Cemetery

... ים׳ איז געװעו א שטארק געבויטער ײד, אין די מיטעלע יארן, הויך געװיקםיק מיט א שװארץ בערדל, אין װעלכן עם האבן זיך שוין באוױזן װײםע און זילבערנע פעדעמלעך. ער האט געהאט א פאר שטארקע לאנגע הענט און לאנגע פים, און אלם קברן האט ער געקענט זײן מלאכה זײער גוט. אין דער איצטיקער ביטערער צײט איז אבער פאר אים געװען זײער שװער אלײן אומגײן מיט דער אומגעהױערער שװערער ארבעט, הגם ער האט געהאט מיט זיך נאך צװײ ײדן קברנים און זײנע זין האבן איך אויך ארויםגעהאלפן, קהל האט אײנגעזען, אז מען דארף האבן נאך מענטשן, האט דער ראש־הקהל געלאזט רופן די צװײ אויבן־דערמאנטע חברות — ביקור חולים און לינת החולימ און האט זײ אנגעװיזן אויף דער נויטװענדיקײט צו שאפן נאך א חברד״ א חברה ״נושאי מיטה׳/ װעמענס מיטגלידער זאלן ארויסטראגן די מתים צום בית־הקברות און אויך העלפן זײ מקבר וײן. ...

... א גרויסער עולם האט זיך פארזאמלט בײ דער שול און בײ דעם בית־מדרש׳ װײל פון דאנען האט זיך אנגעהויבן דעד מארש צום בית־החײם. אזוי װי די חתונה מיט דער ״שװאר־ צער חופה״ אויפן בית־החײם איז געװען א קהלשע אונטער־ נעמונג׳ זענען די כלי־קודש געװען די גאנצע מחותנים. ...

... אז זײ זאלן באשטימען דאם געהעריקע פלאץ אויפן בית־עולם, האט די קהילה באשלאסן, אז אויב די קבורה װעט פארקומען לויטן דין װעט באשטימט װערן א פלאץ לויטן פארלאנג, אין קעגנפאל באשטימט זי א קבר בײ דער װאגט, אפגעטײלט פון אלע קברים. ...

... צע שולד געפאלן אויף דער הײבאם׳ מען האט זי דאן גערופן: חנהלע די מכשפה. עם זענען ארומגעגאנגען פוםטע לעגענדעם׳ אז חנהלע די הײבאם גיט דאם קינד איבער צו די שדים. אין אזא פאל האט זי באקומען געשלאגן׳ אז זי זאל דאם קינד אפגעבן. מען האט דערצײלט א ״פאל״ : א פרוי אין שטעטל האט אמאל געבוירן א קינד׳ איז בײנאכט ארײנגעקומען א שװארצע קאץ. דער מאן האט דאם דערזען׳ האט ער איר אפגעהאקט דעם עק׳ צומארגנס האט מען געזען חנהלען מיט אן אפגעהאקטן פינגער. אזעלכע לעגענדעם זענען געװען פארשפרײט אין די צענדליקער. איך געדענק אין כמיעלניק א פאמיליע׳ װאס בײ איר האבן זיך נישט געקאנט כאװען קײן קינדער. פון פערצן קינדער זענען געבליבן דרײ. מען איז געפארן צום פינטשעװער רבין און ער האט געגעבן אן עצה און א םגולה׳ מען זאל אויס־ מעםטן דאם בית הקברות מיט װײםע לײװנט און דאס עלצטע מײדל זאל גײן אנגעטאן אין װײםע לײװנטנע קלײדער׳ ביז זי װעט זיך פארשטײן צו שעמען׳ און די רעשט ליװונט אװעקגעבן ארעמע כלות. דאם מײדל איז אבער דאך קראנק געװארן׳ איז מען װײטער געםארן צום פינטשעװער רבין און ער האט געהײסן כפרות־שלאגן מיט א הין׳ זי באגראבן אויפן בית הקברות און דעם מײדליגעבן .א צוגאב־נאמען.

... די חברים פון לויה־קאמיטעט האבן אבער באשלאסן קעגן די רעדל־פירער פון דער קהילה אויםצוגראבן א קבר אויף דעם בכבודיקסטן ארט אויפן בית־עלמין. דער קאמיטעט האט זיך צעטײלט אין צװײ גרופעס : אײן גרופע מיט עלע קלאר־ מאן און שמואל בראװארניק זענען גלײך אװעק אויסגראבן דאס קבר, און די צװײטע — מיט מאקם רעיפיש אין שפיץ האט געזארגט פאר דער טהרה. ...

