Skarżysko

... נרצחה בשנת 1943 בסקרז׳יסקו

חול המועד םוכות תש״ג (דאנערשטיק, דעם 1 אקטאבעי־ 1942) איז ארויס די פארארדענונג, אז אלע ײנגע מענטשן פון 12 ביז 25 יאר דארפן זיך צושטעלן אין מארק־פלאץ פאר א דײטשישער קאמיםיע, װעלכע װעט באשטעטיקן זײער אהבעטם־פעאיקײט. אין באשטימטן טאג זענען אויף ,א ברו־ טאלן אופן און אונטער אן אקאמפאניאמענט פון קלעפ קװאלי־ פיצירט געװארן 1200 ױגנטלעכע צו צװאנגם־ארבעט אין דער אמוניציע־פאבריק אין םקארזשיסקא. גלײך נאכן פעםט־ שטעלן זײער פעאיקײט צו דער ארבעט זענען זײ אװעק־ געפירט געװארן אין לאגער. אזוי ארום זעגען צוגענומען געװארן מענער פון פרויען קינדער פון זײערע עלטערן. אין דער דאזיקער אקציע האבן זיך אויםגעטײלט 2 ײדישע אויכ־ ווורפן, ישעיהו פאסטאק און שיע ביעדרע, וואם האבן פיל ברוטאלער געשלאגן די ײדן װי די דייטשן. פיל פון די, װאס מען האט ארויםגעפירט קײן םקארזשיםק, (דער לאגער האט צו יענער צײט געצײלט א 750 מענער און פרויען), זענען אויפן װעג אנטלאפן און די דײטשן האבן זײ נאכגעשאסן. פיל האבן זיך באלד נישט צוגעשטעלט צו דער קאמיםיע, אויםקויפנדיק זיך מיט געלט און פראטעקציע. אבער פון דער זשאנדאר־ מעריע .אלײן זענען געקומען רמזים, אז גראד די דערװײל־ פארבליבענע ײדן זענען פארמשפט אויף אומקום, דאקעגן האבן די ארויםגעפירטע קײן םקארזשיסק שאנםן צו בלײבן לעבן. די דאזיקע פראגנאז האט באװויגן א םך מענטשן צו זובן מיטלען כדי ארײנצובאקומען זיך פאר שוחד אין םקאר־ זשיםקער לאגער אדער אין אן אנדער לאגער. 40 ײנגע מענער זע ...

... בעת דער אויםזידלונג קײן פיאנקי, סקארזשיסק, האט מען עטלעכע ײדן װעלכע האבן זיך אויםבאהאלטן, דערשאסן, א געװיםן דוד פיעפש, מאשקאװיץ מיט א טאכטער, װילטשיק א.א. דער װערקשוץ לאכמאן האט זײ דערשאסן. ...

שמחת תורה פון 1942 איז פארװאנדלט געװארן אין תשעה־ באב. די שולן׳ בתי מדרשים׳ חםידים־שטיבלעך און מנינים זענען געװעזן פארפולט פון מתפללים. אויך די װעלכע זענען א גאנץ יאר צום דאװענען נישט געקומען׳ האבן געדאװנט מיטן גאנצן הארץ. פיל פון די װאם מען האט ארויסגעפירט קיץ סקארזשיםק׳ זענען אויפן װעג אנטלאפן און די דײטשן האבן זײ נאבגעשאסן. פיל האבן זיך באלד גישט צוגעשטעלט און א טײל האבן זיך געפרװוט מיט געלט און פראטעקציע אויסקויפן. צומארגנס האבן אנגעשיכורטע זשאגדארן אויס־ געפלוידערט׳ אז די געבליבענע ײדן װעלן פארניכטעט װערן און די פון םקארזשיםק װעלן בלײבן לעבן. אין דער זעלבער צײט האט די זשאנדארמעריע באפוילן דאם די ײדישע פאליצײ טאר זיך נישט מער פרײ באװעגן הינטער דער שטאט׳ װי זײ האבן געמעגט פריער. דאם האט באשטעטיקט די ידיעה׳ אז עם קומט אן דאס גרוילעכםטע׳ װאס מען האט אין חלום גישט געזען. מענטשן האבן אנגעהויבן אנטלויפן פון געםא׳ מען האט זיך באהאלטן אין דערפער בײ באקאנטע קריםטן. מען האט געזוכט פארשידענע באהעלטענישן׳ בכדי נישט בײצו־ װוינען די אויסזידלונג. פארשידענע בונקערם און געהײמע נישט באמערקבארע צימערן זענען פארבויט געװארן צום אויםבאהאלטן. מען האט שוין געזוכט מיטלען בכדי זיך ארײנצובאקומען אין לאגער אין םקארזשיםק און אפילו געצאלט געלט אץ גאלד׳ כדי צו קענען אנקומעז אין א ...

