Ghetto

הצטרף ל״צױנים החדשים״, ובהם חברים אקטיביים. הרב יעקב םילמן נטה למחנה החדש של הצױנים, בלי ללכת בעקבות חבריו שהצטרפו בגלוי לשם. ומאידך שאף בכל לבו לעלות, ואפילו בעליה ב/ הוא כאילו עמד על כף המאזנים״ בלי להכריע, כי ההכרעה היתה קשה מאד בתקופה ההיא. ובעוד שהענינים במחנה הױ יגעים, הדעות מפולגות, והידיעות מעבר לגםל מדאיגות מאד, טרם הספיקו יהודי פולין לעמוד על מצבם האױם״ בהױתם מוקפים אויבים ומרצחים שואפי דם מכל רוח, התפרצה לפתע מלחמת העולם השניד״ וקלגםי הנאצים הגרמנים כבשו את פולין והחלו בהדוק עניבת החנק על צוארי היהודים והמיעוטים הבלתי רצױים להם. והגורל הטראגי שנועד לששה מילױנים יהודים לא פסח על הרב יעקב םילמן עם בני משפחתו, בלי שנתקבלו פרטים על חײו בגיטו ועל מותו.

כדאי באזונדערם אונטערצושטרײכן די אקטױוע טעטיקײט פון שמואל זאלצמאן. ער א׳־ז געװען פארזיצער פון דער צױניסטישער ארגאניזאציע פון יאר 1933. מיט זײנע רעפע־ ראטן האט ער פארשפרײט װיסן צװישן דער ױגנט. געװען א הארציקער און געטרײער ײד. ער איז טראג׳־ש אומגעקומען אין געטא זײענדיק אײנער פון די ױדנראט־פרעזעסן אין די ערשטע יארן פון דער אקופאציע. ...

מיר גיבן זיך אפ א רעכנשאפט פון די בלויזן אין אונדזער ארבעט׳ װאם זענען א פועל ױצא פון מאנגל אין מקורותדיקע אקטן׳ װאס שטעלן מיט זיך פאר אן ערשטקלאםיקן דאקומענ־ טארן מאטעריאל צו דער רעקאנסטרוקציע פונם לעבן אין געטא׳ פון דער ארגאניזאציאנעלער םטרוקטור פון ױדנראט׳ פון די באציאונגען פון ױדנראט מיט דער דײטשער מאכט אין פארשידענע פעריאדן. נישט מעגלעך װײטער צוליב דער דאזיקער םיבה אפצושטעלן זיך ברײטער איבער די אײנצל־ הײטן װעגן די אינטערװענצן פון ױדנראט בײ דער דײטשער מאכט מכוח אפשטעלן גזירות קעגן דער ײדישער באפעלקע־ רונג׳ װעגן די באציאונגען װאם האבן געהערשט צװישן ױדנראט און הילפס־קאמיטעט׳ װעגן די פאלן פון קעגנשטעלן זיך מצד די ײדן די פארארדענונגען פון דער דײטשער מאכט, װעגן די ענדערונגען׳ װאס זענען פארגעקומען אין באשטאנד פון ױדנראט׳ װעגן די מײנונגען בײ דער ײדישער באפעלקע־ רונג װעגן ױדנראט׳ ײדישער פאליצײ און זײערע באזונדערע מיטגלידער. אן דעם דערמאנטן מאטעריאל איז אונדז אויך נישט מעגלעך געװען צו געבן א בולט און אלזײטיק בילד פון פאקטישן מצב אין געטא און זײנע םאציאלע פארהעלטענישן. פון דער צװײטער זײט שטעלן מיט זיך פאר די מאטעריאלן׳ װאס מיר האבן געהאט אין אונדזער האנט׳ בפרט יענע מעמו־ ארן און גבײת עדות׳ אין װעלכע ד ...

מיר האבן אלע יארן געװוינט אויפן שידלעװער װעג. אין שטאט ארײן איז מען שטענדיק געגאנגען מיט דער שידלעװער גאס. אין געטא האבן די דײטשן אבער געהאט אײנגעפירט, אז קײן ײד האט זיך מער נישט געטארט באװײזן אויף דער שידלעװער גאס. דער אײנציקער װעג װי אזוי מיר זעגען געקומען אין שטאט ארײן איז געװען דורך דער ״מעריצע״. ...

