Kielce Street

... אויף דער אםפה האט אברהם קאװאל פארגעלײגט צו בויען טויערן אויף די 4 גאםן, װאם פירן ארויס פון שטאט — די קיעלצער גאס, די פינטשעװער גאס, דער בוםקער װעג און דער שידלעװער װעג. ...

... בײם ראג מארק אין קעלצער גאס — די פארבן־און אײזן־ קראם פון מלך מענדראװסקי, געהאנדלט, געקינדלט און גע־ קעמפט װי א לײב אין די קאמיסיעס פון ״אבראטאװע״ און ״דאכאדאװע״ לטובת אחינו בגי־ישראל. ...

... נתארגנה כמו כן ועדה שהיתה מורכבת מפרנסי העיר• הללו דאגו לםידורם ולצרכיהם של בחורי הישיבה. ביניהם שומה עלי להזכיר את בנו של הרב זצ״ל׳ הרב טוביה סילמן. כן עלי להזכיר׳ ברטט של כבוד והערצה׳ את ר׳ איטשע בורשטין׳ בעל המכולת ברחוב קילצה׳ שהיה בין פרנםי ודואגי הישיבה הבולטים׳ וכן את ר׳ שמואל למברג ז״ל׳ שאף הוא היה אחד מאלה שהקדישו מזמנם וממונם למען בחורי ישיבת המילניק- וײזכרו לטוב ברגש הערצה רבים אחרים׳ שאת שמותיהם שכחתי בעת דלײת צרור זכרונות זה. ...

אין רעזולטאט פון שאפן אין אפריל 1941 — אין הםכם מיט דער פארארדענונג פון קרײזהויפטמאן פון בוםקער קרײז שאפער —דאס געטא אין כמיעלניק. האבן די ײדן געמוזט פארלאזן דעם צענטער פון שטאט און זיך באזעצן אין די שמאלע הינטערגעסלעך. מחוץ דעם געטא זענען געבליבן; די קעלצער גאם, דער גרויסער מארק, די טומאה־גאס און דער בוסקער װעג. די צענטראלע גאס פון געטא איז געװארן די שמאלע בעדנארסקע גאם. נאכן שאפן פון געטא האט זיך קײן ײד נישט געטארט מער װײזן אויפן שידלעװער װעג״ מיט װעלכן מען איז שטעגדיק געגאנגען אין שטאט ארײן. דער אײנציקער װעג׳ מיט װעלכן דער ײד האט זיך געמעגט באנוצן איז געװען די מעריצע. דער ױדנראט האט זיך דאן אריבער־ געטראגן פון לאנגװאלדס הויז אין הויז פון משה בוםקערז שפעטער איז ער ארײן אין בנײן פון מאגיםטראט, בעת דער מאגיםטראט האט זיך איבערגעטראגן אין לאנגװאא־ם הויז״). ...

... די טאנקען האבן זיך באלד צוריקגעצויגן מיטן זעלבן װעג׳ װײל די פוילישע קאװאלעריע האט נאך סטאציאנירט בײ דער פאסט אויף דער קיעלצער גאם. ערשט אזײגער צװעלף בײ־ נאכט האבן די דײטשע מאטאריזירטע אפטײלונגען מיט גרויס רעש זיך ארײנגעריםן אין שטאט דורך דעם קיעלצער װעג. מעגטשן האבן זיך באהאלטן און פארשלאםן אין די װױנונגען. די דײטשע פאטרולן האבן ארײגגעשאסן אין די הײזער. דרײ ײדישע קרבנות זענען געװען אין יענער נאכט — צװישן זײ די טאכטער פון מרדכי רידעלניק — א גארבער װאס האט געװוינט אויפן בוםקער װעג. ...

12 ײדן. איד האב זיד געשראקן אהײמצוגיין קיץ כמיעלניק, האב איך געטראפן כיל לעװנשטײן׳ און מיט אים מיטגעשיקט א גרום צו מײנע נאענטע. זונטיק בין איד אין באגלײטונג פון מײנע צוױי קוזינעס אװעק אין מאגיסטראט װו א מיליטער־ מאן האט געגעבן ״פשעפוסטקעס״ אהײמצוגײן. מיר זענען אהײמגעגאנגען צופיס. באלד װי מיר זענען אנגעקומען אויף דער קעלצער גאס, האבן מיר געטראפן א טרויעריק בילד. ײדן זענען געשטאנען אין די האלב־פארמאכטע הײזער, ארוים־ געקוקט צי ס׳קומט עמיצער פון קעלץ, בכדי עפעם זיך צו דערװיסן׳ װען זײ האבן מיך דערזען מיט מיץ קוזינע׳ זענען זײ ארוים און מיט נײגעריקײט מיך אויםגעפרעגט, װי עס זעט אוים אין קעלץ. יעדער האט מיך געפרעגט צי איד האב נישט געזען זײנם א ברודער אדער א זון׳ װעלכע זענען אויך אװעק אין דער ארמיי איך האב זײ איבערגעגעבן אלץ װאס איך האב געװוםט און בין אהײם אין שטוב ארײן. איך האב זיך געפרײט מיט די נאענטע. די דאזיקע פרײד איז אבער פארשטערט געװארן׳ נאך דעם װי איך האב געהערט, װאם די דײטשן האבן דא אפגעטאן. כמיעלניק איז געלעגן אין שרעק. בײנאכט האט מען זיך פארקלאפט אין די הײזער. שכנים האבן זיך צוזאמענגענומען און מען האט זיך דערצײלט נײעס, װאס אײנער האט געהערט׳ כאטש קײן ראדיא איז נישט געװען׳ קײן צײטונג אויך נישט, דאך האט מען איבערגעגעבן מפה לאוזן װאם עס טוט זיך אין אנדערע ערטער. די ערשטע אכט טעג, האט קײנער נישט געװאגט ארויםצוגײן ...

