Łódź

... מפורםם בלמדנותו, — ור׳ מנדיל םילמן שהתגורר בלודז ולבסוף בקילץ, איש גדול בחורה וביראד״ עני מדוכא היד״ כל ימױ היה הרב תומך בו. אחותו האחת של הרב היתה אשתו של החםיד ר׳ עקיבא מלובלין, ממשפחת ״תורת אמת״.

... קלעזמארים פון יענער צײט אין כמיעלניק, זענען כמעט באשטאנען פון אײן גרויםער משפחה. ױםף לײב מארשעליק האט געשפילט אויפן באס, זײן זון, םאנע, האט געשפילט פידל. די אײניקלעך, די קינדער פון זײן עלטםטער טאכטער חנד״ (וואס װעלװעלע קלעזמאר איז געװען ױיער פאטער און אלײן געשפילט אויף פארשידענע אינםטרומענטן, װי פידל, טראמ־ פײט׳ קלארנעט) — זײנע פיר זין : נאטל דער עלטםטער, איז געװען א גוטער פידל־שפילער. אברהמעלע האט געשפילט קלארנעט און ישראל האט געקלאפט אויפן פויק. דער ײנג־ סטער אליהו איז נאך געװען זײער ױנג, דערפאר איז ער אבער שפעטער געװארן א גרויםער קינסטלער אין מוזיק׳ געענדיקט קאנםערװאטאריע אין װין און איז שנעל באקאנט געװארן דורך זײנע טשעלא־קאנצערטן װאם ער האט געגעבן אין די גרויםע שטעט פון פוילן, װי קעלץ׳ לאדזש, װארשע, קראקע און נאך אנדערע, ער האט געהײראט מיט א מײדל פון קעלץ, אבער געשטארבן גאנץ ױנג. זײן אײנציקער זון, װאם האט מיטגעמאכט היטלערם גהינום האט זיך אפגערא־ טעװעט און געפינט זיך אין אמעריקע.

... ױלי 1914. די מלחמה איז אויסגעבראכן• ײדן גײען ארום פארזארגט. רעדלעך נעמען זיך צוזאמען אין מארק. יעדער אײנער װיל וױסן, װאס עס קומט פאר. קומט עמיצער פון קיעלץ׳ װארשע אדער פון לאדזש, װערט ער באלד ארומ־ גערינגלט פון נײגעריקע, װעלכע װילן הערן די לעצטע נײעם. און אז װער פון די ערשט־אנגעקומענע ברענגט מיט א ײדישע צײטונג פון װארשע׳ װערט ער פשוט באלאגערט פון מענטשן. ...

... מיט אומרואיקע געמיטער און קלאפנדיקע הערצער זענען מיר דרײ געזעסן אין א פאררוקטן װינקל, פײנלעכע און דערשלאגענע, נישט געװאגט א װארט .ארויםצורעדן אײנער צום צװײטן, ביז מיר זענען אנגעקומען קײן לאדזש.

... די באן־ליניע קיעלץ —לאדזש איז נישט געגאנגען דירעקט. אין קאלושעק האט מען געדארפט אויסשטײגן, װארטן עטלעכע שעה אויף דער אנקומענדיקער באן, װאס פירט קײן לאדזש.

אין דער זעלבער צײט האט זיך אבער פארערגערט די עקאנאמישע לאגע. די אײנגעפירטע קאנטראל איבער דער װירטשאפט האט ארעמער געמאכט דאם נישט רײכע שטעטל. מ׳האט מער נישט געקענט פארן קײן לאדזש און װארשע פאר מםחר און ארבעט. אויך די מעגלעכקײטן אױסצוװאנדערן מעבר לים זײנען מער נישט געװען, און דאם שטעטל איז פיל געװארן מיט הײמלאזע׳ פארטריבענע ײדן פון די רוסישע גרענעץ־געביטן. ...

