House of study

ועוד בימי צדיקותו בראדושיץ היה מספר מפעם לפעם במםיבת משפחתו ותלמידױ על מצבו הירוד בעת מגורױ בחמילניק׳ שחי שם בעוני עד שהגיע ממש לככר לחם׳ בלי לגלות לשום איש על מצבו הדחוק מחמת גודל אמונתו ובטחונו במרום שהכל מתנהל בהשגחה פרטית. ופעם׳ בערב שבת לאחר הדלקת הנרות׳ שאז דרכן של נשים לערוך בקורים בבתי חברתן׳ בשעה שהוא עצמו היה בבית־המדרש׳ נכנסה אחת משכנותױ לביח הרבנית ומצאה שם שתי נרות קטנות דולקות׳ שמתוך קטנותן לא האירו יפה בבית׳ ועל השולחן מצאה מונחות שתי גלוסקאות שחורות׳ ועל הכירה עמדה ...

עשר שנים התנהלה המחלוקת בין שני רבני חמילניק על הרבנות בעיר׳ שהגדישה את הסאה, השנאה והסכםוכים בין הצדדים לא ידעו גבול׳ וחלק גדול מהאוכלוםיה היהודית התערב בתסבוכת מה שהגביר את החריפות והקטטות ביניהם. עם מלחמת־דברים׳ ואין לדבר על חלול הקודש ובזױן שנגרם כתוצאה מהוחדת ערך הרבנות. מתנגדי הרב אפשטין השתמשו במלשינות אצל הרשות ופעם ואםר כחשוד בקומוניזם והובל בלוית שוטרים לבית האםירים בפינטשוב, ודוקא באחד מימי השבת׳ ורק אחרי מאמצים רבים שוחרר בערבות. ופעם אחת כשהרב סײם את הדרשה בבית־המדרש ויצא החוצה הכה אחד הא מנים בבקבוק על ראשו ופצעהו. ואש המחלוקת גדלה במרה כזו שקשה היה לכבותד״ וכל הקהלות השכנות עם המוםדות המרכזײם של הרבנים בװרשה כאילו עמדו מנגד. ...

... יארידן האנדלען, גוט געמאכט. ם׳האט זיך אויפגעבויט א שײנע שול און א בית המדרש. דאס שטעטל כמיעלניק האבן ביסלעכװײז באװוינט מער ײדן און דער מסחר איז געװאקסן פון טאג צו טאג. און אזוי אויך די מלאכה.

... פלוצלינג׳ א מאנטיק פארנאכט׳ װען אלע ײדן זענען געגאנגען דאװנען מנחה־מעריב׳ האט מען דערהערט עפעם .אן אויסערגעװײנלעך גערויש אין גאם. די קלײנע חברה לויפן באלד זען װאם עם קומט פאר. עם געדויערט נישט לאנג׳ קומען אלע קינדער צוריק אין בית המדרש צו זײערע טאטעס מיט געשרײען. יעדעס קינד דערצײלט זײן פאטער װאם עס קומט פאר אין מארק. מיטאמאל װערט א שטארקע מהומה און א גרויםער גערודער. ...

... פון הינטערן קלײנעם פענצטערל פון נטעס הײזקע האט מען שטענדיק געהערט א געװײן׳ א קרעכץ פון נטעם מא־ מע׳ װאס איז תמיד געזעםן בײ א ״קרבן־מנחה״ און גע־ שאקלט און געװײנט מיט פארגלײצטע אויגן. נטע איז שטענ־ דיק אהײמגעקומען א מידער, א גאסער׳ אײנגעבויגן. בײ־ נאכט פלעגט ער זאגן תהלים, פארטאגם אויפשטײן צו ״הש־ כמה״ אין בית־המדרש׳ ײדן האבן זיד םון אים אפגערוקט אין א זײט בײם דאװנען׳ װײל נטעם בגד־ם זענען שטענדיק גע־ װען פארפעטםט און ברודיק׳ און ם׳האט זיך פון אים געפילט. איז נטע שטענדיק געשטאנען אײנזאם בײם כױר און זיך געשאקלט. װען ם׳דאװנען האט זיך געענדיקט איז נטע פאר־ שװונדן, אז קײנער האט נישט געוװסט װואהין גטעלע אײלט זיך אזוי.