חול המועד םוכות אין יאר 1942 האט מען אנגעהויבן ארויספירן די יונגע און פעאיקע צו דער ארבעט אין אמוניציע פאבריקן קײן סקארזשיסק. עס איז ארוים א םארארדענונג און באפעל, או אלע ױנגע מענטשן פון 12 יאר ביז 25 מוזן זיך צושטעלן אין מארק־פלאץ פאר א דײטשער קאמיםיע׳ װעלכע װעט באשטעטיקן זײער ארבעטס־פעאיקײט. עם זענען באשטע־ טיקט געװארן 1200 ױגנטלעכע צו צװאנגם־ארבעט אין די לאגערן פאר דײטשע קריגס־צװעקן. די טראגעדיע פון די עלטערן איז געװעזן גרויס. אין תחילת האט מען באטראכט דאם אװעקשיקן פארן ערגסטן. דערנאך אבער האט מען זיך איבערצײגט׳ אז די געבליבענע זענען פארמשפט צו באלדיקן טויט. אויפן מארק־פלאץ האבן מענטשן געװײנט און געשטיקט אין זיך די טרערן און עס זענען פארגעקומען פארשידענע טראגישע פארפאלן׳ ספאזמען אאז״װ. גאכן באשטעטי^ן ארבעטס־פעאיקײט האט מען תיכף צוגענומען די מענטשן און שוין מער גישט אפגעלאזט׳ נאר אװעקגעפירט. מען האט אװעקגענומען מעגער פון פרויען׳ קינדער פון טאטעם און מאמעס. דאם אומגליק איז געװען גרוים׳ אבער דאם ערגסטע האט ערשט געדארפט קומען.

... אנהויב אקטאבער 1942, חול־המועד םוכות, עטלעכע טעג פאר דער ערשטער אויסזידלונג זענען אראפגעקומען קײן כמיעלניק דרײ מײםטערס פון די דײטשע אמוניציע־פאבריקן אין סקארזשיסק : גלאוער, מעשנער און קראוזע. שוין א טאג פאר זײער אנקומען איז ארויס א פארארדענונג .אז אלע פרויען ביז 30 יאר און מענער ביז 50 יאר מוזן זיך צושטעלן צו א קאמיםיע װעלכע װעט אײסקלױבן די פאםנדיקע מענטשן. צו זײער אנקומען איז שוין געװען צוגעגרײט אין גרויסן מארק דורך די ם.ס. און זשאנדארמעריע טישן מיט רשימות און באאמטע צו פארשרײבן די פארזאמלטע װאם מען האט אויםגעשטעלט אין רײען צו 3 מאן. קײנער האט נישט געװוםט צו װאס פאר א צװעק דאס װערט געמאכט. די מײסטערם האבן אויפן ארט אויםגעקליבן די געזונטע און ארבעטס־ פעאיקע מענער און פרויען און זײ אויסגעשטעלט אין ספע־ ציעלע רײען און די געבליבענע׳ שװאכע און נישט ארבעטם־ פעאיקע צוריק אהײמגעשיקט. ...

... אין נײעם פוילן איז ער באשטימט געװארן אלס לײטער פון או.ב. — ״אוזשאנד בעזפיעטשענסטװא״ (זיכערהײטם־אמט) אין סקארזשיסק. מיט גרויס ענטוזיאזם האט ער אויסגעפירט זײן אמט. אלײן אנטײלגענומען אין באשטעטיקן און אין אוים־ פירן טויט־אורטײלן קעגן פאליאקן װאס זענען באשולדיקט געװארן אין העלפן פארניכטן ײדן. ער פלעגט זיך אוםדריקן : ...

