Radom

... מבחינה ארגונית היה הקן מורכב מקבוצות בני גילים שונים. מדי שנה בשנה יצאו הקבוצות למושבות קיץ ושם נפגשו עם בני גילם מהעירות הסמוכות : םטשוב׳ בוםק׳ קילץ׳ רדום׳ וזבולין. נרקמו יחםים ידידותײם בין הנוער׳ הוקמי עדות שומרױת. הידידות הזאת היתה מן המפורםמות׳ וגם בזמן הגירושים. באורח טבעי מצאו חברי הקן מחםה זמני אצל חבריהם בערים הסמוכות. ...

באותה תקופה היה גם ברימ הצה״ר פעיל מאד. יהושע קודנציק עזב את חמילניק והשתקע ברדום׳ שם היה למנהל חברת מכונות תפירה ״זינגר״. בתקופה מאוחרת ױתו נבחר ברדומ לױ״ר ברית הצױנים המדינתײם מםיעת מאיר גרוסמן. בסניף ברית הצה״ר בחמילניק נבחר בתור ױ״ר אלתר וינברג וסגנו ישעיהו לינמן. כמזכיר םניף בחמילניק שימש במשך תקופה ארוכה גתן ארנרײך׳ ובמאוחר ױתר גם כסגן ױ״ר הםניף. נתן ארנרײך היה מזכיר לדוגמא. כעת נמצא הוא בקנדה אחרי שעבר שבעה מדורי גיהינום בגלות סיביר. באותה תקופה ניהל אנשל סציזוריק את מזכי־ רות בית״ר וגם הוא הצטײן בניהול עבודתו. השיטות שהונהגו על ידו נשארו עד פרוץ המלחמה. ...

... לכל הכנוסים בפולין שלחה חמילניק את נציגיה ותמיד התחשבו בדעותיהם של חברינו וסניפנו שהיה מהחזקים בפרובינציה הרביזױניסטית בפולניה. זכור אחד הכנוםים המחוזײם ברדום שבו ײצג את חמילניק אלתר וינברג. הוא הופיע בנאום שתכנו הודפס בעתונות הרביזױניסטית ועלױ התוכחו בועידה. ...

אין די זומער־חדשים 1942 זענען דערגאנגען קײן כמיעלניק ידיעות װעגן דער פארניכטונג־כװאליע, ״אקציעם״ און ״גירושים״ אין װארשע, ראדאם׳ קיעלץ׳ א.א.װ. די דאזיקע אינפארמאציעס האבן געשטאמט פון קריסטן, װאם האבן געשמוגלט קיין װארשע לעבנס־מיטלען• א לאנגע צייט האט די ארטיקע באפעלקערונג געלעבט אין אילוזיע, אז דאם װאס ס׳איז געשען אין יענע שטעט װעט זיך נישט אויך איבערחזרן אין כמיעלניק. דער בוסקער לאנדראט האט מיט דער גאגצער פערפידיע פארזיכערט אז די כמיעלניקער ײדן זענען ארבעטער און פראידוקטױוע ײדן׳ און עס דראט זײ נישט קײן שום שלעכטס. פונדעסטװעגן איז געמאכט געװארן אויפן ארט אן ערנסטער פרװו צו ארגאניזירן שאפן׳ גלויבנדיק, אז מיט דער הילף פון פאך־װארשטאטן װעט געלונגען לכל הפחות א טײל ײדן צו פארבלײבן אויפן ארט• דער דאזיקער פרװו האט זיך אבער נישט איינגעגעבן, הגם דער יודנראט האט געשאפן א ספעציעלן קאמיטעט צו ארגאניזירן די שאפן.

... גנבות• איז צוזאמענהאנג מיט דעמ האט דעמיםיאנירט דער פרעזעם פון ױדגראט אברהם לאנגװאלד ; אויף זײן ארט איז נאמינירט געװארן דער צױניסטישער עםקן שמואל זאלצ* מאףי). אבער דער נײער פרעזעם פון ױדנראט, װאם האט אויםגעפירט מיט גרוים מםירות נפש זײגע פונקציעם (באזוג־ דערם האט ער געמאכט באמיאונגען בײ דער מאכט לטובה די אםירים)׳ האט נישט נושא חן געװען בײ די דײטשן׳ װײל א געװיסע גאכט איז ער אין צוזאמענהאנג מיט דעם פאר־ שארפטן קורס לגבי דער ײדישער באפעלקערונג (ױני 1942) ארעסטירט געװארן דורך די ראדאמער געםטאפא־אגענטן און נאך מוראדיקע פײניקונגען דערשאסן געװארן. אויך דעד דריטער ױדנראט־פרעזעס לעאן קאראלניק פון קאטאװיץ האט געטײלט דעם זעלבן גורל.