... דורך דער קעלצער־כמיעלניקער ״ראגאטקע״ (פארשטאט) שטראמען כװאליעס מיט ײדישע מענטשן. זײ פליסן פונעם ײדישן שטעטל כמיעלניק. די ײדן שטראמען אין די גרויסע שטעט ארײן : װארשע, לאדזש, קאטאװיץ, און אין דער װעלט ארײן• ...

... אהין און צוריק שפרײזט פסח קאװאל. זײן פנים איז װי פ־ן מעטאל׳ טונקלער מעש. אויף זײן פלײצע קען מען אנשפארן א בארג. ער דערכאפט זיך דאם הארץ מיט א טײ און א בײגל. רעדט נישט צו קײנעם. טראכט װעגן שרײפלעך און רערלעך װי אזוי קען ער אויםבעםערן זײן דערפינדונג — די ליכט־ מאשין ? ער פארט קײן לאדזש׳ אפשר קײן װארשע אדער קא־ טאװיץ. װער קען װיםן, אז ער רעדט נישט. שמואל עליע זינגט שוין דעם פערטן ״פאל״ פון דער מאדזשיצער סימפאניע. ...

... די געפאשעטע גענדז פלעגן צעשיקט װערן מיט טראנס־ פארטן קײן װארשע׳ לאדזש׳ קאטאװיץ׳ סאםגאװיצע׳ בענדין און אנדערע שטעט — צו צענדליקער טויזנטער שטיק יעדע װאך׳ און אויף די קריסטלעכע חגאות נאך פיל מער. די ציפער צענערטויזנטער איז נישט קײן גוזמא. דאם האב איך אמאל אלײן פעסטגעשטעלט לויט די פעדערן׳ װאס סוחרים פלעגן אפקויפן בײ די גענדזלערס יעדע װאך און אויך לויט די צאל לאסט־אויטאס׳ װאס פלעגן זײן באשעפטיקט יעדע

צוערשט האט םמאלארזש אנגעהויבן שרײבן לידער און דעבױטירט אין אן אײנמאליקער ליטערארישער אויםגאבע מיט א גרופע ױנגע דיכטער אין לאדזש. נאך דעם איז ער אריבער צו פראזע. זײן ערשטע דערצײלונג ״בײם טויער פון בית עולם״ — (נאכן קריג ארײנגענימען אין דער אנטאלאגיע פון פראזע, -רעדאגירט פון אהרן צײטלין און בעריש װײנשטײן), אפגעדרוקט אין דער ליטערארישער װאכנשריפט פון דער װארשעװער ״פאלקםצײטוגג״. ביזן באזעצן זיך אין װארשע, אײניקע יאר פארן קריג, האבן זיך זײנע דערצײלונגען געדרוקט אין דער טעגלעכער צײטונג ״לאדזשער פאלקסבלאט״. אין לאדזש, אין פארלאג ״אות׳/ איז דערשינען זײן בוך נאװעלן? ״הײם און פרעמד״, װאם איז װארעם אויפגענומען געװארן מצד די ליטעראטור־ קריטיקער. באזונדערם האט אים מקרב־געװען א. מ• װײםנבערג• ...

... ם׳איז געװען זומער 1926, װען בײ מיר אין מײן אמאליקער הײמשטאט לאדזש׳ האט זיך צום ערשטן מאל באװיזן דער דעמאלט אן ערך 17—18 יעריקער שלאנקער און סימפא־ טישער בחור׳ משה ױסף םמאלארזש. דאס איז געװען דער אנהויב פון אונדזער נאענטער פרײנטשאפט ביז זײן אומקום. פון מײנע איבעריקע ױננע פרײנט האט ער זיך אויסגעטײלט מיט זײן בלײך א־ן ערנםט פנים, װײניק רעדן און פאר־ טראכטקײט׳ װאם איז געװען אין סתירה צו זײן ױגנט. זײנע טיף־שװארצע אויגן האבן דערצײלט װעגן א שװער לעבן פון נײט און צו דער זעלבער צײט װעגן אן אינערלעכער רײכקײט פון געפיל און שכל. זײן אומגעצוימטע ױגנטלעכע ...

