Jewish community of Chmielnik

... אנו, אודים מוצלים מקהילת ישףאל אשר בחמילניק, ניגשים בדחילו ורחיםו להציב לה יד ושם. ...

... מיט א הײליקן ציטער זענען מיר, די לעבנגעבליבענע רעשטלען פון דער אמאל גרויסער ײדישער קהילה אין כמיעלניק, צוגעטראטן צו פאראײביקן דעם אנדענק פון אונדזער הײמשטאט. ...

... 19) בשנת 1932 הױ בחמילגיק 190 חנוױת, מהן 179 בידי היהודים (94%), בשגת 1937 הױ 218 חנוױת, מהן בידי יהודים 194 (89%) — ...

... דער ײדישער ישוב אין כמיעלניק איז אגטשטאנען אין יאר 2 1565 ).

ישעיה טרונק / די ײדישע קהילה אױ כמיעלניק ...

... לויט דער צײלוגג סון 17.55 האט די כמיעלניקער קהילה מיט איר סביבה געצײלט אסיציעל 1467 נסשות (חוץ זױג־ ...

... על העיר העתיקה חמילניק שבמחוז קילץ עברו במשך דורות מאבקים רבים ושונים, החל מהקרבות עם גײסות הטטרים בשנת 1241, שהטביעו את חותמם על חוםר יציבות של חײ הכלכלה בעיר. למאבקים אלה יש לצרף גם אה המאבק הגדול שהתנהל מראשית יסוד החסידות לבין מתנגדיה, שלא פםחה על חמילניק שאיכלםה בתוכה ישוב יהודי החל משנת 1565. ...

עשר שנים התנהלה המחלוקת בין שני רבני חמילניק על הרבנות בעיר׳ שהגדישה את הסאה, השנאה והסכםוכים בין הצדדים לא ידעו גבול׳ וחלק גדול מהאוכלוםיה היהודית התערב בתסבוכת מה שהגביר את החריפות והקטטות ביניהם. עם מלחמת־דברים׳ ואין לדבר על חלול הקודש ובזױן שנגרם כתוצאה מהוחדת ערך הרבנות. מתנגדי הרב אפשטין השתמשו במלשינות אצל הרשות ופעם ואםר כחשוד בקומוניזם והובל בלוית שוטרים לבית האםירים בפינטשוב, ודוקא באחד מימי השבת׳ ורק אחרי מאמצים רבים שוחרר בערבות. ופעם אחת כשהרב סײם את הדרשה בבית־המדרש ויצא החוצה הכה אחד הא מנים בבקבוק על ראשו ופצעהו. ואש המחלוקת גדלה במרה כזו שקשה היה לכבותד״ וכל הקהלות השכנות עם המוםדות המרכזײם של הרבנים בװרשה כאילו עמדו מנגד. ...

... הרב אליעזר יהושע הלוי אפשטײן, אב״ד החמילניק. הובל למװת עם עדתו. ...

חמילניק נמנתה על אותן העײרות היהודױת, שבמועצת העיר היה ליהודים רוב מכריע, אלא שהם װיתרו על הכבוד ולראש העיר בחרו דװקא בפולני. אך זכות הװיתור לא עמדה להם, ואותה הממשלה שמפלגות יהודױת חשבוה שהיא הטובה ליהודים מכל הממשלות האפשרױת בפולין, חיסלה את השלטון היהודי בעײרה. האמצעים הױ פשוטים — גגישות, לחץ כלכלי, עונשים בגלל עבירות םאניטארױת וכדומה. אותה שעה לא הױ בסײם ובסינאט הפולני אלא נציגי יהודים, שברובם לא העיזו להמשיך במאבק נגד מדינױת אגטישמית, שמגמתה היתה להצר ליהודים עד כדי כך, שיעזבו את הארץ במנוםת בהלה. ...

