Tumah Street

אין דער ״טומאה״־גאס האט געװוינט א ײד׳ האט מען אים גערופן ר׳ פנחס׳ל׳ בלשון חיבה. ער האט געהאט א שניט־קראם׳ א גרויס געשעפט׳ און איז געװען א גביר אדיר. דאס הויז׳ װו ער האט געהאט די קראם איז געװען זײן׳ און איבער דעם געשעפט האט ער געהאט די װוינונג. אן אפארטאמענט פון 6—7 צימערן דאכט מיר׳ האט קײן קינדער נישט געהאט — און אפשר דערפאר׳ האט ער געהאט א שװאכקײט צו רבי׳ס$ אין יענער צײט פלעגן זײן א סך

... אויף דער צוױיטער װאך האט דער בורמיםטש געלאזט װיםן דעם ראש הקהל, אז אין דעם און דעם טאג קומט אן דער גאסט, אין באשטימטן טאג, גאנץ פרי׳ האט א גרויסער עױ*מ אויםגעשטעלט זיך פון בײדע זײטן װעג, אנהײבנדיק פון דער קעלצער גאס איבערן מארק פון בײדע זײטן טומאה־גאס ביז צו דעם בוםקער װעג װו דער ערן־טויער איז געשטאנען. דער פויליש־רוסישער לערער פון דער שטאטישער שקאלע מארשינםקי איז געשטאנען מיט זײנע שקאלע־קינדער, ײדישע און נישט ײדישע ײנגלעך און מײדלעך. די מײדלעך האבן געטראגן וױיםע קלײדער אוז געהאלטן בלומען אין זײערע הענטלעך. די ײנגלעך זענען געשטאנען אויסגעשטעלט אין א גרופע װי א כאר.

דאם איז געװען אין א פרײטיק אין מיטן טאג. איך בין געשטאנען אין דרויםן פאר מײן טאטנס געשעפט. מיט א מאל האב איך באמערקט אין דער ענד פון דער ״טומאה״־גאס װי צװײ םאלדאטן פירן דרײ ײדן פארבײ יעקל מאםקאלס הויז׳ יװײטער ארויפצו דורך דעם שול־געסל צום רעיענט׳ װו ם׳איז דאן געשטאנען דער רוםישער גענעראל־שטאב. א סך פויערים לויפן נאך און שרײען׳ אז די ײדן זענען שפיאנען. איך בין נאכגעגאנגען׳ זײענדיק נײגעריק װאס דארט קומט אזעלכעס פאר. עס האט נישט גענומען קײן 10 מינוט׳ מען פירט שױן די אומגליקליכע ארוים. די סאלדאטן בינדן זײ די הענט אויף ארונטער׳ און פארװארפן א שטריק אויף דער קראקװע פון משה שיעס טויער. א שטול װערט ארונטער־ געשטעלט. דער ערשטער גײט ארויף אויף דער שטול בנימין גארבער. דער סאלדאט פארװארפט די פעטליע אויף זײן האלדז און שלעפט אפער די שטול. ער בלײבט הענגען. דעד צװײטער איז הארשל פלאם׳ װערט אויך אויף דעם זעלבן װעג געהאנגען׳ דעסגלײכן דער דריטער. נאך דעם הענגען איז ארויםגעקומען א קאזאקישער פולקאװניק׳ האט ארויה־ גענומען זײן רעװאלװער און האט יעדן אײנעם פון די דרײ אומגליקלעכע נאך ארײנגעשאםן א קויל אין קאפ ארײן. דאם האב איך געזען מיט מײנע אײגענע אויגן. איך ...

אין רעזולטאט פון שאפן אין אפריל 1941 — אין הםכם מיט דער פארארדענונג פון קרײזהויפטמאן פון בוםקער קרײז שאפער —דאס געטא אין כמיעלניק. האבן די ײדן געמוזט פארלאזן דעם צענטער פון שטאט און זיך באזעצן אין די שמאלע הינטערגעסלעך. מחוץ דעם געטא זענען געבליבן; די קעלצער גאם, דער גרויסער מארק, די טומאה־גאס און דער בוסקער װעג. די צענטראלע גאס פון געטא איז געװארן די שמאלע בעדנארסקע גאם. נאכן שאפן פון געטא האט זיך קײן ײד נישט געטארט מער װײזן אויפן שידלעװער װעג״ מיט װעלכן מען איז שטעגדיק געגאנגען אין שטאט ארײן. דער אײנציקער װעג׳ מיט װעלכן דער ײד האט זיך געמעגט באנוצן איז געװען די מעריצע. דער ױדנראט האט זיך דאן אריבער־ געטראגן פון לאנגװאלדס הויז אין הויז פון משה בוםקערז שפעטער איז ער ארײן אין בנײן פון מאגיםטראט, בעת דער מאגיםטראט האט זיך איבערגעטראגן אין לאנגװאא־ם הויז״). ...