שטיל איז דער ארום׳ נאך גרעםער איז די שטילקײט אין מײן הארץ. מײן הארץ קלאפט נישט, נאר שװײגט װי אן אײנגעטוליעטע טויב אויפן שפיץ קלויםטער פארנאכט. נאבן פארשיטן מיט די הארט־פארפרוירענע׳ לײמיקע גרודעס ערד מיץ מאמעס קבר — איז אויך אזוי שטיל געװארן אויפן גאנצן ביח־עולם. ...

... צוריק פװ בית־עולם ...

אין דער זעלבער צײט האבן די דײטשן ארײנגעװארפן א גראנאט אין הײזל בײם בית הקברות און געהרגעט דעם קברנס װײב מיט 2 קינדער. ...

... זעקם טעג שפעטער, דינםטיק דעם 6־טן אקטאבער איז פארגעקומען די אלגעמײנע אויםזידלונג פון דעם גאנצן שטעטל. דאם איז געװען צומארגנם פון שמחת תורה. 5 אין דער פרי האבן זיך פלוצים געהערט חיה׳שע געשרײען פון געםטאפא און שװארצע אוקראאינער. ם׳האט זיך אנגעהויבן א װילד געיעג מיט הינט, שטעקנם און קאלבעס. מ׳יאגט פון די שטיבן. דאם שטעטל איז ארומגערינגלט מיט זשאנדאר־ מעריע. אלע דארפן זיך שטעלן אויפן גרויםן פלאץ בײם װעלדל אויפן שידלעװער װעג. מענטשן לויפן וװהין די אויגן טראגן. קינדער װערן געבאפט, צעביסן דורך די הינט, מענער פארלירן זײערע פרויען, פרויען פארלירן זײערע קינדער. טײל ײדן לויפן אויפן בית־עולם, אנגעטאן די קיטלען און טליתים, ...

... זעגן זיך מיט מײנע באלעבאטים און בײנאכט לאזן מיר זיך אויפן װעג קײן זריצע. נאך עטלעכע געכט װאנדערן האב איך מײן באגאזש צוזאמענגעשטעלט׳ מײן פרײנדין האט דאם אלץ צו זיך גענומען און אװעקגעשיקט מיט דער פאםט קײן װארשע. און אט איז שוין אלץ צוגעגרײט. דער לעצטער אװנט פאר מיץ פארלאזן אויף אײביק מײן שטעטל כמיעלניק. מיר רעדן אפ, אז מארגן׳ מיטװאך׳ מיטאג־צײט װארט זי אויף מיר אין קיעלץ אויפן שאסײ בײם כמיעלניקער אנקום. עס איז דינםטיק אװנט. איך האב נאך פאר מיר א לאנגע נאכט. האב איך מיר אויםגעזוכט א צוזאמענגעפאלענע שטוב אויפן שידלעװער װעג׳ וװ קײנער װוינט נישט און דארט איבערגעזעסן די נאכט. א גאנצע נאכט האבן מיר פארשידענע געדאגקען געפײניקט. איך האב פלאנירט צו פארלאזן ד' שטאט הינטן ארום׳ דורכגײן די ״מריצע״ און דאן דורכן בית־ הקברות צופום קײן קיעלץ. אין לעצטן מאמענט האב איך

... רזען א דערמארדעטע און באראבירטע. דאס איז געװען פרוי װײנפעלד פון כמיעלניק. שפעט אין דער נאכט זענען מיר אנגעקומען קײן כמיעלניק. דא האבן מיר שוין געטראפן די לעצטע איבערגעבליבעגע כמיעלניקער ײדן, יװאס האבן זיך קאנצענטרירט אין דער פורמאנסקע־גאם געבן משה פאםטערנאקס הויז און צימל די בעקערינס הויז. מאניעק פאסטערנאק, דער קאמענדאנט פון דער יידישער פאליצײ האט אונדז לעגאל געמאכט און מיר האבן זיך דערוױיל געקאנט באװעגן אין דעם לעצטן געטא. מײן פאטער יאסל מאפע האט זיך געװאנדן צו מאניעק פאסטערנאק ער זאל אונדו געבז כלים בכדי קובר צו זײן די 105 קדושים, װאם זענען געפאלן איין שטאט א פאר טאג פריער בײ דער ערשטער אויסזידלונג. מײן פאטער האט די כלים באקומען און צוזאמען מיט ױנה גורגעל, מיכאל קויפמאן און נאך אנדערע ײדן געגאנגען אויפן בית הקברות און קובר־געװעזן די קדושים, פרויען באזונדער און מענער באזונדער. די ארבעט האט געדויערט עטלעכע טעג. מיט א שעפטשענדיקן ״קדיש״ און טרערן אין די אויגן איז די ארבעט פארענדיקט געװארן. אלע זענען געבראכט געװארן צו קבר־ישראל.

