Abraham Langwald

... 6. אברהם לאנגװאלד, א זון פון יאנקל לאנגװאלד : ...

... ארויםגעװאקםן איז די ארגאניזאציע בעת א שפאלטונג אין דער ״ײדישער שטאטישער ביבליאטעק׳/ װעלכע איז געװעזן אונטער דער אנפירונג פון די אלגעמײנע צױניסטן. אויף דער אלגעמײנער פארזאמלונג אין יאר 1916 איז אנטשטאנען אן אפאזיציע אונטער דער אנפירונג פון־ ישראלקע גוטמאן, אברהם לאנגװאלד, איטשעלע פלוטשעניק, הערצל איגעלניק. דוד מאשנבערג, חנה רבקה װילטשיק, לײבל װילטשיק. רויזע קלײנערט, בצלאל זילבערבערג, קלמן מיעדזשיגורסקי. בצלאל שטארק, מרדכי פוקם, חנה רבקה און שלמה קעניגס־ יערג. מאניע און שרה הערשקאפ א. אנד.

... נאך די דאזיקע געשעענישן האט מען נאך די זעלביקע װאד גערופן אין שול פיל ײדן און א דײטשישער אפיציר האט גערעדט װעגן צוריקשטעלן די ארדענונג אין שטאט. צװישן די פארזאמלטע אין שול האט זיך געפינען אברהם לאנגװאלד׳ װאם איז נאמינירט געװארן אלס .ױדנעלטעםטע״. דער דײטשי־ שער אפיציר האט אים גלײד באפוילן צו שאפן דעם ױדנראט. לאנגװאלד האט זיך געװאנדן צו די פארמלחמהדיקע קהילה־ לײט זײ זאלן שאפן דעם ױדנראט׳ אבער כמעט אלע האבן זיך אפגעזאגט; עם האבן אויך נישט געװאלט אנטײלנעמען אין ױדנראט די פארטײאישע עסקנים. בלויז געצײלטע מענטשן האבן זיד אפגערוםן אויפן באפעל פון לאנגװאלד און אזוי ארום איז אין דער אנװעזנהײט פון באפולמעכטיקטן פון דער דײטשישער מאכט׳ א ס.ם.־מאן, געשאםן געװארן דער יודנ־ ראט. עס איז גאיד געשאפן ^עױארן אין ױדנראט דער ארבעטס־אפטײל׳ בראש פון װעלכן עס זענען געשטאנען דוד זאלצםאן אץ אפרים זאלצבערג. מיט דער צײט האט לאגג־ װאלד אויפן סארלאנג סון א גרויסן טײל פון ױדנראט־מיטגלי־

... גנבות• איז צוזאמענהאנג מיט דעמ האט דעמיםיאנירט דער פרעזעם פון ױדגראט אברהם לאנגװאלד ; אויף זײן ארט איז נאמינירט געװארן דער צױניסטישער עםקן שמואל זאלצ* מאףי). אבער דער נײער פרעזעם פון ױדנראט, װאם האט אויםגעפירט מיט גרוים מםירות נפש זײגע פונקציעם (באזוג־ דערם האט ער געמאכט באמיאונגען בײ דער מאכט לטובה די אםירים)׳ האט נישט נושא חן געװען בײ די דײטשן׳ װײל א געװיסע גאכט איז ער אין צוזאמענהאנג מיט דעם פאר־ שארפטן קורס לגבי דער ײדישער באפעלקערונג (ױני 1942) ארעסטירט געװארן דורך די ראדאמער געםטאפא־אגענטן און נאך מוראדיקע פײניקונגען דערשאסן געװארן. אויך דעד דריטער ױדנראט־פרעזעס לעאן קאראלניק פון קאטאװיץ האט געטײלט דעם זעלבן גורל.

... גם בחמילניק היתה לנו ״מועצת יהודים״ (יודענראט). הױשב ראש הראשון שלנו היה אברהם לאנגװאלד, אדם הגון מאוד• במקומו נתמגה שמואל זאלצמאן, צױני פעיל ן לאחר שהוא לא נשא חן בעיני הגרמנים, נאםר באחד הלילוח על ידי םוכני הגיסטאפו בראדום, הוצא להורג בירױת וגופתו הושלכה לרחוב. ליאון קוראלניק מקאטוביץ שבא אחרױ גורש ונרצח. רק ליחידים מחברי ״המועצה היתה רשות לעזוב את העיר למרחק של ״למעלה מקילומטר אחד״. ימים םפורים לפני הגירוש הטוטלי נלקחו מהם הרשױנות האלה חזרה•