אין 1937 דערשײנט אין פארלאג ״אות״ אין לאדזש זײנס א בוך דערצײלונגען ״הײם און פרעמד״. ער פארעפנטלעכט פון צײט צו צײט אין דער לינקער פועלי־צױניסטישער פרעסע פראגמענטן פון שטעטל־ שטײגער. ...

... געבוירן אין כמיעלניק אין יאר 1907 בײ ארעמע עלטערן, צו ד יאר געבליבן א קײלעכיקער יתום• אויסגעצײכנט זיך בײם לערנען אין די חדרים. געהאט א שארפן קאפ און שנעלע תפיסה פון א תלמיד־חכם. פארט קײן לאדזש, מאכט אדורך שװערע צײטן. ער הײבט אן שרײכן און װערט מיט אנערקענונג אויפגענומען אין די לאדזשער ליטערארישע קרײזן•

בירך גארליצקי װערט אויפגעקאכט, צעבײזערט זיך אויף אים און זאגט כהאי לישנא ־ הער נאר דו פענטאק אײנער, מה־ יפיתניק װאם דו ביזט, פון װען אן ביזטו געװארן א פארשטײער פון די קלעריקאליםטן ? ביזט געװארן א פאנאטיקערז פארװאס געדענקםטו שוין נישט, װאס דו האםט אויפגעטאן אין די גרויסע שטרײקן אין לאדזש אין יאר 1905 ? דאמאלם ביזטו דאך געװען א גאנצער רעװאלוציאנער, דו ביזט דאך געװען די רעכטע האנט פון ברוך שולמאן. כ׳קען דיך דערמאנען, װאס מ׳דערצײלט װעגן דיר, דו שײנער צדיק אין פעלץ, װאס דו האםט דאמאלם אויפגעטוען? דו האםט אװעקגעװארפן די תפילין און געשפאצירט מיט מלכה׳לע איבער די לאדזשער גאסן. האסט חוזק געמאכט פון ײדישקײט און הײנט ביזטו געװארן גאטס פארזארגער ? ...

די טעכנישע מעגלעכקײטן פון אויפפירן א פיעסע זענען געװען באגרענעצט, האבן זיך די טעאטער־ליבהאבער צונויפגעקומען בײ אונדז אין הויז, געזאמלט געלט צװישן פארמעגלעכע פרײנט. מען פלעגט ברענגען קאסטױמען פון קעלץ אדער לאדזש, אבי צו מאכן די אונטערנעמונגען דער־ םאלגרײך. ...

... געבוירן אין א רעליגיעזער הײם, דער אײנציקער זון אין א משפחה פון מײדלעך. ער האט באקומען א רעליגיעזע דערציאונג און ביז צו בר־מצװה געװען א ישיבה־בחור, גענוי װי פיל אנדערע חברים זײנע. צװישן די ישיבה־בחורים האבן זיך צו יענער צײט געפוגען אזעלכע, װאס האבן אין געהײם אנגעהויבן לײענען ביכער פון פרץ, שלום־עליכם, אש. איטשעלע האט מערםטנם ליב געהאט צו לײענען דראמעס פון ײדישע, װי אויך נישט ײדישע שרײבער, און װען ער איז פון צײט צו צײט געפארן אויף א באזוך קײן לאדזש צו זײן שװעסטער, האט ער זיך ארײנגעכאפט אין ײדישן טעאטער. דאס האט אים שפעטער געגעבן די מעגלעכקײט אײנצופלאנצן אין כמיעלניק די ליבע צום ײדישן װארט דורך דער בינע, װאס האט ביז דעמאלט, לויט װיפל איך געדענק פון דערצײלן — נישט עקזיסטירט.

