Jewish community

און דאס איז דער ציל פװ ״פנקס כמיעלניק״ —אין װעלכן מיר האבן צונויפגעקליבן רריליקע שמות נאך דער גרויסער שריפה, פארמעטן װאס דערצײלן װעגן דעם קעבן און שאפן פון אן אײגנארטיק ײדיש שטעטל אין מלכות פון ײדיש פוילן; בלעטער, װאס דערצײלן װעגן אויפבלי און אויפשװונג פון א ײדישער קהילה, װעגן אירע װאכעדיקע און ױם־טובדיקע טעג און װעגן איר אזוי־פלוצימדיקן און אכזרױתדיקן כרת. אין דעם פנקס פון זכרונות פאראײביקן מיר אלץ, װאס איז אונדז מײער און הײליק. ...

... והנה נפל הפור. בפרשת בלק תרע״ה יצאה הגזירה מטעם שלטונות הצבא הרוסי שעל היהודים לעזוב את אוזירוב. אמנם רבים מהעדה היהודית לא חכו עד הגזירד״ ועוד קודם לכך מצאו מפלט משם בעײרות הסמוכות עד יעבור זעם. כעת׳ עם

דער לערער מארשינםקי מיט זײנע תלמידים זענען געשטאנען לעבן דעם קלײנם מארקל, נאנט פון מאגיסטראט. דארט איז אויך געשטאנען דער בורמישטש מיט זײן סװיטע אנגעטאז אין די ױם טובדיקע קלײדער... ארונטער צו, לעכן דער ״טומאה׳/ איז געשטאנען דער גלח מיט זײנע ארויםהעל־ פער און צום לעצט איז געשטאנען די ײדישע געמײנדע, גאנץ נאענט פון דעם ערן־טויער אויפן בוםקער װעג. דער ראש הקהל מיט א זילבערנער טאץ אויף װעלכער ם׳איז געלעגן א ברויט מיט זאלץ און דער רב, ר׳ אברהם יצחק סילמאן זצ״ל, אונטער א חופה מיט א ספר תורה אין די הענט ארום דער חופה זענען געשטאנען די כלי קודש מיט די שײנע באלעבאטים פון שטאט און די ײדישע קאפעלע׳ גרײט אויפצושפילן דעם רוםישן הימן.

דער טויט פון מארשאל ױזעף פילסודסקי האט אויף בײ אונדז ארויסגערופן א טיפן טרויער. עס איז גערופן געװארן א מאסן• פארזאמלונג פון אלע שטאטישע בעלי־מלאכית װו עם איז געלײענט געװארן אן אויפרוף׳ װעלכער איז צו אונז צוגעשיקט געװארן דוירן־ דער קיעלצער האנטװערקער־קאמער. מען ר,אט אנגענומען א טרויער־רעזא״ לוציע און אפגעשיקט אין צװ י עקזעמפלארן צו דער קיעלצער האנט־ װערקער־קאמער. אויף דער טרויער־הזכרה װאם אױ אײנגעארדנט געװארן פאר דער נשמה פון מארשאל האבן אנטײלגענומען אלע פארשטײער פון דער ארטיקער מאכט• אייר הרב ט ביה םילמאן פ ן כמיעלניק און הרב יעקב סילמאן פון פיעזשכניצע און פארשטײער םון דער ײדישער קהילה. ...

די רעליגיעזע זענען נישט געװען ארגאניזירט אלס פאלי־ טישע גרופן. פארקערט׳ זײ זענען געװען צעטײלט און צעשפליטערט אין פארשידענע גרופעם. אויף זײער זײט איז אבער געװען דער שטארקער האנטװערקער־פארבאנד׳ בראש מיטן באקאנטן עסקן הערשל שטרום. די רעליגיעזע צוזאכען מיטן האנטװערקער־פארבאנד האבן באהערשט די ײדישע קהילה און דארט פארװאלטעט אן א געזעלשאפטלעכער קאנטראל. די צױניסטישע ארגאניזאציע און די אנדערע פארטײען האבן נישט אנטײלגענומען אין די װאלן צו דער קהילה־פארװאלטונג׳ זײ האבן זי באיקאטירט און בכלל נישט איגטערעםירט זיד מיט איר טעטיקײט. נישט געקוקט אויף אירע קאלאםאלע פינאנציעלע מיטלען האט די קהילה־פאר״ װאלטונג זיך פארנומען בלויז מיט אויסהאלטן די בתי־תפילר״ רבנים׳ שוחטים און שמשים׳ נישט פירנדיק קײן שום בילדונג־טעטיקײט. אויך די תלמוד תורה׳ װאם האט עקםיס־ טירט א געװיסע צײט איז נישט אונטערשמיצט געװארן דורך דער קהילה־פארװאלטונג און האט זיך געמוזט שליסן. אויך בנוגע סאציאלע שוץ האט די קהילה — נישט געקוקט אויף דער גרויםער נ יט און ארעמקײט — גישט ארויסגעװיזן קײן געהעריקן אינטערעם און איניציאטױו. דעם גרעםטן טײל פון אירע פינאגציעלע מיטלען האט די קהילה באקומען פון שעכטן גענדז׳ די הויפט־פרנםה פון דער שטאט. יערלעך פלעגט כמיעלניק עקםפארטירן עטלעכע מיליאן גענדז און אט דער גאנצער האנדל איז געלעגן אין י׳־רישע הענט. פו ...