אזוי האבן געלעבט די ײדן אין דעם טאליקן שטעטל כמיעלניק אין משך פון הוגדערטער יארן זיגט די צײטן פון דעם אטאמאן כמיעלניצקי ביז דעם צורר היטלער. געיאגט פון מזרח׳ געיאגט פון מערב׳ שװערע צײטן אדורכגעמאכט׳ מלחמות׳ קאזאקן, פאגראמען׳ װו מען האט געהאנגען דרײ אומשולדיקע ײדן אויפן טויער פון דעם אנטיסעמיטישן רעיענט׳ וװ פאליאקן האבן געשאםן צוױי אומשולדיקע מײדלעך׳ די טאכטער פון חײם קצב און די באאמטע אין שטאטישן מאגיםטראט׳ די טאכטער פון יחיאל שרײבער. ...

... דעם לעצטן פערטל פונעם נײנצנטן יארהוגדערט האט םוביה מארשע־ ליק (בדחן) פרײלעך געמאכט חתן־כלד״ מחותנים און געםט אויף ײדישע חתונות אין כמיעלניק און אין די ארומיקע שטעטלעך. זײן אוגטער־ האלטונגס־פראגראם איז באשטאנען פון די שפאםיקע מעשהלעך, װאס איך האב געהערט נאכדערצײלן פון מײן מוטער״ א געבוירענע אין שידלעװ נעבן כמיעלניק : ״חתן־כלד״ מחותנים״ חשובע געסט ! ...

עד למלחמת העולם הראשונה שפרצה בין גרמגיה ורוםיה בשנת תרע״ד לא התעגין יעקב הרבה בענינים שמחוץ לעולם התורה. העײרה חמילניק היתה עײרה טפוםית יהודית ככל יתר העײרות, ויהודיה עסקו במםחר ובמלאכד״ ברוכלות ובכל הבא לידם. אולם כל מחשבותױ תפוםות בעולם התלמוד, בתנא־ קמא ובהאי ״מאן דאמר״ והיה לן בעומקה של ההלכה ואהב לטײל בפרדס האגדה הנפלא. וכה היה ױשב ולומד בצװתא, איו עם עצמו ומבלה עתים בתורה. ...

דער פאקט װאס ײדן האבן אויםגעמאכט איבער 85 פראצענט פון דער אלגעמײנער באפעלקערונג, איז תמיד געװען װי א דארן אין די אויגן פון דער פוילישער מאכט, װאס האט זיך גערעכנט מיט דער מעגלעכקײט, אז די יױץ קענען זיד ארגאניזירן און איבערנעמען די מאכט. דער פחד איז בא־ זונדערס גרוים געװען בעת די שטאטראט־װאלן. זײ האבן דעריבער אלץ געטאן, כדי צו םארװאנדלען די ײדישע מער־ הײט אין א מינדערהײט.

... כמעט א העלםט סון דער דארטיקער ײדישער באםעלקערונג לעבט סון געגדצוכט. ײדן קויפךאויף געגז אין די שכנותדיקע דערםערי םיטערן זײ במשך סון עטלעכע װאכן און פארקויפן זײ דערנאך טײלװײז אין די גרויסע שטעמ פון פ ילן, טײלװײז א יף עקספארג/ במשך םון אײן סעזאן באטרעםט דער גענז־עקםפארט פון כמיעלניק בערך א האלבן מיליאן שטיק. די אײגריכטונג פון דער כמיעלניקער גענז־צוכט איז זײער א פרימיטױוע און די םאניטארע באדינגונגען איגעם שמעטל זענען נישט קײן געהויבענע. די קאמונאלע מאכט האט כםדר אפגעװארפן די װענדונגען םון דער סאראינטערעםירטער באפעל' קערונג צו העלםן איר מאדערניזירן די א־יגגארטיקע אוגטערנעמונג. דערםאר אבער האט די זעלבע מאכט פארשטאנען פלוצים ארויםצוגעבן א גזירה, אז אין שטעטל גוםא װערט די גענז־צוכט פארבאטן און ד מוז אריבערגעטראגן װערן װײט הינטער דער שטאט. םאר הונדערטער ארעמע פאמיליעם באדײט עס א קאטאםטראפע, װארעם סון װאנען זאלן זײ מיטאמאל נעמען מיטלען אויפצובויען נײע מאדערנע אײנריכטונגען ו דאס גײמ אבער נישט אן דעם בירגערמײםטער סון שטאט. גישט א מזיסט איז ער גלײ ...