... כמיעלניק איז אין דער מלחמה־צײט געװעזן א מקום־מקלט פאר די אנטלאפעגע און ארויסגעיאגטע פון די גרויסע שטעט און געטאס, כמיעלניק האט אויפגענומען לאדזשער און פלאצ־ קער, װעלכע זענען געקומען װיגטער בערום וחוםר כל• כמיעלניק האט אויך אויפגענומען גלאװנער און די ארוים־ געאגטע ײדן פון ראדאם. גלײך װי די אומגליקלעכע קרבנות האבן אנגעהויבן אײנװאנדערן נאך כמיעלניק האט זיך אויף דער איניציאטױו פון צױניםטישן װעטעראן און געװעזענעם פרעזעס פון ױדן־ראט שמואל זאלצמאן געשאפן א הילפם־ קאמיטעט׳ די אומגליקלעכע זענען באלד פונאנדערגעטײלט געװארן צװישן דער כמיעלניקער ײדישער באפעלקערונג. װעלכע האט זײ װארעם־ברידערלעך אויפגענומען. ...

... מיט דער אקציע האבן אנגעפירט דער הויפטמאן גײער פון קיעלץ, און דער רשע שילט פון ראדאם, הויפט־עקזעקוטאר פון ײדן־פארגיכטונג אין ראדאמער דיסטריקט. פינקטלעך 8 א זײגער האט זיך אנגעהויבן א געזוכערײ און א געשיםערײ• װעמען מען האט געטראפן, אן אונטערשיד, אלטע לײט׳

שפעטער איז געקומען דער לויטעגאנט פון דער כמיעלניקעד זשאנדארמעריע מיט א ליםטע פון בעלי־מלאכות, װעלכע ער האט געװאלט איבערלאזן צו דער ארבעט. װען ער האט אנגעהויבן אויםרופן די נעמען, איז די גאנצע שטאט װי אײנער געלאפן צו אים מיט געוױין און געבעט. דער מאמענט האט דאך דעצידירט צװישן טויט און לעבן. צוליב דעם גרויםן כאאם װאם עס האט זיך געשאפן, זענען אנגעקומען א גרופע דײטשן מיט שטעקנם און זײ האבן צוריקגעברענגט אלץ צום ״ארדנונג״. דרײ מאל האט זיך די זעלבע טראגישע םצענע איבערגעחזרט, װארעם יעדער האט געװאלט בלײבן לעבן, אחוץ אײן פרוי׳ א פיעלענגניארקע׳ װאם איז אויפן פלאץ באגאנגען זעלבסטמארד. אזוי ביז דער הויפטמאן פון ראדאם, װעלכער איז געװען איבער דער כמיעלניקער זשאנדארמעריע האט איבערגענומען די ליסטע און איבערגעלאזט װעמען ער האט געװאלט. נאך דעם גאנצן אי׳בערלאזן, האט זיך אים נאך אלץ אויסגעזען צו פיל׳ האט ער אםך און םפעציעל די פאמיליעס מיט קינדער און גלאט װער עם האט אים נישט געפעלן, ארויסגענומען פון די װעלכע האבן געזאלט איבער־ בלײבן. ...

