Germans

... פרוץ מלחמת השואה הגדולה בידי הגרמנים וחורבן חמילניק היהודית. ...

... די ײדן װאם זענען אנטלאפן פאר דער ערשטער ״אקציע״ און אויסבאהאלטן זיך ביי הײמישע פויערים פון די ארומיקע דערפער און שײערם׳ קעלערס׳ שטאלן, גריבער א.ד.גל., האבן פאר די דאזיקע ״דירות״ באצאלט מיט טײער געלט אין מתנות. אבער די מײםטע פון זיי, װער פריער װער שפעטער, האבן די ײדן ענטװעדער ארויםגעטריבן אדער זײ איבער־ געגעבן אין די הענט פון די דייטשן36). ...

... עננים כבדים כיםו את פני השמים. בדרבי הביתה הבחנתי באור קלוש שבקע מחלון דירת שכני• ילד בכה בתוגה וקולו הבודד השתפך בשקט הלילה. והנה רעש ומהומה׳ הגרמנים החלו מחפשים אחר גברים יהודײם. הסתתרתי בפינת רחוב, שמעתי נקישות על דלתות הבתים ; באפלולית הלילה הוציאו הגרמנים מאות גברים יהודײם וגם אותי תפםו לבםוף וצירפוני למשלוח זה. כולם רוכזנו בדרך בוסק. כשהגיע מםפר הגברים לאלף, העמידום בשורה ארוכה והכום מכות נמרצות; לאחר שקיבלנו ״מנה״ הגונה של מלקות׳ הועלגו על מכונות ונשלחנו לעבודה בביצורים. ...

... מײן ברודער איז צוגעלאפן צו זײן פרוי און געהאלפן איר זיך אגטאן׳ פלוצלינג זענען ארײנגעפאלן די דײטשן׳ זײ האבן קײן מינוט נישט געװארט און אנגעהויבן שיםן׳ די ערשטע איז געפאלז מײן שװעגערין. זי איז געשטארבן אין די הענט פון מײן ברודער. אײן פרוי איז געבליבן הענגען אויף דער מיר װילנדיק אנטלויפן. 10 פרויען זענען דערשאסן געװארן׳ און די קלײנע רעשט איז געלונגען צו אנטלויפן קײן 16106;>! ...

באלד גאכן שאפן פון ױדנראט האבן די דײטשן ארויפ־ געלײגט אויף דער ײדישער באפעלקערוגג א גרויםע קאנטרי־ בוציע פון אן אומגעהויער גרויםער סומע געלט, ביזשוטעריע און זילבער־כלים, װעלכע די כמיעלניקער ײדן האבן געמוזט צושטעלז צום טערמין. נאכן צושטעלן די קאנטריבוציע זענען געקומען פאדערוגגען אויף וױיטערדיקע קאנטריבוציעם. אלע געלטער זענען צוגעשטעלט געװארן צו דער צײט מיט דער באטײליקונג סון די ארעמסטע שיכטן. דער ױדנראט האט געמוזט זארגן דערפאר, אז אלץ זאל זיץ סינקטלעך אוים־

... האבן זײ זיך .א לאז געטון זובן ײדן און אנגעטראפן אויף מײן פאטער. געכאפט האבן זײ אים טאקע אויף דער ״מעריצע״ נישט װײט פון די קװאשגיעװםקים. מיר האבן פונקט ארויםגעקוקט דורכן פענצטער און דערזען, װי צװײ דײטשן רײטן אויף פערה שמײסן און יאגן אונדזער פאטער : ״שנעלער, שנעלער, דו פערפלוכטע ױדע :״ מיר זענען אלע ארויס אין גאם מיט א געװײן און געשרײען, אויך אוגדזער מוטער און מײן באבע פעסל. אלע זענען מיר געלאפן אין דער ײדישער גמינע ארײן. נםים זענען אונדז געשען, װאם מיר האבן אויפן װעג נישט געטראפן קײן דײטשע זשאגדארן אדער פוילישע פאליצײ. זײ װאלטן אונדז אלע דערשאסן. ...