... חמילניק היתה עײרה עתיקד״ אבל קטנד״ ואי אפשר היה למצוא בה אולפנים למוםיקד״ לא תיאטרון ובית־אופירד״ ובתקופה שטרם הומצאו הגרמופון והרדױ בטח השתעממו אזרחיה ונפשם יצאה לתענוגות. ואילו האוכלוסיה היהודית בחמילניק ידעה להפיק תועלת גם מהחיבה לחזנות ולנגינה בחתוגות ומםיבות־שמחד״ ומכאן החיבה לחזן ולכלי־זמרים שקבעו מושבם געיר. אנשים ױתר אמידים לא הםתפקו ב״יש״ המקומי והױ מביאים כלי־זמרים גם מקילץ. ומלבד בדחן העיר ר׳ ױםלי היה מופיע בשערי העירה גם טוביה בדחן מםטאשוב שהיה אז לשם־דבר. והיה מי שמצא קשר ישר בין חובבי הנגינה בחמילניק לבין הלויים שעמדו על הדוכן בבית המקדש בירושלים בירת יהודה וישראל, כי יהודי חמלגיק הױ מביני־גגן, ולא כל חזן הפיק רצון בעיניהם•

אונטערן דרוק פון טוביהן איז פארגעקומען א באראטונג פון די רבנים, װעלכע זענען געקומען צו דער לװיה און באין־ברירה האבן זײ זיך געװאנדן צו דער ײדישער קהילי׳ מםכים צו זײן אויף דער קאנדידאטור פון טוביהן אלם כמיעלניקער רב. די קהילה האט אפגעהאלטן א זיצונג אונטערן פארזיץ פון קהילה־פרעזעס, דוד ױסף זילבערבערג, װעלכעי־ איז געװען קעגן באשטימען טוביהן אלס רב. נאך לאנגע װיכוהים האבן זײ פארגעלײגט טוביה׳ס עלטערן ברודער׳ לײזערל, װעלכער איז געװען רב אין דאלעשיץ — און טוביה זאל װײטער בלײבן מורה־הוראה. װען דער פארשלאג איז אפגעװארפן געװארן דורן טוביהן און עס האט זיך דערנענ־ טערט צו זון־אונטערגאנג און עס האט געדראט א חילול המת, דער נפטר זאל בלייבן ליגן יום־כפור, האט די קהילה טוביהן צוגעזאגט, אז ער ירשנט צייטווײליק דאס כסא־הרבנות. ...

אין צװישנצײט האבן די חסידים פון ראקאװער רב באקענט א געװיסן תבואה־םוחר פון שטעטל סטאפניץ, מיטן נאמען אברהם צימראט׳ װעלכער פלעגט קויפן תבואה בײ פריצים. א טאכטער פון אײנעם פון די פריצים׳ האט געארבעט אין אינערן־מיניסטערױם. מען האט געקויפט .א האנט־בראנזאלעט באפוצט מיט דיאמענטן און דער תבואה־םוחר האט דאס איבערגעגעבן אלס פרעזענט די אויבנדערמאנטע באאמטין און דערבײ געבעטן איר אינטערװענץ לטובת דעם ראקאװער רב. זי האט פארשפראכן דעם ענין פאזיטױו צו דערלעדיקן• אזוי איז טאקע געװען. פון אינערן־מיניםטערױם איז צוגעשיקט געװארן די באשטעטיקונג צום םטאראסטע און דער סטא־ ראםטע האט איבערגעשיקט די נאמיגאציע פון ראקאװער רב הרב אליעזר יהושע עפשטײן אלס כמיעלניקער רב׳ צו דער ײדישער קהילה. ...