...אנגעהױבן האט זיך דאס אין טאג, װען מ׳האט די גרעסטע מערהײט פון דער ױגנט אװעקגעשיקט קײן סקארזשיסקא. אריר ישראל מיט זײן זון משהלע האט מען דעמאלט פון אונדז אװעקגעריסן. זײ זענען אװעק אין דער שװערסטער אפטײלי־נג פון אמוניציע און דינאמיט. דארט האט מען עםן נישט באקומען אבער ארבעטן האט מען געמוזט שװער. שלאגן יעדן טאג איז געװען נארמאל. ײטראל האט נישט געקענט צוקוקן װי זײן משה׳לע װײנט פון הוגגעה האט ער אװעקגענומען פון זײן מויל דאס ביסל, װאס מ׳האט יא באקומען און געגעבן זײן קינד... משהלע איז געװען אין בליענדיקן עלטער, א דרײצעך יעריק ײנגל, האט געדארפט עסן און איז נישט געװען צוגעװײנט צו אזעלכע שרעקלעכע באדינגונגען. אין 6 װאכן שפעטער איז ישראל געװען אזוי פארמאטערט, אז די פיס זענען אים געשװאלן געװארן און ער האט צו דער ארבעט וישט געקענט גײן. די מערדער האבן אים ארונטערגעשלעפט פון דער פריטשע און דערשאסן. דאם האט מיר משה׳לע איבעהגעגעבן, װען איך האב זיך מיט אים געטראפן אין פינף מאנאט שפעטער זאגנדיק מיר : ״צוליב מיר איז מײן טאטעשי דערשאסן געװארן. ער האט נישט געגעסן נאר מיר אלץ אװעקגעגעבן. דערפאר איז ער געש ...

מיר זענען דאן אנטלאפן קײן כמיעלניק, נאכהער קײן סטאשעװ, פון װאנען מען האט מיך גענומען אין לאגער נאך סקארזשיםק, צוזאמען מיט א פאר הונדערט ײדישע בחורים. ...

מיטװאך, דעם 30־טן סעפטעמבער, איז געקומען א באפעל צום ױדנראט, אז אויף דאנערשטיק, 6 א זײגער פרי, דארפן זיך .אלע מענער און פרויען פון עלטער 30—18, זיך צושטעלן אויפן מארק־פלאץ. װער עס װעט זיך נישט שטעלן, װעט װערן גלײך דערשאסן. זײער כװנה איז געװען די ױנגע קרעפטיקע כוחות אװעקצושיקן צו שקלאפן־ארבעט און די רעשט אויס־ צוזידלען צום טויט. אזוי איז טאקע געשען. זײ האבן ארויס־ גענומען בערך 1200 מאן און זײ גלײך אװעקגעשיקט מיט לאםט־אויטאס נאך סקארזשיםקא אויף .ארבעט אין פאבריקן פון אמוגיציע. דער רוב פון זײ זענען שפעטער אומגעקומען פון הונגער. ...

אין דער לעצטער נאכט האט ער געמאכט .אלע צוגרײטונגען צום אנטלויפן. אין דער לעצטער מינוט האט ער לאלאן נישט געקאנט מיטנעמען און אלײן אװעק. דוען ער איז שוין געהאט אדורך אלע װאכן און זיך שוין געפונען אויםערן לאגער, האט אים אבער אײנער פון די אונטערגעקויפטע אוקראאינער װערק־שוצן פאראטן און אלארמירט די גאנצע װאך. מען האט אים גאכגעיאגט. ער האט געשטעלט א װידערשטאנד מיט געװער אין האנט און האט פארװונדעט עטלעכע פון זײ. לםוף האט מען אים געכאפט. א געשלאםענער אין קײטן האט מען אים געברענגט אין לאגער אויף דער ס.ס.־װאכע. דארט האט מען אים געפײניקט אויף א בארבארישן אופן ער זאל אויס־ געבן זײנע מיטהעלפערס. ער האט זיך גוט געהאלטן און נישט אויםגעגעבן. אין זעלביקן טאג איז אראפגעקומען קײן םקאר״ זשיסק די הויפט־ם.ס. פון ראדאם מיט שפיר־הינט װעלכע האבן אנגעװיזן אויף דער טויט־בלאסער און דערשראקענער לאלא מעגדעלעװיטש. די ס.ס.־לײט האבן זי באלד פארנומען און נאך א גאנץ קורצער אויספארשוגג געשלאםן אין קײטן און צוזאמען מיט עדעקן אדורכגעפירט דעמאנסטראטױו אין דעם לאגער, איבער אלע װערקן ״למען ישמעו ויראו״. שװארץ זענען געװעזן ױיערע פנימער, אבער שטאלץ מיט אויפגעהוי• ...