... מײן פאטער באשליםט דאן צו פארלאזן כמיעלניק. מיד ציען זיך אריבער קײן לאדזש װו ער האט, צו זײן גרויס באדויערן׳ זיך מער נישט געקענט קאנצענטרירן מיט שפילן טעאטער. פונדעםטװעגן איז ער געשטאנען אין קאנטאקט מיט פיל ײדישע אקטיארן׳ װאם זענען אויפגעטראטן אין לאדזש. ...

... חםידות אלכסגדר החלה להתקײם מאז הדור הרביעי בחסידות פולין. אלכםנדר היא עײרת אורנים הסמוכה ללודז. בתחילה ישב בה רבי חנוד־הניך הכהן לוין, תלמיד ותיק בפשיםחה, קוצק וגור, חברו ותלמידו הגדול של רבי יצחק־ מאיר אלתר מגור. דרכו היתה בהתלהבות ובחריפות של קוצק. אך הוא היה קרוב לגיל השבעים, ונהג רק שנים מעטוח. ...

... אבסאלװענטן פון די פאלקםשולן װעלכע האבן געהאט מיטלען, פלעגן דערנאד פארן װײטער לערנען אין די גימנאז־ יעם קײן סטאפניץ, בוםק, קעלץ און לאדזש. אײניקע פון זײ האבן שפעטער אויך פארגעזעצט זײערע לימודים אין אוני־ װערםיטעטן. ...

... װען די פועלי־צױן־ארגאניזאציע איז אנטשטאנען אין כמיעלניק, איז זײער שװער צו געבן א באשטימטן ענטפער, װײל װײט צוריק, אין יאר 11—1910, זענען שױן געװעזן א סך יחידים ״פועלי־צױן״, װי למשל: איטשעלע פלוטשעניק, געקומען פון װארשע, קלמן מיעדזשיגורםקי, געקומען אהײם אויף ױם טובים פון לאדזש, בצלאל זילבערבערג און אנדערע. ...

לשיא פעולתה הגיעה התנועה הרביזױניסטית בחמילניק בשנות 1939—1937. תנועת הנוער בית״ר עברה כולה לידיס צעירות. מפקדה היה מאיר פלמן׳ םגן המפקד משה זונשין׳ חברת המפקדה יפה (שײנדל) װײל. בתקופה ההיא היתה בית״ר בחמילניק הראשונה בכמותה ובאיכותה בתנועות הנוער בעיר. הקן לקבוצותיו ופלוגותיו מנה אז כ־200 חברות וחברים. פעולותױ התרבותױת ההשובות הױ: חובת לימוד עברית׳ תולדות עם ישראל׳ היםטוריה צױנית׳ דמוגרפיה ועוד. הוקדש זמן להכשרה צבאית. המדריכים והמפקדים הוכשרו בקורסים של בית״ר הפולנית. בקורס לסמלי בית״ר בקילץ השתתפוז מאיר פלמן ומשה זונשין. הם סײמו את הקורם בהצטײנות. בקורס םינטטי בלודז להכשרה תרבותית וצבאית השתתפו־. יפה װײל׳ אלתר ױרנברג׳ מרים קליש׳ דוד־ױסף ליבהבר׳ ישראל קאמינסקי׳ ישראל קורץ. קורם זה היה מרכזי לבית״רי פולין. בגמר קורס זה חזרו כולם להדרכה אינטינסיבית בקן. נצײן פה שבתקופה זו בקרו את הקן נציגים מגציבות בית״ר הפולנית. בין המבקרים התמידײם שהרצו והדריכו הױ פרץ לםקר׳ קצין נציבות בית״ר בפולניה׳ שבקר את משפחתו בחמילניק׳ בעיקר בחגים׳ ותוך כדי ביקורו היה מנצל את זמנו להדרכה בקן (לסקר כעת מורה אקדמאי בארץ), וכן

... פאר דעם צװעק איז אראפגעבראכט געװארן אין שטאט אריץ א גרויסער רב פון לאדזש, אן אגודהשער פירער׳ װאס האט געשמט אלס שאו פער רעדנער. ער איז געקומען מטיף־ מוםר־זײן די באלעבאטים אין שטאט זײ זאלן לײגן מער אכט אויף זײערע קינדער, װאס זענען — רחמנא לצלן — ארויס לתרבות רעה, איגגאנצן פארכאפט געװארן פון צױניזם. ...