... כן פארזאמלען כמעט דאס גאנצע שטעטל, בערך 11 טויזנט נפשות׳ שטעלן די דײטשן אװעק גרויםע קוישן און באפעלן די ײדן זײ זאלן אװעקגעבן דאם גאנצע גאלד, װאלױטע און בריליאנטן, װאס זײ האבן. זעלטן װער עס האט זיך אלײן אפגערופן אפצוגעבן די געפאדערטע זאכן. די זשאנדארן כאפן ײדישע פאליצײ און הײםן רעװידירן די ײדן, דער פאליציאנט װאם האט נישט אזוי גענוי אויסגעפירט דעם באפעל, האט באקומען גוט צעשלאגן. אויב דעם זשאנדארם איז אױסגעקומען פארדעכטיק א פערזאן׳ א מאן צי א פרוי, האט מען אויפן פלאץ געהײםן אים זיך אויסטוען נאקעט און גענוי רעװידירט די קלײדער און די אינטימסטע ערטער אויפן קערפער. דערצו האבן זײ נאך פארלאנגט דער עולם זאל זינגען, זײן פרײלעך׳ ארויס־ װימן צופרידנקײט. אזוי האט מען זײ געפײניקט א גאנצן טאג. פארנאבט האבן די דײטשן אנגעהויבן יאגן אויפן װעג נאך כענטשין. יװער עם האט שוין נישט געהאט קײן כוח צו לויפן׳ שװאכע און קאליקעס, האט מען גלײך דערשאסן. דער גאנצער װעג איז געװען רויט פון בלוט. אין כענטשין האט מען די מענטשן פארלאדנט אין װאגאנעם פון בהמות. אין אזא װאגאן װו נארמאל קען ארײן יביז 50 —60 מאן, האט מען ארײנגע־ פאקט צו 120 —130 מאן און פארשלאםענערהײט אפטראנספאר־ טירט נאך טרעבלינקע אין די גאז־אוױונס.

... נאך 29 חדשים אױסבאהאלטן זיך פון די דײטשן׳ פוילישע פארטיזאנער׳ און םתם באפעלקערונג׳ אדורכמאכנדיק נאך הונדערטער פארשידענע טראגישע מאמעגטן, זענען מיר דעם 14־טן יאגואר 1945, באפרײט געװארן און ארויס פון דער באהעלטעניש.

ענדע מאי זענען צו מיר געקומען דרײ מײדלעך. זײ האבן נישט געהאט קײן צורה פון קײן ײדן. זײ האבן גאך געהאט דעם אדרעם פון פארן אויפשטאנד. מען האט זײ געשיקט צו מיר. זײ האבן זיך געפונען אין הענריקאװ הינטער װארשע אין א יתומים־הויז אויך אלס קריםטינס. זײ זענען מיר געקומען מודיע זײן׳ אז אין האטעל פאלסקי אויף דלוגע־גאם פארשרײבט מען ײדן צו פארן קײן ארץ־ישראל און אויך קײן אמעריקע. דאס טוען די דײטשן אפיציעל דערלײדיקן. די דײטשן האבן געװוםט׳ אז אין װארשע געפינען זיך פיל ײדז אויף ארישע פאפירן און אויף אזא אופן האבן זײ געװאלט ארויםנארן די ײדן און זײ אומברענגען. עם האבן זיך געמאלדן טויזנטער ײדן. אויך איך האב זיך געמאלדן. זונטיק, אנשטאט צו גײן אין קלויסטער בין איך געגאנגען אין ״האטעל פאלםקי״. איך בין דארט .אהינגעקומען׳ האב איך געזען פיל ײדן מיט קינדער און פרויען. עס איז מיר געװארן לייכטער אויפן הארץ. איך בין געװעזן גליקלעך׳ אז איך טרעף זיך װידער מיט ײדן. אזוי לאנג שוין גישט געזען קײן יידן. די פאי־ זאמלטע זענען געװעזן גליקלעך. די ױנגע מײדלעך האבן געזונגען און געטאנצט. עס האט זיך נישט געגלוסט אװעק פון דארטן. מען האט מיר צוגעזאגט׳ אז מארגן װעט מען מיר אויך אננעמען. די מיידלעך האט מען באלד דערלעדיקט׳ װײל זײ זענען געװעזן פון דער קאמפם־גרופע אין געטא. מען האט מיר געזאגט׳ אז צומארגנם זאל איך קלינגען• איך בין זײ מקנא געװעזן׳ אז זײ קאנען שוין בלײבן. דעם אנדערן טאג האב איך געקלונגען׳ האט מען מיר געענטפערט׳ אז זײ זענען שוין אלע אין פאװיא ...

... ריכטיק איז געװען מײן שטעלונג פון נישט װעלן איבער־ גײן אין די הײ־םטאגעם׳ וױיל אפטרעטנדיק, האבן די דײטשן געברענט די פעלדער און װער ס׳איז ארויםגעלאפן פון די ברענענדיקע סטאגעם איז דערשאסן געװארן...

