט האבן מיר געטראפן אברהם גוטמאן זיך אויסבאהאלטן. דער זײגער האט געקלינגען 12 בײנאכט און עם איז אנגעקומען די קאלײקע מיט א שטארקן פײף פון יענדזשעיעװ. באלד אין אויגנבליק זענען ארויס 2 דײטשן. זײ האבן מיך באפאלן, אלץ צוגענומען, װאם איך האב געהאט, מיר צוגעגעבן א פאר פעסטע קלעפ און זענען אװעק. איך האב דערװײל אויפגעזוכט מײן שװעסטער און ברודער װאס האבן זיך געהאט באהאלטן. געזוכט האב איך זיי פייפנדיק די מעלאדיע פון ״התקוה״ אלם סיגנאל. מיר זענען אלע ארײן אין א װאגאן װאם איז אװעק מיט דער קאלײקע קײן ראקעװ. אנקומענדיק קײן ראקעװ באלד פרי האב איך זיך גלײך פארבינדן מיט דער כמיעלגיקער פאםט בכדי געװויר צו װערן װאם עס איז געשען. דער פאםט־ טרעגער ראזשקאװםקי, האט מיר געענטפערט ? ״רעד נישט מער, װײל עס איז געפערלעך ד און ר׳האט פארמאכט דעם טעלעפאן.

די עסטרײכישע ארמײ איז ארײן אין במיעלניק און דאם לעבן האט וױרקלעך איצט אנגעהויבן אײנשטעלן זיך נארמאל. די ײדן האבן אנגעהויבן קומען צו זיך. עם איז מער קײן פחד נישט געװען. די עםטרײכער האבן באלד אנגעהויבן בויען א ״לאלײקע״ פון יענדזשעיאװ דורך כמיעלניק און ראקעװ ביז איװאנםק. ײדן האבן אויך באקומען פארשידענע קאנ־ צעםיעם און דער מםחר איז געגאנגען גוט׳ ביז עס האט זיך אנגעהויבן א נײ קאפיטל צרות. די עםטרײכער האבן אנגע־ דױבן רעקװיזירן בײ די פויערים תבואות׳ קארטאפל׳ בהמות׳ םערד׳ און בײ דער שטאטישער באפעלקערונג׳ ספעציעל בײ ײדן׳ האט מען צוגענומען לעדער׳ פעל׳ — אלץ װאם די ארמײ האט זיך נאר גענויטיקט׳ ספעציעל לעדער׳ װאס ײדן האבן אויםגעארבעט. עם זענען געװען א סך גארבערה ביי ײדן. נו׳ האט מען זיך גענומען צו דער ארבעט אױף א נישט לעגאלן װעג׳ און א סך האלב־לעגאל. װער ס׳האט נאר געװוםט װי אזוי מען מאכט לעדער׳ האט זיך באלד געמאכט א געהײם פאבריקל און געמאכט ביזנעס. ם׳האט זיך אויך געיאװעט באלד א ײד .א שטאט־מסור׳ מיט זײגע ארויס־ העלפערס. װער עס האט זײ נישט געצאלט קײן ״מעשר״ האט מען אים באלד איבערגעגעבן צו דער עםט־ רײכישער זשאנדארמעריע׳ די מוםרים זענען אנגעקומען און רעקװיזירט דאס גאנצע לעדער און די אײגנטימער זענען נאך באשטראפט געװארן׳ װער מיט געלט און װער מיט גײן אין ״ח ...

... די עסטרײכישע אקופאציע־מאכט פון ערשטן קריג האט ארײנגעבראכט אין שטעטל די ערשטע מאטאריזאציע דורך אויפשטעלן א באן־םטאציע דורך װעלכער עס איז פארבײ־ געפארן א צוג פון יענדזשעיאװ ביז סטאשעװ דורך סענדזשע־ װיץ און כמיעלניק. דער פײף פון דער אדורכפארנדיקער. ״קאלעיקע״ האט יעדן טאג דערמאנט דאם שטעטל װי שפעט ס׳איז.

בחמילניק התקײמה בױם ט״ו באב תרע׳ט ועידה גלילית של המזרחי של גליל קילץ, במעמד כ״ג צירים מט״ו ערים באולם המזרחי דפה שהיה מקושט ומהודר בדגלים לאומײם ובתמונות רבני המזרחי. השתתפו הצירים; ל. עהרנרײך ומ. מנטליק מחמילניק, י. כהן וי. בקרמן מקילץ׳ א. י• ליכטנשטײן מפרושוביץ, י. מ. אפמאן מדזיאלושיץ, ע. גורםקי וא. קלרמן מבוםק, מ. שקליארצ׳יק וז. פומראנץ מםלומניק. י. רוטנברג מםטופניץ, ד. דומב וא. פײנשטאדט מפינטשוב א. שפיגל ממיחוב, מ. אורבך מװדיסלאב, י. ש. גוזה וי• ב. ברײטבארד מײנדזױב, מ. קשינסקי משידלוב, ח. גולדבלימ משצ׳יקוצ׳ין, ב. צ. מוניש וש. זמיל מפאצאנוב, ש. א. םלרוש ומ. קופציק מעיר־חדש. ...