די נויט איז נאד מער פארשארפט געװארן מיטן אנקומען קײן כמיעלניק — װי אין א מקום מקלט — מאםן פליטים פון פיל עוואקואירטע שטעט ביי דער דייטשער גרענעץ. עס זענען אנגעקומעז אין װינטער פלאצקער און גלאװנער ײדן װי אויך ײדן פון לאדזש. דאס ײדישע כמיעלניק האט אויך אויפגענומען די ארויםגעיאגטע ראדאמער פליטים. די פלאצקער פליטים זענען אנגעקומען אין מערץ 1941 אן קײן שום באגאזש און מיטלען צום לעבן• נאכן דורכגײן קודם דעם שװערן דורכגאנגס־ לאגער דזשאלדאװא• אזוי ארום האט זיך די ײדישע באפעל־ קערונג אין שטאט פארגרעסערט א סד מער׳ װי די אפיציעלע ציפערן׳ װעלכע עם האט בשעתו אנגעגעבן דער ױדנראט׳ װאם איז געװען פאראינטערעסירט צו פארקלענערן אין די אויגן פון דער מאכט די צאל ײדן אין כמיעלניק. לויט די דאזיקע ציפערן זענען געװען אין כמיעלניק אין אויגוסט 1940 — 6950 ײדן׳ דערונטער 1150 פליטים : אין מאי 1941 — 7850, דערונטער 2350 פליטים און גולים׳ בעיקר פון פלאצק׳ אין םעפטעמבער 1941 — 8292 נפשות׳ דערונטער 2176 פליטים׳ אין ױני 1942 — 8954 נפשות.

... 13♦ שטײנפעלה דארטן גופא ן י♦ ארליך, דארטן ן מאפע, דארטן♦ דער לאדזשער דאקטאר װײסגאלה װאס איז געשטאנען בראש פון שפיטאל, איז צום סוף אלײן קראנק געװארן אויף טיפ־ס ; מאנצאזש, דארטן♦ ...

... אין יודנראט זענען ארײן פאלגנדיקע פערזאנען: אברהם לאנגװאלד — ױדנעלטםטער ; ױםף קלײנערט, דוד זאלצמאי, אפרים זאלצבערג׳ משה לעװענשטיץ, יחיאל סטאשעװסקי• שמחה יעדװאבגי׳ מרדכי מארקאװיעצקי, לײבוש שולזינגער. יאםל פעפער׳ משה װײםגאלד (פון לאדזש), אנשל םציזאריק, יחיאל דאמב און נאך אנדערע. אין ױדגראט איז געװעזן א ספעציעלע אפטײלונג ״דער ארבעטס־אמט״ בראש פון װעלכן עס זענען געשטאנען דוד זאלצמאן און אפרים זאלצבערג•

... כמיעלניק איז אין דער מלחמה־צײט געװעזן א מקום־מקלט פאר די אנטלאפעגע און ארויסגעיאגטע פון די גרויסע שטעט און געטאס, כמיעלניק האט אויפגענומען לאדזשער און פלאצ־ קער, װעלכע זענען געקומען װיגטער בערום וחוםר כל• כמיעלניק האט אויך אויפגענומען גלאװנער און די ארוים־ געאגטע ײדן פון ראדאם. גלײך װי די אומגליקלעכע קרבנות האבן אנגעהויבן אײנװאנדערן נאך כמיעלניק האט זיך אויף דער איניציאטױו פון צױניםטישן װעטעראן און געװעזענעם פרעזעס פון ױדן־ראט שמואל זאלצמאן געשאפן א הילפם־ קאמיטעט׳ די אומגליקלעכע זענען באלד פונאנדערגעטײלט געװארן צװישן דער כמיעלניקער ײדישער באפעלקערונג. װעלכע האט זײ װארעם־ברידערלעך אויפגענומען. ...

