Munich

... אשולדי־ קונג־מאטעריאל קעגן זײערע פארברעכער• מען דארף װײטער נעמען אין באטראכט׳ אז דער דײטשער עקסטערמינאציע־ סיםטעם איז נישט אויםן געװען בלויז די פיזישע אויסראטונג פון ײדן׳ גאר אויך די פארניכטונג פון זײערע קולטור־אוצרות. אזוי ארום האט דער ױדנראט װי אויך אנדערע ײדישע אינ־ םטיטוציעס׳ װאם האבן אנטװיקלט א געװיםע טעטיקײט בעת די אקופאציע־יארן׳ איבערגעלאזן נאך זיך װײניק שפורן׳ אינעם זין פון ניצול־געבליבענע דאקומענטן. די דאזיקע בלויזן מוזן פארפולט װערן דורך דאקומענטן׳ װאס שטיצן זיך אויף דעם מענטשלעכן זכרון. א גרויסן באטײט האבן דעריבער פאר אונז די גבײת־עדות׳ װאם זענען אפגעגעבן געװארן דורך די לעבנגעבליבענע כמיעלניקער עדי־ראיה פון די היטלערים־ טישע פארברעכנס פאר דער צענטראלער ײדישער היםטארי־ שער קאמיםיע אין מיגכן תיכף נאך דער מלחמה. די דאזיקע גבײת־עדות געפינען זיך הײנט אין דעם יד־ושם־ארכיװ׳ אין ירושלים׳ און װערן פארעפנטלעכט אויף די וױיטערדיקע שפאלטן פון דעם בוך. א װיכטיקן מקורותדיקן באטײט האבן

10. אין דער ארבעט פון הילפסקאמיטעט האבן זיך באטײליקט ױסף קלײנערט, מאניעק פאסטערגאק, ישכר קאגערצוקער, יעקל פרידמאן און משה װײסגאלה מאנצאזש, דארטן, רוטקאװםקי, דארסן, א♦ שטײנפעלד ״חורבן כמיעלניק״ (יד־ושם־ארכיװ, מינכענער קאלעק* ...

... מינכען, 15.6.46 ...

... מינכען׳ 28.1.47.

... עס איז געװען א הײסער ױני־טאג, 1946. איך האב גע־ ברענגט ״אונררא״־באאמטע צום דײטשן מוזעאום אין מינכען. מיטאמאל הער איך רופן: ״שרה שװער !״ — שוין לאנג האט מען מיך אזוי נישט גערופן. מײן פאמיליען־נאמען איז שוין לאנג אנדערש. איך האב מיך דערפרײט: דאם איז אװדאי אן אלטע באקאנטע• ...

... מיט איר דערפרײדט. זי האט מיר אבער גלײך דערצײלט װעגן דעם אומגליק, װאם האט מיט איד פאסירט, און אז זי שטו־ דירט אין מינכען, װוינט אין דײטשן מוזעאום מיט נאך אפגע־ ראטעװעטע ײדן. דאם הארץ האט מיר געקלעמט, קוקנדיק אויף איר מיד פארמאטערנדיק פנים און אן פים, ...

מנין און װער ם׳זאל קדיש זאגן. מען האט געברענגט ײדן פון דער גאס. צװישן דעם קלײנעם הײפעלע מענטשן׳ װאס זענען געקומען צו דער לװיה, איז געװען דער פראפעםאר פון איר פאקולטעט פון מינכענער אונױוערםיטעט מיט זײן פרוי — אין שװארצע קלײדער. מען האט ארײנגערופן אין דער טויט־האלע די נאענםטע פון רוחמה. פראפעסאר גרויבארד. צװײ קיעלצער חברים, איך און עטלעכע חברטעם פון אוני־ װערםיטעט זענען ארײנגעגאנגען. זי איז געלעגן מיט א שמײכל, דאם מויל איז געװען אביםל אפן. מ׳האט ארויםגעזען די צװײ גרויםע אויבערשטע צײן, װי בײם לעבן... זי האט שוין גאר גישט געברויכט... נישט אײף לעבן, נישט קלײדונג, אויך נישט קײן פרײנטשאפט. זי האט געהאט געענדיקט דעם פאקולטעט פון פיזיקאלאגיע און האלב־ געמאכט דעם פאקולטעט פון מעדיצין. אלץ אין מינכען, אין די ביטערסטע באדינגוגגען מיט גרויסע שװעריקײטן.

איך האב מיך שפעטער איגטערעםירט. מען זאל שטעלן רוחמה א מצבה. דער ײדישער םטודענטן־פארבאנד אין מינ־ כען האט נישט געהאט קײן געלט, דער קיעלצער פארבאנד האט אויך קײן געלט גישט געהאט... איך האב פראפאנירט די פרײנט פון רוחמה מיר זאלן עטלעכע מענטשן צוזא־ מענלײגן געלט און פרױואט שטעלן א מצבה. װען איך האב פארלאזט מינכען אין 1953 האב איך געלײגט א קראנץ בלו־ מען אויפן קבר׳ אויף װעלכן ם׳האט זיך צומאל קײן מצבח נישט געפונען, נאר א קליץ ברעטל מיט אן אויםשריפט אין קלײנע אותױת : ראמא טשארגאבראדא ז״ל.