... האבן זײ זיך .א לאז געטון זובן ײדן און אנגעטראפן אויף מײן פאטער. געכאפט האבן זײ אים טאקע אויף דער ״מעריצע״ נישט װײט פון די קװאשגיעװםקים. מיר האבן פונקט ארויםגעקוקט דורכן פענצטער און דערזען, װי צװײ דײטשן רײטן אויף פערה שמײסן און יאגן אונדזער פאטער : ״שנעלער, שנעלער, דו פערפלוכטע ױדע :״ מיר זענען אלע ארויס אין גאם מיט א געװײן און געשרײען, אויך אוגדזער מוטער און מײן באבע פעסל. אלע זענען מיר געלאפן אין דער ײדישער גמינע ארײן. נםים זענען אונדז געשען, װאם מיר האבן אויפן װעג נישט געטראפן קײן דײטשע זשאגדארן אדער פוילישע פאליצײ. זײ װאלטן אונדז אלע דערשאסן. ...

... אויף א פערד און װעגעלע איז געזעםן דער רבי. זײן געשטאלט פול מיט ליכט װי נישט פון דער װעלט. די אויגן ברענען׳ אין פנים — א טראפן בלוט נישטא. געקומען איז ער צו זײן חרובער עדה נעמען אפשײד דאס לעצטע מאל• ...

אײנעם אזא פאל געדענק איך מיט דער פרוי חיה קלײנ־ הענדלער, װאם האט געהאט באהאלטן א קילא גאלד און באלד נאכן אויסגראבן, איז עם געװארן קאנפיסקירט דורך ״או.ב.״ אין בוסק. אויף מײן אינטערװענץ האט זי דאס גאלד צוריקבאקומען. נאך א פאל : א קעלצער קצב, א קריסט, האט אויסבאהאלטן צװײ םפרי־תורה׳ם אין א זײער גוטן צושטאנד. װען די ײדישע קהילה האט זיך צו אים געװאנדן, אז ער זאל זײ אפגעבן, האט ער געפאדערט א גרויםע סומע געלט און נאר אין אויסלענדישער װאלױטע. א דעלעגאציע האט אינטער־ װענירט בײ מיר. איך בין פערזענלעך אװעק צום גוי, אפגענומען די ספרי־תורה׳ם און זײ איבערגעגעבן אין רשות פון דער קהילד־• ...

דאנערװעטער •״ ״מיר האבן די רעדער פארלוירן און קענען װײטער נישט פארןז״ — האבן די פארשטויבטע זעלנער געשריגן• אין גרוים שרעק האב איך זיך צוגעשארט צו מײן שטוב. אין די גאסן האט געהערשט א טויטע שטילקײט װי אויף א בית הקברות. די הײזער און קלײטן זענען געװען פאר־ מאכט. איך בין אנגעקומען צו מײן שטוב דורכן מארק. איך בין אריבער דעם פארקאן פון דער ײדישער גמינע און ארײן אין אונדזער װוינונג. מײן גאגצע משפחה און אויך שכנים זענען געזעםן צוזאמען אין שרעק, מורא געהאט א הויך װארט ארויסצורעדן. ארום 11 א זײגער האט ארײנמארשירט די ...

... נאך דעם גרויםן דערפאלג, װאם די אלע פריערדיקע יארן האבן מיט זיך געבראכט, איז פלוצים ארײנגעטראטן אן אפאטיע אין יידישן לעבן בכלל און אין אונדזער בפרט• צו דעם האבן פיל גורם געװען די װעלט־געשעענישן. וױיגיקער

... פון מארק האבן זײ אונדז געפירט אין דער געװעזענער ײדישער קהילה׳ װו זײ האבן אונדז פארשפארט אין דער פינצטער און שטארק באװאכט. מיר זענען דארט געלעגן א גאנצע גאכט פארצװײפלטע׳ און אלע האבן אויף אײן קול געוױינט. אין דער שטאט האט די שיםערײ א גאגצע נאכט נישט אויפגעהערט. ...