... מיט דער צײט האט די בית־יעקב שולע געשאפן זיך א השובע פאזיציע אין שטאט. אויך פיל נישט רעליגיעזע ײד־ן האבן זײערע טעכטער געשיקט דארט לערנען. די בית־יעקב שולע האט זיך אויך געמאכט א שם מיט אירע עפנטלעכע אויפטריטן און פארשטעלונגען אויף היסטארישע טעמעס. ...

... פעילותה של ברית הצה״ר ובית״ר בחמילניק היתה מורגשת בכל העיר. מדי שנה בשנה הײנו מארגנים בכ׳ תמוז׳ ױם פטירת הרצל, תהלוכות לבית הכנםת׳ מקום שם התקײמת אזכרה לזכרו של החוזה. באחת האזכרות בשנות השלושים נעשו הכנות גדולות לערוך אקדמית אבל ברוב עם וגם אזכרה מסורתית. כשנודע הדבר לראש הקהילה׳ מר משה מלמן, מחםידי גור וממקורבי אגודת ישראל, פקד לסגור את בית הכנסת ולא לתת לצױנים ולרביזױניםטים לערוך בו אזכרה. ההלטנו בכל זאת לקײם את האזכרה. בתהלוכת רבת רושם של חברי בית״ר בתלבושות צעדנו ברחובות העיר. בהגיע התהלוכה לבית הכנסת הנעול פנינו לעבר בית המדרש של המגיד שהיה מלא מתפללים. ישעיהו לינמן עלה על הדובן והכריז: ״יבוא ױם והללו יתחרטו על מעשיהם. בארץ תקוס מדיגת ישראל לעם כולו״. אחרױ נאם עוד יהודה פינגולד.

אויך די מאטעריאלן׳ — צענדליקער פארפראטאקאלירטע גבײת עדות און זכרונות׳ — װאס זענען צונויפגעזאמלט געװארן דורך דער ענערגישער פארװאלטונג פון דעם אירגון ױצאי כמיעלניק. זײער װאגיק איז די אמטלעכע רעלאציע װעגן דער פארגיכטונג פון דער ײדישער קהילה אין כמיעלניק׳ װאס איז צוזאמענגעשטעלט געװארן דורך דעם כמיעלגיקער שטאטישן נאציאנאל־ראט. ...

... װי עם גיבן איבער באגלויביקטע עדות האט די צאל ײדן אין כמיעלגיק ערב דער ״אויםזידלונג״ באטראפן 11.000 (כולל פליטים און גולים).

די איבערגעבליבענע צוזאמען מיט 28 מיליציאנטן׳ װעלכע די דייטשן האבן איבערגעלאזט כדי אויפצורוימען די שטאט (דאם א.ג. ״אויפרוימונגס־קאמאנדא״), זענען נאך דער ״אוים־ זידלונג״, װאם האט געדויערט ביז 2 אױיגער בײטאג׳ אונטער שטרענגער װאך אפגעפירט געװארן אין שטאט, אין בנײן םון דער ײדישער קהילה. דעם גאנצן װעג פון דער טארגאװיצע ביז צום מארק האבן זײ מארשירט איבער טויטע קערפערס. צומארגנם האבן די דײטשן ארױםגעפירט אלע מענער און זײ באפוילן צוזאמענצוקלױבן די טויטע — צוזאמען זענען קובר געװארן אין א בשותםותדיקן קבר 113 הרוגים׳ װאם זענען געפאלן אויפן װעג קײן כעגטשיף1).

... משמר העירה. ״אללע זינגען האלעלויא״ — הכל שרים הללויד״ צעקו אלינו חױת האדם. לשיר... גררנו את רגלינו ונתקלנו במתים׳ אחינו ואחױתינו היקרים. הגרמנים היכו אותנו לאורך כל הדרך עד רחוב םטאדובוםקד״ מקום מושב ה״מועצה״ של הקהילה. שם םגרו אותנו. ...

