Old cemetery

... הישוב היהודי הוקם פה בשנת 21565. בפי תושבי חמילניק נפוץ םפור שהקהילה היא עתיקה מאד, וכהוכחה הובאה העובדה שבבית העלמין הישן ע״י בית הכנםת נמצאות מצבות עתיקות עוד מלפני 800 שנים ושאפשר לפענח את הנוסחאות. אולם אף פעם לא ראו את המצבות, ולכן אין לםמוך על ספור כזה כתעודה היסטורית מוםמכת. גם הסיפורים שהמתישבים היהודים הרא־ שונים הױ יהודים שנמלטו מספרד, אין להפ על מה להםתמך.

בײ דער ײדישער באפעלקערונג אין כמיעלניק האט לאגםירט די מײנונג, אז די קהילה איז געװען זײער אן אלטע. מען פאררופט זיד דערבײ אויפן פאקט, װאס אויפן אלטן בית הקברות האבן זיך נעבן בית הכנםת אייך געפונען אלטע מצבות מיט אויפשריפטן פון 800 יאר צוריק. מ׳קען זיך אבער װײניק סומך זײן דערויף װי אויך אויף דער מםורד״ אז די ערשטע ײדישע אײנװוינער פון דער שטאט זענען געװען אנטרינענע ײדן פון שפאניע.

... לויט א נישט קאנטראלירטער מסורה זעגען אויפן אלטן בית־עולם׳ װאם האט זיך געפונען לעבן דער שול, געשטאנען לעזבארע מצבות ״פון 800 יאר צוריק״2). דער פאקט, אז דער אלטער בית־הקברות איז אין 19־טן י״ה שוין געלעגן אין נאענטער שכנות פון דער שול גיט א פעםטן גרונט צו א השערה, אז דער ײדישער װוינפערטל האט זיך במשך פון א פאר יארהונדערטער אויסגעשפרײט אין דער ריכטונג צופ אלטן בית־עולם, אזוי אז דער לעצטער װאם איז אמאל זיכער געלעגן מחוץ זײנע גרענעצן, האט זיך מיט דער צײט געפונען אין צענטער. ...

... װינטערם זענען אדורך מיט טיפע שנײען. איבער די שאםײען האט מען געהערט די גליקלעכע קלאנגען פון די שליטנם, װאם האבן שטיל געםקריפעט אין שנײ׳ װי פון װײטנס האבן געשײנט ברילאנטענע שנײ־שטערנדלעך. קינדער האבן זיך דערצײלט מעשױת׳ לעגענדעם װעגן מכשפות, אז נעבן דער שטאטישער שול םטראשעט, און אז נאך צװעלף א זײגער איז א סכנה אדורכצוגײן דאס שול־געסל. יעדעס קיגד האט געװוםט, אז מרדכי קוגל װאס האט געװוינט נעבן אלטן בית־עולם האט צו פארקויפן קמעות קעגן שלעכטע חלומות, און אז דער שטאט־רב האט א שליטה איבער די בײזע רוחות, װען ער גײט דרײ מאל אדורך די שול־גאם מיט זיץ שמש און זײן לאנגן שטעקן.

דאם איז געװען די ארבעט פון דער שטאט־מאכט, װײל אין יעדן טויטנפאל האט מען געמוזט לאזן װיםן דעם מאגיםטראט, װאס האט גלייך געשיקט 2 סטרוזשעס. זײ האבן די אלע זאכן באגאםן מיט קארבאל און אװעקגעפירט צום פארברענען... די שטאט כמיעלניק האט געהאט איר שטענדיקן קבורות־ מאן׳ װאס האט געוװינט בײ דעם ארײנגאנג צום בית־הקברות. דאם נײע גוטע ארט, װי מען האט דאם גערופן אין מײנע קינדער־יארן, איז געשטאנען אויף א זאמדיקן בארג. דער אלטער בית־עולם האט זיך געגרענעצט מיטן שולהויף. פון דרײ זײטן איז ער געװען ארומגעצוימט מיט א הילצערנעם פארקאן און די פערטע זײט, װאם האט זיך געגרענעצט בײ דער ״מריצע״ איז געװען אויפגעשטעלט א שטײגערנע מויער. נישט אײן מאל האבן מיר, קלײנע חברה, זיך ארויפגעדראפעט אויף דעם מויער אין א געװעט, װער עס װעט שנעלער לויפן — צי איך אויף דער מויער, צי דער אנדערער אונטן...