דעם 3־טן אויגוםט 1944 האבן די דײטשן בהלהדיק זיך געפאקט און ארויסגעגעבן א באפעל, אז די דארפס־באפעל־ קערונג מוז פארלאזן די הײזער׳ וױיל עם גרײט זיך א פראנט אין דארף. באלד הערן זיך שוין גראנאטן־אױפרײםן, א קעגנ־ זײטיקע באמבארדירונג. עס ברענען היתקעם אין דארף׳ די באבע מעלדעט אונז א זײגער 12 בײטאג, אז זי גײט מיט אירע הויז־חױת אין װאלד ארײן. ...

... פלוצלינג הערט מען שוין שיסן אין די גאסן. א גרויםע בהלה׳ געװײנען׳ געשרײען פון אלע זײטן. מען יאגט ארויס פון די הײזער׳ מען לויפט׳ מען װײםט אבער נישט װוהין. ארויםלויפן פון געטא באדײט טויט. פון אלע זײטן שטײען דײטשן׳ אוקראאינער׳ פאליאקן — מיט געװער אין די הענט׳ גרײט צו מארדן יעדן אײנעם. מײן ליבער זון׳ פײװל׳ זאגט : ...

... די דײטשן האבן אנגעהויבן זיך צ־ריקצוציען. א גרויםער גארניזאן האט זיך באזעצט אין אונדזער דארף און בײ אונדזער באלעבאם האבן זײ געמאכט דעם שטאב. דא האבן זײ געהאט דעם צענטראלן פעלד־טעלעפאן ביז צום פראנט. אין דער װוינונג פון באלעבאס האבן זיך געפונען אכט אפיצירן פון שטאב. אין דעם זעלבן הויז האט זיך געפונען אונדזער בונקער. דאם גאנצע הויז איז געװעזן םון האלץ, מען האט אלץ געהערט דורך די װענט. מיר האבן געמוזט זײן שטיל, נישט באװעגן זיך. די מינדםטע באװעגוגג האט ...

... — איצט דארפט איר מער נישט מורא האבן. די דײטשן זענען שוין געגאנגען צום טײװל. ...

... אװעק אין מאגיסטראט װו א מיליטער־ מאן האט געגעבן ״פשעפוסטקעס״ אהײמצוגײן. מיר זענען אהײמגעגאנגען צופיס. באלד װי מיר זענען אנגעקומען אויף דער קעלצער גאס, האבן מיר געטראפן א טרויעריק בילד. ײדן זענען געשטאנען אין די האלב־פארמאכטע הײזער, ארוים־ געקוקט צי ס׳קומט עמיצער פון קעלץ, בכדי עפעם זיך צו דערװיסן׳ װען זײ האבן מיך דערזען מיט מיץ קוזינע׳ זענען זײ ארוים און מיט נײגעריקײט מיך אויםגעפרעגט, װי עס זעט אוים אין קעלץ. יעדער האט מיך געפרעגט צי איד האב נישט געזען זײנם א ברודער אדער א זון׳ װעלכע זענען אויך אװעק אין דער ארמיי איך האב זײ איבערגעגעבן אלץ װאס איך האב געװוםט און בין אהײם אין שטוב ארײן. איך האב זיך געפרײט מיט די נאענטע. די דאזיקע פרײד איז אבער פארשטערט געװארן׳ נאך דעם װי איך האב געהערט, װאם די דײטשן האבן דא אפגעטאן. כמיעלניק איז געלעגן אין שרעק. בײנאכט האט מען זיך פארקלאפט אין די הײזער. שכנים האבן זיך צוזאמענגענומען און מען האט זיך דערצײלט נײעס, װאס אײנער האט געהערט׳ כאטש קײן ראדיא איז נישט געװען׳ קײן צײטונג אויך נישט, דאך האט מען איבערגעגעבן מפה לאוזן װאם עס טוט זיך אין אנדערע ערטער. די ערשטע אכט טעג, האט קײנער נישט געװאגט ארויםצוגײן אין מארק. שפעטער אביסל׳ נאך 2—3 װאכן האט מען זיך אנגעהויבן ארויםכאפן אין מארק. אבער נישט אויף לאנג, וױיל די דײטשן האבן געכאפט צו דער ארבעט. אזוי יעדן טאג. װען עס האט זיך אײנגעשטעלט די צױוילע מאכט אין כמיעלניק׳ װען דער מאגיסטראט האט אנגעהויבן ארבעטן מיט פוילישע באאמטע און דײטשע קאמיםארן׳ האט אויך אנגעהויבן ארבעטן די ײדישע קהילה. דער קהילה־פרעזעס האט זיך דאן געװאנדן

