Lemberg

אין 17־טן י״ה האבן כמיעלניקער ײדן געהאט אין זײערע הענט דעם האנדל מיט תביאות׳ בהמות און האלץ. אין 1632 האט פסח יהודה פון כמיעלניק דורכגעפירט גרויסע געלט־ טראנזאקציעם אויף פארשײדענע יארידן׳ באזונדערם אין לעמבערג. אין כמיעלניק גופא זענען אין דער העלפט פון 18־טן י״ה פארגעקומען יארידן אויף װעלכע עס זענען פארקויפט געװארן גרויסע קװאנטומם טוכן פון שלעזיען, פדאנצויזישער סאמעט׳ אדאמאשעק און לײװנט. די אטמאספער אין יענע טעג איז פאר ײדן אין שטאט געװען א גוטע — א ליבעראלע. די באפעלקערונג׳ װאס איז צענטליקער יארן געװען באאײנפלוסט פון אנטי־קאטוילישע םעקטעס װי די אריאנער — איז נישט געװען נוטה צו ײדן־שנאה׳ אויך דאן װען די קאטוילישע קירכע האט נאכן גירוש פון אריאנער באהערשט די שטאט. ײדן אין כמיעלניק האבן נישט געליטן מצד מיעשטשאנעס אין רעכטלעכער באציאונג׳ װי אונטער־ דריקונג און באגרענעצונג אין האנדל, מלאכה אדער באגרע־ נעצונג פון װוין־רעכט פאר די אײנגעזעסענע און געקומענע פון דער פרעמד. ...

... צו דאם געװער און אלץ װאס נאר זײ קענען בײ זײ צונעמען׳ װי אויטאמאבילן׳ פערד׳ װעגענער׳ עסנװארג׳ קלײדער׳ און טוען די עסטרײבער און די דײטשע סאלדאטן מיט שאנדע פארטרײבן פון פוילן׳ פון פיל אפילו די הויזן ארונטערגענומען׳ אײך הערט מען אז די פאליאקן פירן שוין מלחמה מיט די אוקראאיגער און אויך מיט די באלשעװיקעם׳ און םפעציעל נעמט מען זיך צו די ײדן. מען װארפט שוין ײדן פון די לויפנדיקע באנען און אסך װערן געהרגעט. אט הערט מען װי אין לעמבערג האבן די פאליאקן געמאכט א שרעקלעבן פאגראם אויף דער ײדישער באפעלקערונג און אםך ײדן זענען געטויט געװארן. אט איז אין קיעלץ געװעזן א שרעק־ לעכער פאגראם׳ מיט אסך געהרגעטע און פארװונדעטע׳ צװישן די געהרגעטע און פארװונדעטע אסך פון מײנע באקאנטע און פרײנט. די ידיעות זענען שוידערלעכע. ...

... מיטן אנקומען פון די דײטשן פארלאזט ער כמיעלניק צוליב מורא פאר מםירות מצד פאליאקן, פאליטישע קעגנער. מחמת בענקשאפט צו דער משפחה קומט ער צוריק פון לעמבערג צחאמען מיט זײן טאכטער זלאטשע׳ אבער שוין אויפן קעלצער װאקזאל װערן זײ בײדע ךערשאסן. ...

... 16. מאנצאזש, דארטן, ״כך גחרבה עײרתגו״♦ לעמבערג׳ דארטן. זכרונות פון י♦ קופמאן, דארטן. בריװ פון מאיר רובינשטײן, חײם בארע״ ...

... ײ1. ססצ ײדן זענען אויף םארשידענע אופנים אנטלאפן פון דער ערשםער .אויםזידלונג״. מאלי סאמעטבאנד, דארטן ו קלײנהענדלער, דארסן,• לעמבערג, דארטן. ...

בדרכנו נקרו על פנינו שני מכרים — גוטק שיף ואחױ. בני 18—12. העליתי גם אותם על העגלה. בטלטולינו בדרכים עברנו על פני כפרים פולנײם והדי ירױת נשמעו מהם. הױ אלה בשורות־אױב על התקרבות הגרמנים למקום. ברחנו מאותו מקום ועליתי עם עגלתי על אם הדרך המובילה לזמושץ־ למברג. נסענו רק עשרות מטרים בכױון ללמברג ולפנינו חײלים רוםײם מבוהלים. הם עצרוני וביקשו םיגריות. חילקתי להם םיגרױת ביד רחבד״ אולם באותו רגע החלטתי כי אין טעם להמשיך בכױון אזור הרוםי, שעלינו לנסוע בחזרה לקרקוב, בה היו לי בעבר קשרי מסחר עם חברות גרמנױת ותארתי לעצמי כי הללו יזכרוני ויתיחםו אלי בסבר פנים יפות. ...

מיר האבן אנגעטראפן אויף א רוםישער מיליטערישער אײנהײט. די זעלנער האבן אונדז געגעבן עסן, אן איט צו שלאפן. צומארגנם האבן מיר פארגעזעצט דעם װעג צום צוג. נישט האבנדיק קײן געלט אויף בילעטן׳ האבן מיר זיך מיט כוח דורכגעריסן די באן־קאגטראל. מיר זענען ארײן אין באן׳ האבן מיר דארט געטראפן צװײ כמיעלגיקער: זיםמע פינקלשטײן און מרדכי קאםאװסקי. מיט דעם צוג זענען מיר אנגעקומען קײן לעמבערג. דארט זענען שוין געװעזן פיל פליטים. מיר זענען געשלאפן אויף די ״בריגיטקעס״. דאס איז געװעזן א תפיםה׳ פון װאנען ארעסטאגטן זענען באפרײט געװארן מיטן אויםברוך פון קריג. מיר האבן א געװיםע צײט געארבעט בײ שװארצער ארבעט ביז די רוםן האבן פארשריבן צו פארן טיף אין רוסלאנד. ...