... אין םעפטעמבער 1945 האב איך אויפן װעג פון קעלץ קײו לאדזש געטראפן צופעליק א ײד בײ װעלכן׳ כ׳בין געװאר־ געװארן, אז אין װלאשטשאװע בײ א גוי געפינט זיך א כמיעלניקער ײדיש מײדעלע, דאס אײניקל פון מלבושים־ הענדלער, ר׳ הערשל ראצע ז״ל. צוזאמען מיט די לעבנגעבליבענע קרובים פון דעם מײדל אין נײשטאט, האבן מיר געמאכט די גרעסטע אנשטרענגונגען׳ כדי ארויכצובאקומען דאם מײדעלע פון די הענט פון דעם קריס׳ט, װאס האט בשום־אופן נישט משכים־געװען גערנװיליק דאס קינד אפצוגעבן. ערשט אויף דער אינ־טערװענץ פון אלתר גרינבוים און אנדערע ײדן, װאס האבן דעמאלט געדינט אין ״או־בע״ איז אונדז געלוננען דאס קינד ארויסצובאקומען. ר׳ הערשל ראצעס אײניקל געפינט זיך הײנט־ צו־טאג אין אמעריקע. ...

... איך בין געקומען קײן פוילן פון רוסלאנד אין יאר 1945. אין לאדזש האב איך בײ כמיעלניקער פרײנט געלאזט דאס ביסל ארעמקײט און גלײך אין זעלבן טאג אװעק אין מײן טײערער הײמשטאט כמיעלניק. אויפן װעג איז מײן קאפ גע־ װען פול מיט מחשבות : אפשר איז עם נאר א בײזער חלום, אט קום איך צוריק און טרעף װײטער מײן טײערע משפחד״ מײן טאטן מענדל און מאמע חנהלע, מײנע ברידער און שװעסטער, מײן ברודער ישכר, דעם גרויםן צױניסטישן עםקן... אזוי טראכטנדיק הער איך װי דער פוילישער שאפער רופט־ אויס : כמיעלניק. איך שטײג אוים אויף דער קיעלצער גאס און איך הויב אן צו גײן אין דער ריכטונג פון נײעם בית הקברות. שוין פון דער װײטנס האב איך געזען דעם הורבן, װאם האט אויף מיר געמאכט א פײנלעכן אײנדרוק : צעבראכענע מצבות, אויםגעריםענע פון די קברים און צעװארפענע אויפן פעלד, װו עם האבן זיך געפאשעט בהמות. איך בין פון דארט אװעק און װי א װאנזיניקער געגאנגען װײטער.

... בײ לײביש שולזינגער — עק מאגיםטראט־גאס אין מארק האט זיך גערודערט: װיפראװעס און חתונה־אויםשטײער, סאמעט און זײד, אטלאם און דאמאשעק. געמםחרט אין לאדזש. געפראװעט חםידות אין גער. ...

... לוייט דער פארארדענונג פון דער מאכט האט דער ױדנראט געמוזט צושטעלן מענטשן צו שװערער ארבעט קײן םלופיע. װאס אן אמת׳ זעגען א דאנק דער װירקזאמער אינטערװענץ פון לאדזשער פליט, מאניעק פאסטערנאק׳ װאס איז געװען דער פארבינדונגם־מאן צװישן ױדנראט און דער דײטשישער מאכט׳ א טײל כמיעלניקער צוריקגעקומען םון םלופיע,