געבראכט צו קבר ישראל. נאך דעם פאל האבן זיד אלע כמיעלניקער ײדן באהאלטן און פארשלאסן, װײל דער פחד איז געװעזן גרוים. אין אװנט איז אנגעקומען פיל דײטש מיליטער, װעלכע האט זיך פארשפרײט אין דער גאגצער שטאט. שטאטישע שקצים האבן צוזאמען מיט די דײטשן אנגעהויבן זוכן פארמלחמהדיקע קהילה־לײט. אין דער זעלבער נאכט זענען אין גרויםן בית המדרש ארײנגעטריבן געװארן : דער ראקאװער רב, רב אליעזר יהושע עפשטיץ, דער כענטשי־ נער רבי מיט אן אײדעם, װעלכער האט זיך צופעליק געפוגען בײם ראקאװער רב, בערל שמש (טראמבעצקי), שמואל אליהו וױיל, ױאל אונגער, שבתיל ביאלאגורסקי, חײם נתן גאלד־ שטײן׳ הערשל גאלדשטײן׳ בערך 30 ײדן, װי אויך דער שטאטישער גלח און נאך. די דײטשן האבן דאס בית המדרש אונטערגעצונדן• ארויסלױפנדיק פון ברענענדיקן בית המדרש זענען דערשאסן געװארן: בערל שמש׳ ױאל אונגער, שמואל אליהו וױיל און שבתיל ביאלאגורסקי, דער סארמלחמהדיקער ירעזעס סון דער קהילה, איז בלויז םארװוגדעט געװארן. אין ...

... נײן טעג זענען מיר געלעגן אויף דעם בוידעם. די קלײנע ביז הונדערט פערזאנען גרופע איבערגעלאזענע ײדן איז געװאקםן פון טאג צו טאג : די באהאלטעגע האבן אנגעפאנגען ארויסצוקריכן פון זײערע באהעלטענישן: בוידעם, קעלער און לעכער און צוריקקומען פון די ארומיקע װעלדער און פעלדער. מיר זענען אויך אראפ פון בוידעם. די צאל ײדן אין כמיעלניק האט געצײלט איבער דרײ טויזנט. ...

... פון עטלעכע צענטליק. א גרעםערע צאל באהאלטענע אץ אנטלאפענע פון דער צװײטער אקציע זענען, צוליב דער האפ־ נונגםלאזער לאגע, ״גוטװיליק״ געגאנגען אין די ארבעטם־ לאגערם, איבערהויפט אין ״האםאג״ — אמוניציע־פאבריק אין קיעלץ. אין דער שטאט האט געהערשט א טויטע שטילקײט. די טויזנטער פויערים פון דער סביבד״ װעלבע פלעגן פריער קומען אין שטאט װי אויך די שטאטישע זענען געװען פאר־ נומען מיטן סארטירן און באהאלטן דאס אנגעראבירטע האב און גוטם פון במיעלניקער ײדן. שרעקלעך איז געװען אונדזער לאגע. איך האב זיך ארומגעװאלגערט אויף דעם בית הקברות, צװישן די רואינעם און חורבות פון אונדזערן ײדישן כמיעלניק. ...

... רײד איז אבער פארשטערט געװארן׳ נאך דעם װי איך האב געהערט, װאם די דײטשן האבן דא אפגעטאן. כמיעלניק איז געלעגן אין שרעק. בײנאכט האט מען זיך פארקלאפט אין די הײזער. שכנים האבן זיך צוזאמענגענומען און מען האט זיך דערצײלט נײעס, װאס אײנער האט געהערט׳ כאטש קײן ראדיא איז נישט געװען׳ קײן צײטונג אויך נישט, דאך האט מען איבערגעגעבן מפה לאוזן װאם עס טוט זיך אין אנדערע ערטער. די ערשטע אכט טעג, האט קײנער נישט געװאגט ארויםצוגײן אין מארק. שפעטער אביסל׳ נאך 2—3 װאכן האט מען זיך אנגעהויבן ארויםכאפן אין מארק. אבער נישט אויף לאנג, וױיל די דײטשן האבן געכאפט צו דער ארבעט. אזוי יעדן טאג. װען עס האט זיך אײנגעשטעלט די צױוילע מאכט אין כמיעלניק׳ װען דער מאגיסטראט האט אנגעהויבן ארבעטן מיט פוילישע באאמטע און דײטשע קאמיםארן׳ האט אויך אנגעהויבן ארבעטן די ײדישע קהילה. דער קהילה־פרעזעס האט זיך דאן געװאנדן