אזוי ארום בין איך מיר בשלום אנגעקומען קײן קיעלץ, װו מײן פרײנדין איז שוין געשטאנען און געװארט אויף מיר. זי האט מיך מיטגעממען צו אירע באקאנטע קריסטן. דארס• זענען מיר געװען ביזן אװנט. מיר האבן באשלאםן צו פארן מיטן נאכטצוג, כדי אנצוקומען פארטאג קײן װארשע. אין אװנט זענען מיר אװעק אויפן קיעלצער װאקזאל. װען דער צוג איז אנגעקומען, זענען מיר ארײן צוזאמען מיט פיל אנדערע פאסאזשירן, מײסטנס פרויען שמוגלארזשעם, װעלכע האבן אין צײט פון קריג געשמוגלט פון קלײנע שטעטלעך לעבנםמיטל אין דער גרויםער שטאט װארשע. מײן פרײנדין האט דאם אויך געמאכט. זי האט מיר אויך געגעבן אײן פעקל אין האנט׳ עם זאל הײםן, אז אויך איך בין אזא. גאט זײ דאנק, מיר זענען שוין .אדורך ראדאם און מיר האבן קײן רעװיזיע נישט געהאט. װי מיץ פרײגדין האט מיר דערצײלט, האבן זײ כמעט תמיד געמוזט אין ראדאם מיטמאכן א רעװיזיע. דאם מאל זענען מיר אדורך דעם גאנצן װעג אן שטערונג• מיר האבן זיך שטארק געפרײט װען מיר האבן געזען, אז מיר זענען שוין אין װארשע. איך בין דאס ערשטע מאל אין מײן לעבן אין װארשע. זי גיט מיר א פעקל אין האנט. זי גײט און איך גײ איר נאך. מיר האבן באזונדערם מורא געהאט פאר פאליאקן, פוילישער פאליצײ. די לעצטע האבן שטארק שאנטאזשירט ײדן אויף דער ארישער זײט — און פאר דעם װאם איך האב זיך געשראקן, איז געקומען.

אט זיצט לעבן מיר א מאן, הערט זיך אײן װי איך דערצײל מיץ שכנטע, אז איך האב נישט באװיזן ארויסצונעמען א ״פשעפוסטקע״, װײל מײן ברודער, װעלכער װוינט אין קיעלץ איז זײער קראנק און זײן קינד איז גראד געװען בײ אוגדז. די אמטן זענען שוין געװען געשלאסן און װארטן ביז מארגן האב איך מורא געהאט, װײל איך װיל מײן ברודער זאל נאך זעען דאם קינד. דער מאן הערט זיך אײן װי איך דערצײל דאם אלץ. קומט ער צו צו מיר און בארואיקט מיך, אז ער איז אן אנגעשטעלטער בײ די דײטשן און האט א דערלויבניש אויך פאר זײן פרוי. צום גליק איז זײן פרוי נישטא מיט אים. אין פאל פון א קאנטראל, איז ער גרײט צו זאגן, אז איך בין זיץ פרוי און דאם קינד איז זײן קינד. אזוי איז טאקע געװען• אין ראדאם איז אין צוג ארויף זשאנדארמעריע. דער מאן האט אונדז טאקע פארגעשטעלט אלם זײן פרוי און קינד. מיר האבן מצליח געװען.

די נויט איז נאד מער פארשארפט געװארן מיטן אנקומען קײן כמיעלניק — װי אין א מקום מקלט — מאםן פליטים פון פיל עוואקואירטע שטעט ביי דער דייטשער גרענעץ. עס זענען אנגעקומעז אין װינטער פלאצקער און גלאװנער ײדן װי אויך ײדן פון לאדזש. דאס ײדישע כמיעלניק האט אויך אויפגענומען די ארויםגעיאגטע ראדאמער פליטים. די פלאצקער פליטים זענען אנגעקומען אין מערץ 1941 אן קײן שום באגאזש און מיטלען צום לעבן• נאכן דורכגײן קודם דעם שװערן דורכגאנגס־ לאגער דזשאלדאװא• אזוי ארום האט זיך די ײדישע באפעל־ קערונג אין שטאט פארגרעסערט א סד מער׳ װי די אפיציעלע ציפערן׳ װעלכע עם האט בשעתו אנגעגעבן דער ױדנראט׳ װאם איז געװען פאראינטערעסירט צו פארקלענערן אין די אויגן פון דער מאכט די צאל ײדן אין כמיעלניק. לויט די דאזיקע ציפערן זענען געװען אין כמיעלניק אין אויגוסט 1940 — 6950 ײדן׳ דערונטער 1150 פליטים : אין מאי 1941 — 7850, דערונטער 2350 פליטים און גולים׳ בעיקר פון פלאצק׳ אין םעפטעמבער 1941 — 8292 נפשות׳ דערונטער 2176 פליטים׳ אין ױני 1942 — 8954 נפשות.