... אין יודנראט זענען ארײן פאלגנדיקע פערזאנען: אברהם לאנגװאלד — ױדנעלטםטער ; ױםף קלײנערט, דוד זאלצמאי, אפרים זאלצבערג׳ משה לעװענשטיץ, יחיאל סטאשעװסקי• שמחה יעדװאבגי׳ מרדכי מארקאװיעצקי, לײבוש שולזינגער. יאםל פעפער׳ משה װײםגאלד (פון לאדזש), אנשל םציזאריק, יחיאל דאמב און נאך אנדערע. אין ױדגראט איז געװעזן א ספעציעלע אפטײלונג ״דער ארבעטס־אמט״ בראש פון װעלכן עס זענען געשטאנען דוד זאלצמאן און אפרים זאלצבערג•

די דײטשן האבן מארשירט דינסטיק׳ מיטװאך׳ דאנערשטיק. פרײטיק איז געבליבן אן אפטײלונג פון דער דײטשער זשאנ־ דארמעריע און א קלײנע פארװאלטונג. די זעלבע װאר האט מען גערופן אין שול אריץ פיל ײדן און א דײטשער אפיציר האט גערעדט װעגן צוריקשטעלן די ארדענונג אין שטאט. צװישן די ײדן אין שול האט זיך אויך געפונען אברהם לאנג־• װאלד. דער אפיציר האט אים באמערקט און האט באפוילן׳ ער זאל זיץ דער ״ױדן־עלטסטער״ און צו שאפן א ״יודענראט״. אברהם לאגגװאלד האט זיך געװאנדן צו די פארמלחמהדיקע קהילה־לײט, זײ זאלן בילדן דעם ױדנראט. כמעט אלע האבן זיך אפגעזאגט, בלויז געצײלטע פערזאנען זענען געבליבן. ער האט זיך אויך געװאנדן צו די עםקנים פון פארטײען, אויך זײ האבן אפגעזאגט צוליב פחד. צום םוף האט ער זיך פאר־ שטענדיקט מיט געװיסע עםקנים און בעלי־בתים פון דער שטאט, װעלכע זענען, לויט זײן אײנזען געװעזן פאםיק פארן ױדנראט. ער האט זײ אלע צונויפגערופן אויף א זיצונג מיטן אנטײל פון אן ס.ס.־מאן, װעלכער איז געװעזן דער באפול־ מעכטיקטער פון דער דײטשער מאכט.

... אין הילפם־קאמיטעט האבן זיך געשאפן פארשידענע רײבונ־ גען. אין דער זעלבער צײט האט זיך א גרויסער טײל פון ױדנ־ ראט און פון הילפם־קאמיטעט זיך קעגנגעשטעלט אברהם לאנג־ װאלד און ער האט געמוזט דעמיםיאנירן לטובת שמואל זאלצ־ מאן׳ װעלכער איז געװארן פרעזעס פון ױדנראט. צו יענער צײט זענען אויםגעבראכן טיפוס־עפידעמיעם אין שטאט א־ן עם איז געשאפן געװארן א שפיטאל׳ װאס האט נישט געהאט די מעגלעכקײט אויפצונעמען אלע קראנקע פון שטאט׳ אויך דער לאדזשער װײסגאלד װאם איז געשטאנען בראש פון שפיטאל איז צום סוף קראנק געװארן אויף טיפוס.

צוזאמען מיטן ארגאניזירן די ארבעטער פראפעסיאנעל האט זיד די ,פ.צ.״ באמיט ארײנציען זײ אינם לײענער־קרײז פון דער ײדישער שטאטישער ביבליאטעק. דא האט זי אבער אנגעטראפן אויף א נישקשהדיקן אנאלפאבעטיזם׳ א סך פון די ארגאניזירטע האבן אפילו נישט געקענט שרײבן ײדישי האט זי געגרינדעט די געזעלשאפט ״אװגט־קורםן״ װו מ׳האט געלערנט שרײבן ײדיש׳ פויליש׳ חשבון׳ נאטור־װיסגשאםט און געאגראפיע. אין די קורםן האבן זיך באטײליקט אקטיװ דויזע קלײנערט־װילטשיק׳ לײבל װילטשיק (בײדע אומגע־ בראכט דורד די נאצים אין קיעלץ) פנחס סקוזשעװסקי, ישראלקע גוטמאן׳ אברהם לאנגװאלד׳ בערל איגעלניק (אומגעבראכט אין פראנקרײך דורך די נאצים) קלמן מיעדזשי־ גורסקי (אומגעבראכט מיט זײן פרוי חוה וױינבערג און זײער טעכטערל אין װארשע) און יאנקל פרידמאן (אומגעבראכט מיט דער כמיעלניקער קהילה), א.אנד. ...