Yissachar Kanertsuker

זיצן ערשטע ר״ע : אליעזר בוגײסקי, שמואל בעקער. צװ״טע ר״ע : פײגל בוגײםקי, ד״ר באלאנאװסקי, שמואל זאלצמאן ,ישראל ריטערבאנד, ישכר קאנערצוקער, נחה װײנשסײן. דריטע ר״ע : שמעון קיפעל, לײבל װײנבערג, מאטל גאלדליסט, ...

... נישט געקוקט אויף אט דעם קאמף מיט די מאכט־ארגאנען, עקאנאמישע גזירות און רדיפות, װאס דאם שטעטל האט געהאט אויסצושטיץ, איז די צױניסטישע ארבעט נישט אפגע־ שטעלט געװארן. אין 1938 איז װידער אײנגעארדנט געװארן א גרויםער קק״ל־באזאר, צו װעלכן ם׳זענען געקומען פאר־ שטײער פון װארשע. די פארזיץ אין סניף האט אין יענע יארן געפירט שמואל זאלצמאן, נאך דעם װי ישכר קאנערצוקער ...

פארשידן איז געװען דאם לעבן אין כמיעלניק. אנדערש האבן געלעבט די בעלי־מלאכות, אנדערש די גבירים. עם זעגען דא קײנמאל נישט געװען קײן גרויסע בילדונגס־ אנשטאלטן, אבער דער פרומער טאטע האט געשיקט זײן זון אין חדר, נאך דעם אין בית המדרש, און אט פון דעם בית המדרש זענען ארוים די אינטעליגענטן. אין בית המדרש האט מען טאקע געלערנט משנױת׳גמרא, אבער פיל פון די בית־מדרשניקעס האבן באהאלטעגערהײט געלעזן םאקאלאװם ״הצפירה״ אדער באהאלטן אונטער די לאנגע קאפאטעם שפינאזאס ״עטיק״, סמאלעגםקינם װערק אוןאנדערע ביכער. ס׳האט זײ געװעקט צו עפעם העכערם, בעםערם, שענערם. זעגען טאקע פון דעם בית המדרש ארויסגעקומען אזעלכע פײנע אינטעליגענטן װי ישכר קאנערצוקער, אברהם זיל־ גערבערג, מאטל צוקערמאן. זײ האבן טאקע געשאפן די צױניםטישע ארגאניזאציע אין כמיעלניק. נאך דעם האבן זיך געשאפן אנדערע ארגאניזאציעם, װי דער השומר הצעיר, רעכטע און לינקע פועלי צױן. ס׳האבן װאם אמאל מער זיך אנטװיקלט די פארטײען, פיל האט דאם געװירקט פאר דעם צױניסטישן געדאנק, װײל פון דער בעסטער ױגנט זענען א םך אװעק קײן ארץ־ישראל אלס ערשטע פיאניערן.

כמיעלניק האט זיך אין דער זעלבער צײט אדאנק די עםט־ רײכער אגגעהויבן קולטורעל צו אנטמיקלען. מען האט דער־ לויבט צו גרינדן א ביבליאטעק. עס האט זיך אױך ארגאניזירט א ײדישער סקאאוט (השומר). די ערשטע גרינדערם זענען געװען : ישכר קאנערצוקער, אברהם װײסבראד, ױםף זילבער־ בערג, נפתלי און ליפע דיאמענט, אלטער ראובן קלײנעדט און חײמל גוטמאן. עס האבן זיך אנגעהויבן פרײלעכע צײטן אין כמיעלגיק: פארזאמלונגען, אױםפלוגן און אויך ארומ־ רײםענישן. באלד האבן זיך די ביבליאטעק־אנהענגערם גענומען קריגן צוליב פארטײאישער אנגעהעריקײט. ע0 זענען געװען רעכטע און לינקע פועלי צױן און אויך אלגעמײנע צױניסטן. ישראלקע גוטמאן מיט זײנע אנהענגערס האבן פאר־ כאפט די ביבליאטעק און זײ האבן זיך גערופן לינקע פועלי־ צױן. ישכר קאנערצוקער און אברהם זילבערבערג האבן גענומען און געגרינדעט א צװײטע ביבליאטעק, װאס האט נעהייסן די צױניםטישע ביבליאטעק. און צו זײ זענען צוגעשטאנען די שומרים. מיר פלעגן זיך פארזאמלען אױף דעם שידלעװער װעג, לעבן דער שטײנהאקערײ, אדער בײ י־י דרײ בערג. מיר פלעגן פארן אדער גײן נאך פינטשעװ, בוסק און אנדערע ערטער מיט די לאנגע שטעקנס, מיר האבן מארשירט מיט םאלדאטישע טריט, געזונגען שײנע דעברעאישע לידער, געהאלטן רעפעראטן מיט פארלעזוגגען, געשפילט טעאטער מיט אמאט ...