בײ טוביה מיט זײנע אנהענגער איז נאך מער פארשטארקט געװארן די נקמה־געפילן און אין יעדער גאס, װו דער ראקאװער איז אדורכגעגאנגען האבן זיך געפונען טוביהס מענטשן און גלאט בעלנים, װעלכע האבן פוגע בכבוד געװען דעם ראקאװער רב. טוביה האט אויך אויםגערופן אין בית המדרש, אז ער אםרט די שחיטה פון ראקאװער רב און װער עם װעט עםן פון די שוחטים, װעלכע באקוקן דעם חלב בײם ראקאװער רב, איז אזוי גוט װי ער װאלט געגעםן טרפות, װײל לויטן פסק־דין פון די רבנים, װעלכע זענען געװען בײ דער לװיה פון זײן פאטער, איז דער ראקאװער נישט געזעצלעך רב אין כמיעלניק און ער האט גישט קײן רעכט צו כשרן קײן שום זאך. אין עטלעכע טעג ארום האט דער ראקאװער רב ווידער געאםרט טוביהם שחיטה — אזוי, אז א פרומען ערלעכן ייד איז נישט געבליבן קיין ברירה װי נישט צו עםן קײן פלײש. דאם זעלבע איז געװען מיט חופה וקידושין. װער עם האט גענומען חופה וקידושין בײ אײן רב האט לויטן פסק־ דין פון צװײטן געלעבט אומגעזעצלעך מיט זײו פרוי. אויך פםח האט אײנעד חמצדיק געמאכט דעם אוױון װעלכן דער צװײטער האט געכשרט. מען האט זיך נישט נאר באגנוגנט מיט װערטער, נאר עס איז אויך געקומען צו צוזאמענשטויםד. איין מאל װען דער ראקאװער רב איז נאך א דרשה ארוים צוזאמען מיט דוד יוםף זילבערבערג פון בית המדרש׳ האבן דעם פרעזעם פון דער קהילה אפגעװארט ...

... כדי אויסצומײדן א חילול הקודש האט דער עולם ביס־ לעכװײז זיך ארױסגערוקט פון בית המדרש און די ״מלחמה״ אריבערגעפירט אין גאם. א גאנצע נאכט זענען געשטאנען רעדלעך ײדן און הײס דעבאטירט ביז די צױניסטן האבן באשלאסן ״אויפצודעקן די קארטן״. ...

בײנאכט הער איך פלוצים װי שװערע טריט דערנענטערן זיך צו אונדזער הויז. די מלאכי־חבלה קומען ארײן און נעמען מיך צוזאמען מיט מײן שכן הערשל ראצע, איך האב דאם געפיל אז מ׳פירט מיך צום טויט׳ כ׳װיל זיך געזעגעגען מיט מײנע בני־בית׳ אבער ס׳הערט זיך דער געשרײ ״הע־ ראום !״. מ׳פירט אונדז צום בית המדרש. דארט געפינען זיך שוין א פופציק ײדן און בערך אזא צאל פאליאקן. די פאליאקן מיט זײער גלח אין אײן רײ און די ײדן מיט הרב עפשטײן אין דער צװײטער זייט, ...

... מבארדירט. מײנע קוזינען זענען מיט מיר מיטגעגאנגען צום מאביליזאציע־ פונקט. עם איז שוין געװען טונקל. דארט איז אבער געװען א שיף אן א רודער. עם דרײען זיך ארום מענטשן, װאכ דארפן זיך צושטעלן אין אנדערע שטעט, און זײ קענען נישט, װײל מען באמבארדירט די װעגן און די סטאציעס. איך האב באשלאסן צו גײן אויף דער כמיעלניקער ראגאטקע, אהײמ־ באפעלן א גרום. פלוצלינג איז געװארן א מהומד״ זענען מיר אויך געלאפן א הײם. צומארגנם האט מען אין גאנצן נישט געקעגט ארויס אין גאם׳ װײל עם זענען בײנאכט פארגעקומען שארפע שלאכטן און די דײטשן זענען אריץ אין שטאט. ײדן װאס זענען געהאט אנטלאפן פון קעלץ און זענען צוריק־ געקומען, האבן דערצײלט שלעכטע דיעם פון כמיעלניק. פרײטיק הא,ט מען שוין געהערט די גאנצע געשיכטע, אז די דײטשן האבן םארברענט דאס בית המדרש און אויםגעהרגעט

מיט שנעלע טריט, דאס הארץ קלאפט האסטיק. איך קוק ארײן דורכן פענצטער, גוײם װוינען דארט. אויף דער װאנט הענגט דאס בילד פון געקרײציקטן יעזוס איך מאך אויף די טיר, קוק זיך ארום. מײן הארץ בלוטיקט, טרערן רינען פון מײגע אויגן, די גוײם מאכן זיך נישט פארשטײן, זײ פרעגן ״צא פאן כצע?״. איך ענטפער נישט און מיט שנעלע טריט גײ איך ארויס, זעץ זיד אװעק אויפן בית המדרש־הויף און םארזינק אין דעם אזוי נישט װײטן אמאל. פאר מײנע אויגן גײען דורך די 17 יאר פון מײן לעבן אין כמיעלניק. קינדהײט, ױגנט. װידער זע איך װי עזרא לויפט שבת פרי תהילים־זאגן. חםידישע ײדן מיט רעליגיעזן ברען און ױגנט, צױניסטישע, באלעבאטישע און קלאםן־באװוסטזיניקע, עםקנים פון דער קהילה און מאגיםטראט, שבת ױם טוב, ימים גוראים, ערשטער מאי, כ׳ תמוז — אלץ לויפט דורך שנעל פאר מײנע אויגן. איך כאפ זיך אויף, ס׳איז שוין פארנאכט. װאס טו איך דא ז דא װעל איך מער גישט פארבלײבן. איך פאר קײז ארץ־ישראל — פארװירקלעכן מײז ױגנט־חלום.