... מיר האבן גלײך באשלאסן זיך צו שמעלן אין פארבינדונג מיט די כמיעלגיקער ײדן. אין ענטפער אויף א טעלעגראמע װאס מיר האבן געשיקט אויפן אדרעס פון דער ײדישער קהלה אין כמיעלניק, האבן מיר מיט עטלעכע װאכן שפעטער דערהאלטן א לענגעדן ברױו פון א געראטעװעטן כמיעלניקער דאקטאר באלאנאװסקי אין װעלכן ער האט אונדז געלאזט װיסן א רײ געמען פון כמיעלניקער ײדן, געראטעװעטע פון די

... װעלבע זענען אומגעבראכט געװארן דורך די נאציס צוזאמען מיט אלע במיעלניקער ײדן• אונזער פאטער מאנדל איז געװעזן אײנער פון די געראטענםטע זון פון מײן זײדן. אין די ײנגע יארן געלערנט אין א ישיבה. געװען א גוטער בעל־תפילה און געהאט א חוש פאר נגינה. שבת בײם זינגען זמירות האבן אים די קינדער אונטערגעהאלטן, פון װאם ער האט שטארק הנאה געהאט. מיטן אויםברוך פון צוױיטן װעלט־קריג האבן מײן פאטער און ברודער װאלף אין געהײם מיט מםירת נפש צוגעשטעלט פלײש אויף שבת. די היטלער־זשאנדארמעריע האט זיך דערװוםט, דעם פאטער ארעםטירט און פארשפארט אויף א גאנץ יאר אין א פינצטערער תפיםה. מיט זײן באפרײאונג האבן זיך אלע כמיעלניקער ײדן געפרײט. די באפרײאונג איז אבער נעװעזן גאר צװײ מאנאטן פא רדער אויםזידלונג און פארניכטונג. ...

גוילים מוצלים המעלים כבודה, הדרה וײחודה של קהילה מפוארת במלכות יהדות פולין, על התפתחותה ושנשוגה, על חײ העמל שלה, על החול והשבת שבה ועל קדושת חײה הענװים ועל הכרת האגזרי שבא עליה בחתך. ...

חרוב זענען געװארן אירע בתי־תפילה, תלמוד־תורהס, ישיבות, בתי־כנסת, קולטור־אנשטאלטן, האנטװערקער־װארשטאטן, שולן און ױגנטקלובן ; אפגעמעקט איז געװארן יעדער זכר פון ײדישן לעבן אין אן אלטער יידישער קהילה, אן עיר ואם בישראל, און אירע אײנװוינער זענען אװעקגעפירט געװארן צום טויט. ...

כארבעים וחמש שנים כיהן כרב בחמילניק הרב אברהם יצחק סילמן, והוא נפטר בערב ױם־כפור בשנת תרפ״ט, עם פטירתו החלה שוב מחלוקת גדולה בעיר עקב כסא הרבנות הפנוי ומיד חלה התפלגות בקרב האוכלוסיה היהודית שהביאה לידי מנוי שני רבנים בעיר, ומאז היתה הקהלה שקועה במריבות ומדנים בין שני הצדדים שנםתימה אחרי ...

יעקבזתבבל / די ״כמיעלניקער רעפובליק״ ...

... די מיטגלידער פװ דעםכמיעלניקער קראנקךאונטערשטיצונגס פאראיױ אין אמעריקע צוזאמעו מיט דער פארװאלטונג און די באאמטע פונעם יאר 1959, דריקו אויס טיפן טרויער צוליבן אומקום פון דער ײדישער קהילה איו כמיעלניק װעלכע איז פארניכטעט געװארו דורד די נאצישע תלײנים אין יאר 1942, ...