זעליק פרידמאו / מיױ ברודער װעלװלס טויט אין סקארזשיסקא ...

װעגן אײנעם אזא פאל װיל איך דערצײלן באריכות : אײן מאל האב איך באקומען ידיעות, אז עם דארף דורכגײן א דײטשער מיליטערישער צוג מיט געװער. איך האב באקומען א באפעל פון שטאב דעם צוג אויפצורײסן, באהערשן און צונעמען דאם גאנצע געװער. אין דער אקציע האבן אנטײל־ געגומען 33 פארטיזאנער. דאם איז געװעזן לעבן סקארזשיסק. דער אויפרײם איז געװעזן אזא די װאגאנען זאלן נישט צעשטערט װערן, כדי מיר זאלן דאם געװער באקומען גאנץ. נאך דעם װי מיר האבן באהערשט דעם צוג און מײנע פארטיזאגער האבן זיך דערנענטערט צו די װאגאנען׳ האבן זיך פלוצלינג דערהערט יאמערלעכע געשרײען, א געװײן פון מענטשן. חברה האט זיך אויפן ערשטן מאמענט צוריקגעצױגן, פארשטײענדיק, װאם דא קומט פאר• באלד איז צו מיר, אלס קאמאנדיר פון דער אקציע, צוגעקומען א פארטי־ זאנער און געמאלדן, אז אין די װאגאנען איז נישט פאראן קײן געװער, װי מיר האבן געמײנט, נאר מענטשן. דער־ הערגדיק דאם, בין איך אליץ אװעק צו דער ראמפע. עם איז געװעזן שטאק פינצטער, מען האט נישט געקענט זען קיין פנימער. איך האב צו די מענטשן אנגעהויבן רעדן פויליש, אבער גלײך, װי כ׳האב זיך איבערצײגט, אז דאם זענען ײדן׳ בין איך אריבער צו רעדן מיט זײ מאמע־לשון. עם האט זיך ארויםגעװיזן, אז דאס איז געװעזן א צוג מיט ײדן, װאס זענען געפירט געװארן צום טויט. זײער ערשטע בקשה איז געװעזן

... געבוירן אין יאר 1916 בײ איר פאטער דוד זאלצמאן, יצחק ישעי׳ס אײניקל), געענדיקט די שולע מיט אויםצײכנונגען און וױיטער געלעתט אין װאלמאנאװעם גימנאזיע אין קעלץ אויף א סטיפענדיע. נאך דערפאלגרײכע מאטורע־עקזאמענס שטודירט מעדיצין אויפן װארשעװער אוניװערזיטעט. די מלחמה צעשײדט איר מיטן מאן װעלכער שטודירט גראד אין איטאליע. געװען אין מײדאנעק און םקארזשיםק. מיטן דערנענטערן זיך פון פראנט אנטלויפט זי פון לאגער, אויפן װעג פרידן בײ איר אפ די פים און אין רעזולטאט דערפון מוז מען זײ דערנאך אמפוטירן.

... נאצישע לאגערן אין סקארזשיםקא און אין קיעלצער ״האסאג״. אזעלכע װעלכע האבן איבערגעלעבט אויף דער ״ארישער זײט׳/ אין באהעלטעגישן און אין די טויט־לאגערן פון אש־ װיענטשיס און טרעבלינקע. חבדים און פרײנט װאם האבן נאך דער מלחמה צוזאמען געלעבט אין די די.פי.־לאגערן אין דײטשלאנד און דערנאך געװען פארשיקט אויף ציפערן. אלע זענען זײ איצט דא. גרופירן זיך אין די װינקלען פון דעם גרויסן זאל׳ פרעגן זיך׳ שמועסן זיך אויס קעגנזײטיק װעגן לעבן׳ דערמאנען זכרונות פון דער אלטער הײם — אזוי ביז דער ארגון־סעקרעטאר איז מודיע אז עס הויבט זיך אן די אזכרה. ...