... איך האב װײטער אגגעהויבן גײן איבער די גאסן. עם האט מיך געפירט צו דער קיעלצער גאס. איך בין שטײן־געבליבן

... אתיסגעקומען בין איך אין קיעלצער גאס נעבן מײן גע־ ...

... איך בין געקומען קײן פוילן פון רוסלאנד אין יאר 1945. אין לאדזש האב איך בײ כמיעלניקער פרײנט געלאזט דאס ביסל ארעמקײט און גלײך אין זעלבן טאג אװעק אין מײן טײערער הײמשטאט כמיעלניק. אויפן װעג איז מײן קאפ גע־ װען פול מיט מחשבות : אפשר איז עם נאר א בײזער חלום, אט קום איך צוריק און טרעף װײטער מײן טײערע משפחד״ מײן טאטן מענדל און מאמע חנהלע, מײנע ברידער און שװעסטער, מײן ברודער ישכר, דעם גרויםן צױניסטישן עםקן... אזוי טראכטנדיק הער איך װי דער פוילישער שאפער רופט־ אויס : כמיעלניק. איך שטײג אוים אויף דער קיעלצער גאס און איך הויב אן צו גײן אין דער ריכטונג פון נײעם בית הקברות. שוין פון דער װײטנס האב איך געזען דעם הורבן, װאם האט אויף מיר געמאכט א פײנלעכן אײנדרוק : צעבראכענע מצבות, אויםגעריםענע פון די קברים און צעװארפענע אויפן פעלד, װו עם האבן זיך געפאשעט בהמות. איך בין פון דארט אװעק און װי א װאנזיניקער געגאנגען װײטער.

... דער פאן ליפאװםקי׳ איז געװען צוליב זײנע געשעפטלעכע ענינים׳ פארבונדן מיט ײדן. בײ ױרטשיקן אין הויף אין דער קעלצער גאם האט ער פארנומען א פלאץ מיט אגראר־ מאשינען און אנדערע כלים. מיר האבן זיך מיט די שליװינם־ קים און מיט ליפאװסקין גאנץ װארעם באגריסט. ...

... בעת מײן אויפהאלט אין לעמבערג האב איך געװוינט אין א קראם אויף דער בערקא יאסעלעװיטשא־גאס, צוזאמען מיט שמואל ױסף מיקאלאװםקי (מוסעק) און זײן ברודער, מענדל, װעלכער איז שפעטער אומגעקומען בעתן קיעלצער פאגראם, אײזיק ראזנבוים, איטשע זילבערבערג (חנה מירלס זון), מאטל פרידנזאן, װארשאװםקי יחיאל פיטרעם זון פון דער קיעלצער גאס) און נאך צװײ קיעלצער ײדן.

... אין מארק 4 אזײגער פארטאג. מען האט נישט באװיזן זיך אנצוטאן און שוין האט מען דערפילט די גומענע שטעקנס איבער אונדזערע קעפ. װי דורך א בראנד זענען מיר געלאפן. בלוט האט זיך געגאסן ביז מיר זענען אנגעקומען אין מארק. דארט האט שוין אויף אונדז געװארט די דײטשע קאמיםיע. מען האט אונדז אויסגעשטעלט אין א לאנגער רײ, און אזוי האט מען דורכמארשירט דורך דער קאמיסיע — געזונטע רעכטם, שװאכע לינקס. מען האט אויך געזען גרויסע לאסט־אויטאס מיט שװארץ־געקלײדעטע אוקראינער װעלכע האבן געטרײ געדינט די דײטשן. איך האב נאך דערזען װי זײ שיקן מײן פאטער צו דער לינקער זײט, און מיך, מײן ױנגערן ברודער ישראלקע און שװעסטער רחלע האט מען געשיקט רעכטס. מען האט אונדז אנגעהױבן יאגן צו די לאסט־אויטאס מיט שטעקנס און ביקסךקאלבעס• פארנדיק דורך דער קיעלצער גאם האב איך מיט מײנע אויגן געזוכט, אפשר װעל איך זען װעמען פון מײן הײם, און אט האב איך דערזען מײן 7 יאריק ברודערל שמחה מיט א ברויט, װײזנדיק אז דאס איז פאר מיר, מיט טרערן אין זײנע אויגן. עס איז שז־ין אבער געװען צו שפעט. קומענדיק נענטער צו אונדזער הײם האב איך דערזען מײן שװעםטער מיט איר ד־װאכנדיק קינד אויף איר האנט אין א יביטערן געװײן. מײן מוטער איז געשטאנען מיט אויםגעשטרעקטע הענט צום הימל און געשריגן: ״גאט, װו שיקסטו מײנע קינדער ז״ איך האב מײנע אויגן נישט געקענט אװעקרײסן פון דעם פײגלעכן בילד. דעמאלט האב איך דאס לעצטע מאל געזען מיץ מוטער.

... פארװאנדלט געװארן אין א גארטן מיט אלײען. די אויטאבוםך קאמוניקאציע גײט נישט מער דורכן מארק׳ נאר דורך דער קיעלצער גאם׳ דסרכן פינטשעװער װעג קײן בוסק. אין יאר 1956 איז געעפנט געװארן א באן־ליניע פון קיעלץ קיין בוםק׳ װאס מײדט אויס כמיעלניק.