אין זעלבן יאר, 1916, האט שוין פון לאנג עקזיסטירט דער צױניסטישער פארײן, װאס האט געהאט זײן לאקאל בײ דוד דאלוס, און עס האבן זיך אויך אנגעהויבן צו ארגאניזירן די לינקע פועלי־צױן. זײער ערשטע טעטיקײט איז געװען אויפ־ ציפירן א טעאטער־שטיק. דאם איז אױסגעפירט געװארן מיט גרוים דערפאלג און מיט גרוים הכנסה. פאר דעם געלט האבן מיר באשלאםן צו פארשרײבן אונדזערע אלע מיטגלידער אין דער ביבליאטעק. זײענדיק שוין א מערהײט אין דער ביבליאטעק, האבן מיר ארגאניזירט אן אלגעמײנע פארזאמלונג פון אלע מיטגלידער אין מגידם בית המדרש, נעבן אלטן בית הקברות. עס זענען פארגעקומען װאלן צו דער לײטונג פון דער ביבליאטעק. די לינקע פועלי צױן האבן באקומען די מערהײט און פארנומען די ביבליאטעק. די ביבליאטעק איז איבערגעפירט געװארן אין נײעם לאקאל פון פועלי צױן בײ חײם קצב, װאס איז באשטאנען פון צװײ צימערן — אײן צימער פאר דער ביבליאטעק און דער צװײטער פאר געבן לעקציעס אונדזערע חברים. אין די אװנטן האבן מיר באזוכט די װארשטאטן, ארגאניזירט די ארבעטער, געװיזן דעם װעג צו לעזן ביכער און אנשליסן זיך אין דער ביבליאטעק. פאר די װאס האבן נישט געקענט לײענען און שרײבן האבן מיר ארגאניזירט אװנט־קורסן, עס זענען אויפגעפירט געװארן פאר־ שידענע טעאטער־שטיק. די פארשטעלונגען זענען געשפילט געװארן אין דער שאפע פון דער ״סטראזש־אגניאװע״. קײן בענק זענען דארט נישט געװען. האט מען אלײן פון די ברעטער צוזאמענגעקלאפט בענק צו זיצן פארן פיבליקום. װי נאר די פארשטעלונג האט אנגעהויבן, האט מען פון דער בינע געשריגן אויפן זאל: ״אויסצולעשן די לאמפן״: אבער װען מען האט זיך ארויפגעשטעלט אויםלעשן די לאמ ...

... געװוינט האט דער געלער איציק אין שול־געםל בײ הערשל שמוקלער אין הויז. אין דעם זעלבן הויז, ארויפצוגײן אויף שטיגן׳ האט געװויגט מרדכי מלמד (גערופן האט מען אים מרדכי קוגל). דאם חדר פון איציק מלמד איז באשטאנען פון צװײ קלײנע חדרימלעך. די פענצטערלעך, װאס האבן ארויס־ געקוקט אויפן אלטן בית עולם, האבן אויסגעזען װי צװײ טיפע לעכער. דער קארידאר, דער ארײנגאנג אין הויז — פינצטער אפגעריסן. מ׳האט געדארפט אנטאפן די טיר מיט די פינגער. ...

אויסזען, צוליב דער גרויםער שרפה בעת װעלכער דאם גאנצע שטעטל איז אװעק מיט דעם פײער, געבליבן איז נאר די שול. אזוי האבן אוגדזערע טאטעם דאם איבער־ דערצײלט. נאך דער גרויסער שרפה האט מען צוריק אויפגעבויט אונדזער שטעטל כמיעלניק. דאם האט פאםירט מיט א הונדערט יאר צוריק. אלם קלײן שטעמל איז כמיעלניק געװען שײן : א גרויםער מארק, א קלײן מארקל און א שײגער שידלעװער שפאציר־װעג. אין גרויםן מארק האבן זיך געפונען פארשידענע גאםן. צװישן זײ — די שול־גאס, װו עם האבן זיך געפוגען די וזױפט־רעליגיעזע אינםטיטוציעם : שיל, פאליש׳ דער פראםטער בית המדרש, קהילד״ ישיבד״ דעם מגידס ביח המדרש, דער הקדש און דער װעג װאם האט געפירט צום אלטן און צום נײעם בית החײם. ...

כדאי אפשר צו דערמאנען נאך א װיכטיקע ״אינםטיטוציע״ װאם האט זיך געפונען הינטער דער שול, קעגנאיבער דעם אלמן בית־עולם. דאם איז ״דער הקדש״ װאס האט שטענדיק געװי־ מלט מיט קבצנים מכל המינים פון בײדע געשלעכטעה װאם האבן אװדאי געקאנט דינען אלם פראטאטיפן פאר דעם זײדן מענדעלעם קלאםיש װערק ״פישקע דער קרומער״! װעז איד האב שפעטער געלײענט דאס װערק, האב איך ממש געזען׳ אז דער װײט גרעםטער טײל בילדער, זענען געװען לעבעדיקע װירקלעכקײט פון אט דעם כמיעלניקער ״הקדש״...