דארט איז געװעזן א גרופע פון ״השומר הצעיר״׳ .א פלאצוװקע פון אוגטערגרונט. אויפן װעג׳ האב איך געטראפן װיגא װישינסקי׳ װעלכער איז תמיד געשיקט געװארן פון װארשע־ װער אוגטערגרונט קײן כמיעלניק און בײ אונדז געשלאפן. ער האט מיך צוגעפירט צום פלאץ. טאםיע אלטמאן האב איר שוין נישט געטראפן׳ גאר אנדערע צװײ מײדלעך. זײ האבן מיר געזאגט׳ אז די פלאצװוקע עקזיםטירט שוין נישט מער. דא האט אױך געארבעט מײן שװעפטער בלימקע און איצט זענען אלע אריבער אין געטא׳ כדי מיטצוארבעטן מיט די אויפשטענדלער. זײ האבן מיר געזאגט׳ אז אויב איך האב א פלאץ אויף דער ארישער זײט׳ דארף איך בלײבן■ װײל דאם װעט שפעטער צוניץ קומען. איך האב זײ איבערגעלאזט מײן אדרעס און זײ געבעטן איבערצוגעבן מײן שװעסטער׳ לי זאל צו מיר קומען. אנשטאט אין קלויסטער בין איך יעדן זונטיק געקומען אויף דעם ארט און זײ האבן מיך פארבונדן מיטן געטא. איך האב געשריבן ברױו קײן כמיעלניק צו די סטראדאװסקים׳ כאילו איך שרײב צו מײנע עלטערן און זײ האבן מיר געענטפערט װי עלטערן אויפן נאמען פון די פיװאנסקים. נאך א חודש צײט איז צו מיר געקומען א כמיעלניקער שײגעץ׳ דער זון פון אםאק׳ פון דער בודקע מיט נאך א חבר א קריסט און מיר געזאגט׳ אז בײ אים געפינכ זיך מײטע מיאדאװניק. זײ האבן געװאלט אז איך זאל מיטגײן מיט זײ׳ נאר מײנע באלעבאטים האבן נישט דערלויבט צו גײן מיט מענער. זײ האבן געטענהט׳ אז איך האב נישט קײן ארבעטם־קארטע און מען קאן מיך נעמען קײן דײטשלאנד אויף ארבעט. אין א צײט שפעטער איז מײטע געקומען צו מיר. מיר האבן באשט ...

... שן האבן געװוםט׳ אז אין װארשע געפינען זיך פיל ײדז אויף ארישע פאפירן און אויף אזא אופן האבן זײ געװאלט ארויםנארן די ײדן און זײ אומברענגען. עם האבן זיך געמאלדן טויזנטער ײדן. אויך איך האב זיך געמאלדן. זונטיק, אנשטאט צו גײן אין קלויסטער בין איך געגאנגען אין ״האטעל פאלםקי״. איך בין דארט .אהינגעקומען׳ האב איך געזען פיל ײדן מיט קינדער און פרויען. עס איז מיר געװארן לייכטער אויפן הארץ. איך בין געװעזן גליקלעך׳ אז איך טרעף זיך װידער מיט ײדן. אזוי לאנג שוין גישט געזען קײן יידן. די פאי־ זאמלטע זענען געװעזן גליקלעך. די ױנגע מײדלעך האבן געזונגען און געטאנצט. עס האט זיך נישט געגלוסט אװעק פון דארטן. מען האט מיר צוגעזאגט׳ אז מארגן װעט מען מיר אויך אננעמען. די מיידלעך האט מען באלד דערלעדיקט׳ װײל זײ זענען געװעזן פון דער קאמפם־גרופע אין געטא. מען האט מיר געזאגט׳ אז צומארגנם זאל איך קלינגען• איך בין זײ מקנא געװעזן׳ אז זײ קאנען שוין בלײבן. דעם אנדערן טאג האב איך געקלונגען׳ האט מען מיר געענטפערט׳ אז זײ זענען שוין אלע אין פאװיאק. נאכן קריג האב איך זיך דערוװםט׳ אז די דײטשן האבן זײ אלע דערטרונקען.