Small Market

דער לערער מארשינםקי מיט זײנע תלמידים זענען געשטאנען לעבן דעם קלײנם מארקל, נאנט פון מאגיסטראט. דארט איז אויך געשטאנען דער בורמישטש מיט זײן סװיטע אנגעטאז אין די ױם טובדיקע קלײדער... ארונטער צו, לעכן דער ״טומאה׳/ איז געשטאנען דער גלח מיט זײנע ארויםהעל־ פער און צום לעצט איז געשטאנען די ײדישע געמײנדע, גאנץ נאענט פון דעם ערן־טויער אויפן בוםקער װעג. דער ראש הקהל מיט א זילבערנער טאץ אויף װעלכער ם׳איז געלעגן א ברויט מיט זאלץ און דער רב, ר׳ אברהם יצחק סילמאן זצ״ל, אונטער א חופה מיט א ספר תורה אין די הענט ארום דער חופה זענען געשטאנען די כלי קודש מיט די שײנע באלעבאטים פון שטאט און די ײדישע קאפעלע׳ גרײט אויפצושפילן דעם רוםישן הימן.

... של סטעלמאכס א זון — יאנקל רימאזש׳ און אײדער װאס װען׳ איז ער געװארן א חתן צו יאכע ליבע — עליע פענזעלם טאכטער. איך געדענק דאס גוט װײל איך בין געװען בײ די תנאיש און אויך אויף דער חתונה, מײן מוטער ע״ה איז געװען א לײבלעכע קוזינע פון ליבע עליע פענזעלס, אץ אזוי װי איך בין געװען דער ײנגםטער אין דער פאמיליע, האט מען מיך מיט־ גענומען כמעט אויף אלע שמחות צו װעלכע מײנע עלטערן זענען געװען אײנגעלאדן... גענוי אין װעלכן חודש די התונה איז פארגעקומען׳ געדענק איך נישט׳ אבער דאם יאר, בין איך זיכער, איז געװען 1895. די חתונה איז פארגעקומען בײ דעם חתנס ברודער, ישראל םטאלער. ער האט געהאט זײן סטא־ לארניע צוזאמען מיט זײן װוינונג אין דעם געםל אדער הויף׳ װו שיעלע מלמד האט געהאט זײן חדר אין דעם דורכגאנג פון שול־גאס צום קלײנעם מארק. ...

... פון דאנען קומען מיר צו צום קלײנעם מארק. דארט האט זיך געפונען דאם בארימטע םפרים־געשעפט פון ר׳ שלמה זאנשײן׳ װאם צום געשעפט האט מען געדארפט ארויפגײן א פאר געפלאסטערטע שטיגן׳ װי צו א מקום קדוש. אזוי איז טאקע געװען דאם געפיל פון די אלע׳ װאס זענען דארט אהין

... אחוץ דעם גרויםן מארק איז געװען דאס קלײנע ״מארקל״. פאר דער ערשטער װעלט־מלחמה איז דארט געװען לאקא־ ליזירט די ״פאליצײ־סטאנציע״ מיטן נאטשאלניק בראש בײ מיכאלסקי. ...

... פארן הויז פון דער פאמיליע גארליצקי אויפן קלײנעם מארק האט זיך גלײך פארזאמלט די כמיעלניקער ױגנט, ארבעטער׳ בעלי־מלאכות׳ קלײנהענדלער, װאם זענען געקומען אפגעבן דעם לעצטן כבוד א זון פון א פאלקס־משפחה. ...

אויסזען, צוליב דער גרויםער שרפה בעת װעלכער דאם גאנצע שטעטל איז אװעק מיט דעם פײער, געבליבן איז נאר די שול. אזוי האבן אוגדזערע טאטעם דאם איבער־ דערצײלט. נאך דער גרויסער שרפה האט מען צוריק אויפגעבויט אונדזער שטעטל כמיעלניק. דאם האט פאםירט מיט א הונדערט יאר צוריק. אלם קלײן שטעמל איז כמיעלניק געװען שײן : א גרויםער מארק, א קלײן מארקל און א שײגער שידלעװער שפאציר־װעג. אין גרויםן מארק האבן זיך געפונען פארשידענע גאםן. צװישן זײ — די שול־גאס, װו עם האבן זיך געפוגען די וזױפט־רעליגיעזע אינםטיטוציעם : שיל, פאליש׳ דער פראםטער בית המדרש, קהילד״ ישיבד״ דעם מגידס ביח המדרש, דער הקדש און דער װעג װאם האט געפירט צום אלטן און צום נײעם בית החײם. ...