קן בית״ר בחמילניק וסניף הצה״ר הצטײנו במשך 10 שנות קױמם בפעילות רבד״ שבאה לידי ביטוי בכינוםים והופעות פומבױת. אחד הכינוסים האלה התקײם בשנת 1933 בהשתתפות כמה קני בית״ר במחוז קילץ: פינצ׳וב, סטופניץ, ניבי־ קורצ׳ין, ינדזױב וסטופניץ. פתיחת הכנוס נועדה באולם של מכבי־אש בהשתתפות מפקד הגליל מר קלינגבײל מקילץ באקדמית אבל לזכר הגבורים במאורעות תרפ״ט. האזכרה הופרעה ע״י מפריעים קומוניסטײם שהתארגנו במױחד כדי לפוצץ את האקדמיה. המשטרה התערבה ושמרה על השקט. אחרי חדשים מםפר נערך משפט בקילץ נגד קומוניםטים חמילניקאים שנאםרו ע״י המשטרה. הופיעו עדים, ביניהם שװער, אך הוא לא קטרג על הנאשמים. ...

די מאביליזירטע כמיעלניקער האבן באדארפט פארן מיט דער קאלעיקע קײן יענדזשעיאװ און פון יענדזשעיאװ קײן קעלץ. װען מיר זענען אװעק צו דער קאלעיקע׳ באגלײט פין די עלטערן, זענען דײטשע עראפלאנען דורכגעפלויגן איבער אונדזערע קעפ. מיר האבן זיך געזעגנט און ארײן אין דער קאלעיקע. אינעװײניק זײנען שוין געזעסן א םך מאביליזירטע פאליאקן, זײ האבן זיך באלד געלאזט הערן: ״א ײדעלעד׳ מען דארף אײך פטור װערן נאר צוערשט װעלן מיר פטור װערן פון היטלערן, דערנאך פון אײך \״ שמחה יעדװאבנע אט זײ דערויף געענטפערט : ״מיר זענען איצט אלע גלײך׳ מיר גייען איצט פארטײדיקן דאס לאנד אזוי גוט װי איר !״ ערשט דעמאלט זענען זײ שטיל געװארן. ...

עטלעכע מאל האבן מיר געהאט .אלארמען ביז עם איז געװארן פינצטער, די װאגאנען זענען געװארן אנגעפילט מיט מענטשן, פויערים און צױוילע. מיר, עטלעכע כמיעלניקער, האבן זיך צוזאמענגענומען אין אײן װאגאן מיר זאלן זיך נישט םארלירן אין דעם טומל. דעם זעלבן טאג האט מען אין יענדזשעיאװ באמבארדירט א גרוים הויז. עם זעגען דארמ דערהרגעט געװארן עטלעכע ײדן. שקאצים זענען אװעק פון דער באן אין שטאט ארײן קויפן עסן, האבן זײ געבראכט די נײעם, אז מען קען גארנישט באקומען. אלע הײזער זענען פארקלאפט, מען זעט נישט קײן מענטש אין גאם. מיר האבן זיך דאן צוזאמענגענומען אלע כמיעלניקער, גוײם און ײדן, געהאט א שטיקל אסיפה, װאם צו טאן, וױ אזוי אנצוקומען קיץ קעלץ. ערשט בײנאכט האט אונדזער צוג גערירט, אפגעפארן אביםל׳ אפגעשטעלט זיך, מען האט אנגעהויבן רופן א שװײסער. עס האבן זיך אפגערופן 32 שװײםערס. זײ זענען אװעק פארשװײםן דעם לאקאמאטױו. עם האט גענומען א ביםל און מיר זענען װײטער געפארן. װען עם איז געװארן טאג, האט זיך דער צוג געשטעלט און די קאלעיאזשעס האבן אונדז געמאלדן, מיר זאלן ארונטערגײן פון דעם צוג און זאלן דורכגיץ די סטאציע, װו מיר װעלן נעמען א צװײטן צוג. אויפן װעג האבן מיר געזען ליגן א צעשמעטערטן צוג אויף די רעלסן. אויפגעזעצט זיך אויפן צװײטן צוג און געפארן װײטער.

... די גרופע האט זיך געטראפן װאם אפטער אויף שפאצירן אינעם װעלדל בײ דער ״נאפטשארניע״ און מיט ױגנטלעכן ברען גערעדט װעגן אונדזער צוקונפטיק לעבן אין ארץ־ישראל. אלע אונדזערע פאמיליעם האבן זיך קעגגגעשטעלט אונדזער עליה. עס איז פאר זײ ממש געװעזן א טראגעדיע צו שיקן יונגע קינדער אין אזא װײטן װעג. בײ געװיםע עלטערן איז עם געװעזן ממש תשעה־באב. אונדזער ראש הקן אברהם פינ־ טשעװםקי האט אונדז געטרײסט און צוגעגעבן מוט. מיר האבן אנגעגרײט געלט־מיטלען. צום םוף האבן מיר בלית־ברירה באקומען די צושטימונג פון די עלטערן און מיר האבן זיך געלאזט אין װעג אריץ. איך און הארש־אלי פעלמאן זענען געפארן דורך יענדזשעיאװ. אין דער צײט האבן שוין משה סאמבורםקי׳ מאטל גערטנער און חנוך אפלבוים געװארט אויף אוגדז בײ דער דײטשער גרענעץ נעבן קאטאװיץ.