... די כמיעלניקער טראטוארן זענען געװעזן ברוקירט מיט מצבות. פון בית הקברות. אויף מײן אינטערװענץ האט מען אלע מצבות ארויסגענומען און זײ אריבערגעפירט אויפן בית־ הקברות.

מיט 2 װאכן שפעטער איז פארגעקומען די אײנשװערונג פין דער אדמיניסטראציע. דער פארויםגעזעענער פראטאקאל־ סעקרעטאר הערשל יארום האט אבער צוליב נישט פארוים־ געזעענע םיבות זיך צוריקגעצויגן. ישראל פערלעגער װערט אײנגעשװוירן אלס פראטאקאל־סעקרעטאר פארן יאר 1930. עם איז געװײלט געװארן אן עקזעקוטױוע פון 7 מיטגלידער. אויף איר ערשטער זיצונג, װאם איז אפגעהאלטן געװארן בײ מיר אין דער װוינונג זענען באהאנדלט געװארן דרײ װיכטיקע פונקטן * דער טשארטער; א בית־עולם; די קאנסטיטוציע, די באשלוסן זענען אנגענומען געװארן אײנשטימיק. אין פאר־ לויף פון די ערשטע 6 מאנאטן האבן מיר שוין געהאט דעם טשארטער און אויך געקויפט אן אײגענעם בית־עולם. די שוין פון לאנג אנגעשריבענע קאנםטיטוציע־געזעצן האבן מיר געגעבן צום דרוקן אין יאר 1933. אין פארװארט פון דער קאנסטיטוציע װערט געזאגט: ״אום צו געבן א געלעגנהײט אלע פרײנט און באקאנטע פון אונדזערע מיטגלירער זיך אנצושליסן אין דער םאסײטי אן אונטערשיד אויב זײ זענען רעליגיעז, פרײגעזאנען, אדער זענען פארבונדן מיט װעלכעו־ עס איז באװעגונג, דערקלערן מיר דא אויסדריקלעך אז די סאםײטי איז און מוז בלײבן אומפארטײאיש און קען נישט אויםגענוצט װערן פאר װעלכן עס איז אנדערן צװעק נאר פאר דעם׳ װאם די םאסײטי איז געגרינדעט געװארן. אויסער ,־י מאטעריעלע בענעפיטן זענען פרײנטשאפט, ברידערלעכקײט און אחדות די גרונט־פרינציפן פון דער םאםײעטי״

בײ די לעצטע נאמינאציעס באקום איך צו א קעגנער, נאך א קאנדידאט פאר פרעזידענט, ױדל נײפעלד. מיר האבן געהאט א זײער גרויסן מיטינג־לאקאל און אין יענעם שבת־צו־נאכט װען עס זענען פארגעקומען די װאלן, איז געװען זײער א גרויםער עולם, װאם האט זיך געטײלט אין צװײ לאגערן. אין רעזולטאט בין איך דערקלערט געװארן אלם פרעוידענט מיט א מערהײט שטימען פאר דעם יאר 1935. דאס ערשטע װאס איך האב אװעקגעשטעלט אויף דער טאג־ארדעגונג איז געװען דאס אויסצאלן די לעצטע טויזנט דאלער פארן בית־עולם און דערנאך צוטרעטן אויפשטעלן אן ארומצוימונג. אויף דער ער־ שטער זיצונג אין חודש מערץ האט די עקזעקוטױוע באשלאסן צו מאכן א חנוכת הבית פון נײעם לאקאל 15 צװײטע עװענױ צוזאמען מיט א פאמיליע־אװנט אויף זונטיק דעם 5־טן מאי. אויך איז רעקאמענדירט געװארן די שאפונג פון אן עלטער־ פאנד דורך א צוגאב־אפצאל פון 40 םענט א יאר. ...

... אין יאר 1937 האט די נײע אדמיניםטראציע מיט י. נײפעלד אלם פרעזידענט ענדלעך דורכגעפירט דעם באשלוס פון 1935 ארומצוצומען דעם בית־עולם און אויפצושטעלן א כויער בײם ארײנגאנג. די אנטהילונג פון טויער, װאס איז באשטאנען פון צװײ הויכע פיר־עקעדיקע גראנ-ט־שטײנער אויף װעלכע ם׳זענען געװען אויסגעקריצט די נעמען פון די מיטגלידער פון די קויפערס, איז פארגעקומען אין סעפמעמבער 1938. אויך אין דעם יאר האט אלס פרעזידענמ געדינט י. נײפעלד.