... עט געװארן אויף פאװעלעץ. װען מען קוקט זיך אבער גוט צו׳ זעט מען נאך די אותױת פון װילטשיק. די שילד פון יאםל מאשענבערג איז איבערגעמאלן אויפן נאמען פון א געװיסן פיאטרקאװסקי׳ א גוי װאם האט אמאל געלערנט דאם פאך בײ יאסלען. כמיעלניק אלם האנדל־ שטאט און צענטער פון די ארומיקע דערפער און שטעטלעך׳ עקסיםטירט נישט מער. עם זענען דא עטלעכע קאאפעראטױון און א פאר קלײנע געװעלבלעך׳ װאם האבן קײן שום באדײטונג פאר דער אנטװיקלונג פון דער שטאט. פיל אמאליקע ײדישע געשעפטן זענען געענדערט געװארן אויף װוינונגען פאר די גױים פון די דערפער. אויף מאנכע געשעפטן הענגען נאך די שילדן מיט ײדישע נעמען. די קריםטלעכע בעקערײען פון פאר דער קריג׳ װי פאקאשינםקא א״א׳ זענען װײטער געבליבן• מאקאװקא׳ דער אמאליקער קריםטלעכער מאנופאק־ טור־םוחר פון קלײנעם מארק האט א קלײן געװעלבל פון עטלעכע שטיקלעך שניט־סחורה אין הויז פון לעשמאנען װו עס האט לעצטנס געהאט די שענק איזאק װײגשטײן. די אפטײק און דער ״סקלאד אפטעטשני״ זענען װײטער װי געװעזן אויפן זעלבן פלאץ. אין בנין פון אלטן מאגיסטראט קעגנאיבער משה מענטליקס הויז געפינט זיך א קיגא• אין דער פינטשעװער גאם געפינען זיך קאאפעראטױון.

די ײדן. אלץ איז אפגעמעקט װי נאך טויזנט יאר. משה׳קע פײגגאלדס זדיזן־געשעפט װערט געפירט דורך דער רעגירונג. די בודקעם פון קלײנעם מארק זענען פארשװונדן. די אמאליקע יארידן קומען שוין מער נישט פאר׳ דער באװוסטער מארק־ טאג דאנערשטיק׳ איז א גרויער טאג. די מיליץ׳ אמאל האט עם געהײםן פאליצײ׳ געפינט זיך װײטער אין בערל גראנעקם הויז. דער מאגיםטראט געפינט זיך װו עם איז אמאל געװעזן דאם אלטע שפיטאל נעבן דעם קאשטשיאל־טומאה. דער אנהויב פון דער טומאה־גאם׳ לעצטנם 3־טע מאי־גאם׳ װו עם האבן געהאט די טשײנעם די קלארמאנם׳ עקםימטירט נישט מער. דער בגין איז פונאנדערגענומען געװארן און אויפן פלאץ איז געשאפן געװארן א סקװער. דער טארטאק פון די בלאנקעס איז אין גאנצן צעשטערט און דער טארטאק פון משה אהרן זאלצמאן אין םוכאװאלע װי אויך אלע קאלכאוױונס געהערן צו דער מלוכה. אין אמאליקן מארק און צענטער פון הײנטיקן גארטן שטייט א מאנומענט פאר דער רויטער ארמײ• די ײדישע פאבריקן פון ליכט׳ זײף׳ לעדער אאז״װ זעגען מער נישט פאראנען. געבליבן איז דאם שעכטהויז. די פאםט װאם האט זיך געפונען אינעם הויז פון מאנעם װײנבערג איז פארברענט געװארן און געפינט זיך אין הוח פון מלך אגנעװי ...