אין יאר 1941 איז אנגעקומען די שטרענגע געטא־פאראר־ דענונג, צו פארלאזן דעם צענטער פון דער שטאט, װײל דער געטא איז געשאפן געװארן אין די שמאלע הינטערגעסלעך ? שול־גאס, בעדנארםקע׳ פורמאנםקע, באד־גאס און סביבה• מחוץ דעם געטא זענען געװעזן־ די קעלצער גאס, דער גרויסער מארק׳ די טומאה־גאס און דער בוםקער װעג. דער צענטער פון געטא איז געווארן די שמאלע בעדנארסקע גאם. דער ױדנראט איז ארויס פון לאנגװאלדס הויז און ארײן אין משה בוםקערם הויז און נאך שפעטער איז ער ארײן אין בנין פון מאגיסטראט׳ בעת דער מאגיסטראט איז אריין אין לאנג־ װאלדם הויז. די גאנצע צײט פון דער דײטשער אקופאציע האט מען געמעגט זײן אין גאם נאר ביז 6 אװגט. טאג־טעגלעך איז דאס לעבן געװארן שװערער. די דײטשע זשאנדארמעריע איז געװארן דער אײנציקער הערשער אין שטאט און מען האט געפרװוט מיט שוחד צו װירקן אויף זײ צו טוען פארשי־ דענע טומת און צו פארמײדן שטראפן. ...

די ײדן. אלץ איז אפגעמעקט װי נאך טויזנט יאר. משה׳קע פײגגאלדס זדיזן־געשעפט װערט געפירט דורך דער רעגירונג. די בודקעם פון קלײנעם מארק זענען פארשװונדן. די אמאליקע יארידן קומען שוין מער נישט פאר׳ דער באװוסטער מארק־ טאג דאנערשטיק׳ איז א גרויער טאג. די מיליץ׳ אמאל האט עם געהײםן פאליצײ׳ געפינט זיך װײטער אין בערל גראנעקם הויז. דער מאגיםטראט געפינט זיך װו עם איז אמאל געװעזן דאם אלטע שפיטאל נעבן דעם קאשטשיאל־טומאה. דער אנהויב פון דער טומאה־גאם׳ לעצטנם 3־טע מאי־גאם׳ װו עם האבן געהאט די טשײנעם די קלארמאנם׳ עקםימטירט נישט מער. דער בגין איז פונאנדערגענומען געװארן און אויפן פלאץ איז געשאפן געװארן א סקװער. דער טארטאק פון די בלאנקעס איז אין גאנצן צעשטערט און דער טארטאק פון משה אהרן זאלצמאן אין םוכאװאלע װי אויך אלע קאלכאוױונס געהערן צו דער מלוכה. אין אמאליקן מארק און צענטער פון הײנטיקן גארטן שטייט א מאנומענט פאר דער רויטער ארמײ• די ײדישע פאבריקן פון ליכט׳ זײף׳ לעדער אאז״װ זעגען מער נישט פאראנען. געבליבן איז דאם שעכטהויז. די פאםט װאם האט זיך געפונען אינעם הויז פון מאנעם װײנבערג איז פארברענט געװארן און געפינט זיך אין הוח פון מלך אגנעװיטש. די גרויםע פאלקם־שולע איז אינעם גרויםן הויז בײ דער קאלײקע. האגטװערקער־װארשטאטן׳ פון שוםטערם• שנײדערם׳ םטאלארעם׳ זענען נישטא מער. עס געפינען זיך בלויז׳ װי געזאגט׳ עטלעכע נעבעכדיקע קאאפעראטױון. נישטא מער קײן מלוכה־אױטאבוםן־קאמוניקאציע. פון דער אמאליקער גענדז־צוכט׳ פעדערן־אינדוםטריע און האנדל׳ מיט װאס כמי ...