... דער רוב פון די כמיעלגיקער׳ װעלכע זענען מיטן מלחמה־ אױםברוך אנטלאפן אויף דער סאװיעטישער זײט, האט זיך קאנצענטרירט אין לעמבערג. מיר האבן געהאט דאס געפיל• אז דאם ארט איז גאענט צו דער הײם און האבן געהאפט, אז עס װעט זיך מאכן א געלעגנהײט מיר זאלן זיך צוריק קענען פאראײניקן מיט אוגדזערע נאענטע און טײערע. דאס זעלבע האבן, אפנים, אויך געטראכט פיל ײדן פון אנדערע שטעטלעך. לעמבערג איז בכן גיך געװארן א צענטער פון די אנטרינענע פון די שטחים פון דער נאצישער אקופאציע. װי א דונער אין העלן טאג האט אונדז דעריבער געטראפן די ידיעה, אין אײנעמ א תמוז־טאג, אז אויך די פליטים מוזן אננעמען די םאװיעטישע בירגערשאפט. מיר האבן גוט פארשטאנען דעם זין פון דער גזירה — דאס האט באדײט צו רעזיגנירן פון דער האפענונג נאך א מאל צו זעען זיך מיט אונדזערע משפחות. ...

... כמיעלניקער פליטים מיט כמיעלניקער דעמאביליזירטע סאלדאטן פון דער פוילישער ,ארמײ — לעמבערג 15.10.1939 ליגן : קזשאנזער, לײביש קאזשאל, רעבעקא * ...

... אבן זיך געפילט הפקר און מען האט געהאפט אויף עפעם א נס. מיט א מאל האט זיך פארשפרײט א קלאנג, אז די רוםן מיט די דײטשן האבן זיך צעטײלט מיט פוילן לויט די גרענעצן פון פארן ערשטן װעלט־קריג, דאם הײסט, אז כמיעלגיק זאל באלאנגען צו די סאװיעטן. הױת װי דײטשן האבן שױן געהאט פארנומען גאנץ פוילן, האבן זײ אנגעהויבן ארויסנעמען מיליטער צוריק קײן דײטשל-;נד. און װײל מען האט געזען װי דאס מיליטער פארלאזט כמיעלניק, האט מען אנגעהויבן גלײבן, אז די רוסן װעלן ארײן אין שטאט, בפרט אז עס זענען געװען טעג, װען אין כמיעלניק איז נישט געװען קײן אײן דײטשער זעלנער, אזוי אויך אין די ארומיקע שטעט־ לעך. א םך ױנגע מענטשן האבן זיך טאקע אפגעהאלטן פון אװעק צו די םאװיעטן, נאך דעם װי עטלעכע גרופעם זענען שוין געהאט אװעק. א סך זענען אפילו צוריקגעקומען פון לעמבערג. װוהין זײ זענען געהאט אנטלאפן אדער זענען

אין לעמבערג זענען מיר אװעק צו כמיעלניקער װאס האבן שוין דארט זיך געהאט אײנגעארדנט. זײ האבן שוין געהאט באקומען פון דער מאכט איבער פליכטלינגען א הײם, װאס איז באשטאנען פון א געװעלב מיט א צימער. עם איז טאקע געװען גאנץ ענג. ם׳איז אבער געװען א װארעמער דעצעמבער, איז נאך געװען נישט שלעכט צו שלאפן אויפן דיל. װאם שײך עסן האבן מיר באקומען ״זופקעס״ מיט ברויט צוגעטײלט צװײ מאל א טאג. געװען אויך נאך א װוינונג״ װאס האט באלאנגט צו פישל גלײט און זײן פרוי. צו אים פלעגט מען אנהויבן ארײנקומען אפטער, װײל אין דער ערשטער הײם איז געװארן ענג. לײבל װילטשיק פלעגט דארטן שטענדיק זיצן מיט זײן טאכטער און אפילו פארדינט געלט אלס פריזירער. אלע װאם זענען נאר געװען נענטער צו פישל גלײט, פלעגן דארט ארײנקומען• דארטן פלעגט מען שמועסן און טראכטן װאם צו טוען. איך האב געפונען א משפחד״׳ פלעג איך ביי זיי נעכטיקן מיט מיין פרוי און א גאנצן טאג פאר־ בראכט אין דער כמיעלניקער הײם. די פעאיקערע האבן זיך גענומען צו האקן האלץ. מען האט גוט באצאלט פאר דער ...

... 7) נאך דער פטירה פון הרב ױסף לאנדע איז געװארן רב אין כמיעלניק דער זון פון לעמבערגער רב הרב יהודה לײב איטינגא, הרב ױסף הלוי איטינגא — אײדעם פון קראקאװער אב״ד ה׳ יצחק לאנדע, װאם איז פריער געװען רב אין ראהאטין, א ברודער פון ר׳ אהרן איטינגא (1720—1769), װעלכער איז געװען רב אין יאװאראװ און פון יאר 1760 אין רײשע, וװ ער האט געפירט א שטארקע מלחמה קעגן די חסידים און באזונדערם קעגן רבי אלימלך מליזענםק, מחבר פון םפר ״נועם אלימלך״. ...