Katowice

... דורך דער קעלצער־כמיעלניקער ״ראגאטקע״ (פארשטאט) שטראמען כװאליעס מיט ײדישע מענטשן. זײ פליסן פונעם ײדישן שטעטל כמיעלניק. די ײדן שטראמען אין די גרויסע שטעט ארײן : װארשע, לאדזש, קאטאװיץ, און אין דער װעלט ארײן• ...

... די געפאשעטע גענדז פלעגן צעשיקט װערן מיט טראנס־ פארטן קײן װארשע׳ לאדזש׳ קאטאװיץ׳ סאםגאװיצע׳ בענדין און אנדערע שטעט — צו צענדליקער טויזנטער שטיק יעדע װאך׳ און אויף די קריסטלעכע חגאות נאך פיל מער. די ציפער צענערטויזנטער איז נישט קײן גוזמא. דאם האב איך אמאל אלײן פעסטגעשטעלט לויט די פעדערן׳ װאס סוחרים פלעגן אפקויפן בײ די גענדזלערס יעדע װאך און אויך לויט די צאל לאסט־אויטאס׳ װאס פלעגן זײן באשעפטיקט יעדע

בתקופה מאוחרת יותר׳ קרוב למלחמת העולם הראשונה, התכונן מלך אדלר לעזוב את פולין בחשאי. הוא התקשר עש מבריח גבולות מקצועי והלה גזל את כספו ומםרו לידי שומרי הגבול, שאסרוהו וכלאוהו בבית הכלא בקטוביץ. בעת שבתו בבית הסוהר הרהר וחפש תחבולות כיצד להמלט מהמקום. הוא נזכר במכתבו של מכס נורדוי. באמצעות זקיף בית הםוהר התקשר עם ױ״ר ההסתדרות הצױנית בקטוביץ והלה בא לבקרו בכלא. כשהראה לו את מכתבו של נורדוי החליט מיד ױ״ר ההסתדרות הצױנית בקטוביץ לעשות את כל המאמצים כדי לשחררו ולאחר מאמצים רבים שוחרר מלך אדלר ויצא לאמריקה• ...

... בתנאים קשים על אף העובדה שבבתיהם בחמילניק לא חםר להם מאומה. סבלם לא החל ברגע שדרכו רגליהם לראשוגה על אדמת הקודש כי אם הרבה לפני כן, כאשר בשנת 20—1919 עלו על האניה .105״ עם עוד חלוצים בדרכם לארץ־ישראל. באניה ״105״ הױ שני החמילניקאים הראשונים שעלו לישראל: מנחם רוזנצויג ז״ל ומוטל רוזנבלום ז״ל. בױני 1920 התאםפה קבוצה שניה של חמילניקאים ליד הגבול הגרמני בנדין — סוסנוביץ בלוית ההורים וקרובים. עברנו בחשאי את הגבול ובעזרת מורה־דרך פולני טולטלנו במשך שעות עד שהגענו לטריטוריה הגרמנית. הױ אלה ימי־סױט ולא אחת ארב המװת לחײנו. קבוצה זו כללה את החברים הבאימ : יהודה אהרנרײך ז״ל, אליעזר זריצקי, אברהם למברג ז״ל, ומרדכי פינצ׳יבםקי, קנרצוקר צדוק, ױםף זילברברג, שמחוני, אפלבוים חנוך ז״ל. עם בואגו לגרמגיה נכנסנו למחנה פליטים בקטוביץ. במחנה זה שהו פליטים מכל חלקי פולין, אולם רק חלק קטן מהם רצה לעלות לארץ־ישראל.

... די גרופע האט זיך געטראפן װאם אפטער אויף שפאצירן אינעם װעלדל בײ דער ״נאפטשארניע״ און מיט ױגנטלעכן ברען גערעדט װעגן אונדזער צוקונפטיק לעבן אין ארץ־ישראל. אלע אונדזערע פאמיליעם האבן זיך קעגגגעשטעלט אונדזער עליה. עס איז פאר זײ ממש געװעזן א טראגעדיע צו שיקן יונגע קינדער אין אזא װײטן װעג. בײ געװיםע עלטערן איז עם געװעזן ממש תשעה־באב. אונדזער ראש הקן אברהם פינ־ טשעװםקי האט אונדז געטרײסט און צוגעגעבן מוט. מיר האבן אנגעגרײט געלט־מיטלען. צום םוף האבן מיר בלית־ברירה באקומען די צושטימונג פון די עלטערן און מיר האבן זיך געלאזט אין װעג אריץ. איך און הארש־אלי פעלמאן זענען געפארן דורך יענדזשעיאװ. אין דער צײט האבן שוין משה סאמבורםקי׳ מאטל גערטנער און חנוך אפלבוים געװארט אויף אוגדז בײ דער דײטשער גרענעץ נעבן קאטאװיץ.

... אהין און צוריק שפרײזט פסח קאװאל. זײן פנים איז װי פ־ן מעטאל׳ טונקלער מעש. אויף זײן פלײצע קען מען אנשפארן א בארג. ער דערכאפט זיך דאם הארץ מיט א טײ און א בײגל. רעדט נישט צו קײנעם. טראכט װעגן שרײפלעך און רערלעך װי אזוי קען ער אויםבעםערן זײן דערפינדונג — די ליכט־ מאשין ? ער פארט קײן לאדזש׳ אפשר קײן װארשע אדער קא־ טאװיץ. װער קען װיםן, אז ער רעדט נישט. שמואל עליע זינגט שוין דעם פערטן ״פאל״ פון דער מאדזשיצער סימפאניע. ...