... 4. ישכר קאנערצוקער, א זון פון מענדל קאנערצוקער ־ ...

... טון רענטט צװײטע רײע : ישכר קאנערצוקער׳ יצחק גראנעק׳ אברהם זילבערבערג׳ אברהם פינטשעװםקי.

גאד אין די ערשטע יארן נאכן ערשטן װעלט־קריג איז די אײגציקע אינםטיטוציע אויף דער ײדישער גאס אין כמיעלניק געװען די צױניסטישע ארגאניזאציע. בראש פון איר איז געשטאנען אברהם זילבערבערג, א באליבטער און געאכטע־ טער עסקן, װעלכער איז אין די שפעטרדיקע יארן אריבער ארבעטן אין דער צענטראלע פון קרן־היםוד קײן װארשע. ארום אים האבן זיך גרופירט א רײ באגײסטערטע צױגיסטישע טוערס, צװישן װעלכע ס׳האט זיך באזונדערס אויסגעצײכנט דער שפעטערדיקער באקאנטער עסקן ישכר קאנערצוקער. די דאזיקע גרופע האט דאס ארגאניזירט אין דער שטאט די ערשטע ײדישע ביבליאטעק, די ״תרבות״־שולע, העברעאישע קורסן, אמאטארן־פארשטעלונגען. אין ראם פון אט דער ארגא־ ניזאציע האט זיך קאנצענטרירט דאס גאנצע ײדישע פאליטישע און קולטורעלע לעבן. פון אירע רײען האט זיך אויך רעקרו־ טירט די ערשטע חלוצים־גרופע, פון װעלכער פיל זענען אװעק קײן ארץ־ישראל. באלד דערגאך איז פארגעקומען א שפאלטונג און עס אנטשטײט א נײער פאליטישער כוח — די לינקע פועלי צױן־פארטײ, אונטער דער אנפירונג פון די בא־ קאנטע ארבעטער־טוערם לייבל ווילטשיק און יאנקל פרידמאן. די סארטיי האט זיך גיך באפעםטיקט און ארגאניזירט, גרו־ פירנדיק ארום זיך די ארבעטער־ױגנט אין שטאט. ביזן לעצטן טאג פון איר עקםיסטענץ און פון דער עקסיסטענץ פון ײדישן כמיעלניק בכלל — האט די פארטײ געפירט א ביז גאר לעב־ האפטיקע אלזײטיקע טעטיקײט און איז געװען אין אנהויב פון די צװאנציקער יארן די שטארקםטע ארגאניזאציע אין שטאט מיט אן אנגעועענער רעפרעזענטאנץ אין אלע ײדישע געזעל־ שאפטלעכע או ...

עס ליגן פון רעכטם אויף לינקם: ײדל פײנגאלד, יצחק גראנעק (בנטוב), דיאמעבט, דודטשע קאנערצוקער עס זיצן : אברהם פינטשאװםקי, אבא דיאמנט, ישכר קאנערצוקער עס שטי-ען : חײם אביגדור דיאמענט און אברהם זילבערבערג ...