תחילת, װען גרענאבל׳ איז נאך אקופירט געװען דורך די איטאליענער, איז נאך גישט געװען אזוי שרעקלעך. ביםלעכ־ װײז װערט אבער אויך די שטאט קאנטראלירט דורך די דײטשן און עם הײבן זיך װידער אן ביטערע צײטן. מײן זיצארט איז געװען אין א קלײנער ארטשאפט דאמען, 16 קילאמעטער פון גרענאבל. איך האב אבער געמוזט יעדן טאג זײן אין אונדזער צענטראלע אין שטאט. אין דער געגנט זענען דעמאלט געװען טויזנטער ײדישע משפחות, װי אויך צװײ ײדישע לאגערן, קאנטראלירט דורך די איטאליענער. די ײדן זענען געשטאנען אונטער א כםדרדיקער פאליצײאישער קאגטראל און ם׳האט זײ געדראט צו יעדער מינוט דעפאר־ טאציע. אונדזער אויפגאבע איז דעריבער געװען אריבער־ צופירן די טויזנטער משפחות אויף נײע אדרעסן. דאם איז געװען א מםירת־נפשדיקע ארבעט. איך װער דאן באשטימט צו פארן אין לאגער קײן סאן־שערװעי, אויםצוסארשן אויפן ארט די מעגלעכקײטן ארויםצונעמען די אלע מענטשן מון

צװישן אנדערע האט ער דערמאנט די 3 געפאלענע העלדן פון כמיעלניק : דעם 16־יאריקן ײנגל קויפמאן׳ װעלכער האט אינעם טאג פון דעפארטאציע דערשטאבן א גאצי, פארװאס די דײטשן האבן אים תיכף דערשאסן ; דעם אומדערמידלעכן און מםירת־נפשדיקן טוער זאלצמאן, װעלכער איז אויך דער־ שאסן געװארן דורך די דײטשן פאר העלפן ראטעװען ײדן און ישכר קאנערצוקער — לאנגיאריקער כלל־טוער, — װעלכער האט אין טאג פון דער דעפארטאציע גערופן צום קאמף מיטן שונא און צו נקמה און איז אלײן דעפארטירט געװארן מיטן אויםגעשרײ: ״שמע ישראלז״ פרײנט דײטעלבוים האט אויך דערמאנט מיט װײטיק די ױנגע םטודענטין רוחמה זאלצמאן, װעלכע מען האט אויף דעפאר־ טאציע אמפוטירט בײדע פיס. און האט שפעטער נאך דער באפרײאונג פארענדיקט טראגיש איר לעבן. ...

... שוין דינסטיק דעם 5־טן סעפטעמבער 1939, אין פינפטן טאג נאכן אויסברוך פון דער מלחמה, האבן די דײטשן פאר־ נומען כמיעלניק. זײער אנקומען האבן מבשר געװען די פליטים פון אנדערע שטעט און שטעטלעך, װאס זענען אנגעלאפן יעדן טאג קײן כמיעלניק אין די הונדערטער און טויזנטער, אנטלויפנדיק פון שונא׳ װאס האט כמעט יעדע שעה דעראבערט גײע מקומות. אזוי ארום האט זיך די צאל פון דער ײדישער באפעלקערונג אין כמיעלניק׳ װאם האט געצײלט פארן אײס־ ברוך פון דער מלחמה 10275 אײנװוינער (80% פון דער אלגעמײנער באפעלקערונג), באלד באדײטנדיק פארגרעסערט. פון דער צוױיטער זײט׳ זענען אין דער נאכט פארן ארײנקומען פון די דײטשן טויזנטער כמיעלניקער ײדן׳ בעיקר געזונטערע אץ ימגערע מענטשן׳ אנטלאפן צוזאמען מיט מחנות פאליאקן קיץ מזרח׳ אין דער ריכטונג ראװגע־לװאװ.

... װען איך בין צוריק געקומען אהײם האט דאס שטעטל געהאט אן אנדער פנים. עס איז שוין געװען אין די הענט פון די דײטשן און די כמיעלניקער ײדן האבן דעם ערשטן טאג געצאלט א טײערן פרײז. 18 ײדן זענען דערשאסן געװארן• דאם האב איך זיך דערװוםט נאך זײענדיק אויםער דער שטאט. איד בין געגאנגען צופוס עטלעכע הוגדערט קילאמעטער אן ...