אין אײנעם א טאג, ערב די שטאטראט־װאלן איז אין שטעטל אראפגעקומען דער םטאראםטע פון סטאפניץ, צוזאמענגערופן די פארשטײער פון אלע גרופירונגען און דערקלערט קורץ און שארף : ״כמיעלניק איז נישט פאלעסטינע און אין אונדזער שטאטפארוואלטונג װעלן נישט זיצן אזש 20 יידישע ראט־ מענער, בעת די נישט־יידישע פארשטײערשאפט באטרעפט נישט מער װי פיר פארשטײער״. די ײדישע ראטמענער זענען געװען איבערראשט פון דעם חוצפהדיקן טאן פון דעם רעגי־ רונגם־פארשטײער. די פארשטײער פון ״אגודה״ האבן זיך ארויםגעדרײט פון אן ענטפער און אװעק בחפזון דורך א הינטער־טיר. אונדזער פארשטײער דאקעגן, ישכר קאנער־ צוקער, האט דעם סטאראםטע געגעבן א קלארן ענטפער, אז כל־זמן אין פױלן איז פאראן א קאנסטיטוציע, װעלן די ײדישע ארגאניזאציעס נישט אננעמען קײן שום דיקטאט: אדער ס׳װעלן פארקומען פרײע װאלן, אדער די שטאט־פארװאלטונג װעט זײן אן ײדן. דערויף האט דער סטאראםטע בײז געענט־ פערט : ״װעלן מיר לעבן און זעען״•

... אין דעם דאזיקן מאמענט פון גרעםטער פארצװײפלונג אין יאוש האט דער אלטער צױניםטישער עםקן ישכר קאנערצוקער אויםגערופן: ״ײדן ! נישט װײגען׳ נישט פארצװײפלען׳ נאד שטאלץ און געשלאםן זאלן מיר גײן — פארן כבוד פון ײדישן פאלק. שמע ישראל !״

... טאג, יעדן אװנט דאם שענםטע און בעםטע װאס כמיעלניק האט געהאט. דארט זענען באהאנדלט געװארן אלע פראבלעמען פון ײדישן און אינטערנאציאנאלן לעבן. צו דעם שטענדיקן קרײז האבן געהערט ד״ר באלאנאװםקי, לײבל װילטשיק, ישכר קאנערצוקער, יאםל קלײנערט, מײלעך בלאט, דער דענ־ טיםט רוטערבאנד׳ מאקס רעיפיש (דער אלטער בוגדאװיעץ), קלמן מידעזשיגורםקי, אברהם ליס (װען זײ זענען געװען אין כמיעלניק), און די באליבטע פרוי פון יאסל קלײנערט. דארט זענען פארגעקומען דיםקוסיעם װאם האבן ארויסגערופן אינ־ טערעס בײ יעדן װאם האט נאר געלעזן א צײטונג אדער א בוך. מען האט געשפילט שאך און אמאל אויך א קערטל• איך האב געפלעגט דארט זיצן ביז שפעט אין דער נאכט און זיך צוהערן צו די דיסקוםיעם. ...

צװישן אנדערע האט ער דערמאנט די 3 געפאלענע העלדן פון כמיעלניק : דעם 16־יאריקן ײנגל קויפמאן׳ װעלכער האט אינעם טאג פון דעפארטאציע דערשטאבן א גאצי, פארװאס די דײטשן האבן אים תיכף דערשאסן ; דעם אומדערמידלעכן און מםירת־נפשדיקן טוער זאלצמאן, װעלכער איז אויך דער־ שאסן געװארן דורך די דײטשן פאר העלפן ראטעװען ײדן און ישכר קאנערצוקער — לאנגיאריקער כלל־טוער, — װעלכער האט אין טאג פון דער דעפארטאציע גערופן צום קאמף מיטן שונא און צו נקמה און איז אלײן דעפארטירט געװארן מיטן אויםגעשרײ: ״שמע ישראלז״ פרײנט דײטעלבוים האט אויך דערמאנט מיט װײטיק די ױנגע םטודענטין רוחמה זאלצמאן, װעלכע מען האט אויף דעפאר־ טאציע אמפוטירט בײדע פיס. און האט שפעטער נאך דער באפרײאונג פארענדיקט טראגיש איר לעבן. ...