Busko

גאר א חשובן ארט האבן פארנומען אין שטאט די בעלי־ עגלה׳ס װאס י׳אבן געבילדעט א היבשער שיכט און האבן זיך למעשה געטײלט אויף דרײ באזונדערע ״קלאםן״׳ אויב מ׳קאן זיך אזוי אויםדריקן. דער ערשטער ״חשובסטער״ טײל האבן געבילדעט די דראזשקאזשעם׳ װאס האבן נאר געהאט צו טאן מיט די מורינו־דיקע׳ בעםער סיטואירטע פאסאזשירן, װאם זענען געפארן אויף דער ״ליניע״ קעלץ־ כמיעלניק־בוםק־םטאפגיץ. דאן — די װעגענער בעלי־ עגלה׳ם׳ װאם פירן אויך פאסאזשירן אויףדעראויביקערליניע׳ נאר שוין צװײט־ראנגיקע פאםאזשירן׳ װאס האבן שוין געמוזט ױך רעכענען מיט דער ״קאפיקע״, װײל דא האט געקאםט מער װי מיט א דריטל װײניקער׳ װי אויף דער באקװעמער דראזשקע׳ װאס אין איר זענען געזעסן מאקסימום ביז זעקס מענטשן׳ און דא — אמאל ביז 20 ; און דאן דער דריטער ״קלאס״, די גרויםע משא־װעגענער־בעלי־עגלה׳ם׳ װאס זענען שוין געפארן מיט דרײ פערד אין דער ברײט׳ כדי צו קאנען שלעפן די שװערע משאות צו — און פון דער באן אין קעלץ׳ משאות װאם די גאגצע ״ליגיע״ האט פאר־ ברויכט און עקספארטירט אין דער װײטער װײטער װעלט אריץ׳ אנהײבנדיק פון לעדער און פעדערן ביז פאפאכעם און קאזשוכעם׳ גאגצע מענגעס פארן װײטן רוסלאנד.

און װען עם איז אין יענער צײט, טאקע צום ערשטן מאל £ין כמיעלניק, דערשינען א גרויםער פאםאזשיר־אויטאמא־ ביל, װאס האט אנגעהויבן קורסירן אויף דער ליניע קיעלץ- כמיעלניק־בוםק (דאם איז געװען א בארימט קורארט, װוהין מען איז אהינגעקומען אױך פון גאר װײט אפילו ובפרט פון גאנץ קעלצער גובערגיע) — און םטאפניץ, װו עם איז געװען דער פאװיאט, און דער אויטאמאביל האט זיך געמאכט זײן סטאציע פאר לעשמאנם האטעל אין מארק, — האט עם געמאכט א גװאלדיקן רושם אויף דער גאנצער שטאט בכלל, און א דערשיטערנדיקן רושם אויף די בעלי־עגלה׳ם בפרט... איך געדענק װי הײנט־ דער גאנצער מארק איז געװען פול מיט גאפיענדיקע מענטשן, װאם האבן זיך צונויפגעזאמלט קוקן דעם בײזן װונדער װי : א פארמאכטער שײנער קאססן, מיט געפאלםטערטע געזעסן אינעוױיניק — און האט בלויז פיר גומענע ךעדער... און נישט מער... און לויפט אליץ, אן אײן פערד אפילו, — אזוי פון קעלץ אן... א קלײניקײט עפעם, מ׳זעט מיט די אײגענע אויגן װי דער קאםטן לויפט אלײן פון קעלץ ביז אהער, והראיה, ער איז דאך אזוי ״נארמאל״ פארקארזשעט און פארשטויבט פון װעג, און ״סאפעט״... טאקע װי פון נאך אזא שװערער נסיעה און כאטש דו זעסט נישט קײן לעבעדיק באשעפעניש צוגעשפאנט דערצו, הער ...

... אונדזערע משפחות, פרײטיק׳ האט די קריג אויםגעבראכן. צומארגנס׳ שבת, האט מען אויםגערופן אויף דער םאםנאװצער באן־םטאציע, .אז אלע מיליטער־פליכטיקע זאלן זיך מעלדן בײ דער נאענטסטער מיליטער־מאכט. דער רוב האט שױן אבער נישט באװיזן זיך צוצושטעלן צום מיליטער. נישט קלערנדיק פיל האבן מיר געכאפט א לאםט־צוג און אװעק אין דער ריכטונג פון אלקוש־ מיעכאװ. אויפן װעג זענען מיר באמבארדירט געװארן דורך דעם דײטשן לופט־פלאט און מיר זענען בנס ניצול געװארן. נאך א גאנצן טאג פארן זענען מיר אנגעקומען קײן אלקוש, װו מען האט נאך שטארקער באמבארדירט. אויך דער צוג׳ אויף װעלכן מיר זענען געפארן איז באמבארדירט געװארן. מיר האבן געמוזט דעם צוג פארלאזן און לויפן צופום אין דער ריכטונג פון כמיעלניק, דורכן װעג דזשאלאשיץ, מיעכאװ, װײסליץ ביז בוסק. פון בוסק האבן מיר נאך שנעלער אנגע־ הויבן לויפן קײן כמיעלניק. אפלויפנדיק עטלעכע קילאמעטער, האט אונדז א פויער אפגעשטעלט און געזאגט: כמיעלניק ברענט.

... פארװאנדלט געװארן אין א גארטן מיט אלײען. די אויטאבוםך קאמוניקאציע גײט נישט מער דורכן מארק׳ נאר דורך דער קיעלצער גאם׳ דסרכן פינטשעװער װעג קײן בוסק. אין יאר 1956 איז געעפנט געװארן א באן־ליניע פון קיעלץ קיין בוםק׳ װאס מײדט אויס כמיעלניק.

... אדאנק זײער אקטױויטעט און װאכזאמקײט איז צו די כמיעלניקער פועלי צױן איבערגעגעבן געװארן די אויפזיכט און אנפירוגג מיט דער פארטײאישער טעטיקײט אין א רײ שכנותדיקע שטעטלעך. פון כמיעלניק זײנען ארוים שליחים צו פארשפרײטן דאם רוארט פון דער פארטײ אין דעם גאנצן פאװיאט — קײן סטאשעװ, בוםק, קלימענטאװ, סטאפניץ׳ פינטשעװ, און אפילו קיץ קעלץ. זײער טעטיקײט האט אויך דארט געהאט דערפאלג. ...

דאך אזוי װײניק געװוסט װעגן די נאטור־אוצרות פון דעם שטעטעלע בוםק... דערפאר געדענקען אבער די כמיעלניקעד ײדן, װי אזוי די בוםקער ײדן זענען געקומען צו הילף אין דער צײט פון די שלאפקײטן און זײ אפגעראטעװעט פון הונגר־טויט. עס האט זיך ארויסגעװיזן, אז װי שטארק די כאלערע־עפידעמיע האט שוין געהאט ארומגעכאפט כמיעלגיק, האט עם אבער נאך נישט געהאט דערגרײכט בוסק. עם איז געװען א מאדנער צופאל... מען האט נישט געװוםט װעמען צוצושרײבן דעם גרויםן נם. מענטשן האבן געװאלט טרעפן דעם װונדער, האט מען געזאגט — אפשר דערפאר, וױיל בוםק שטײט אויף א בארג און כמיעלניק ליגט אין א טאל, און אפשר טאקע האט דער שלאטקאװער װאלד נישט אדורכ־ געלאזט די כאלערע־באצילן.

... רבעט. מען האט נישט פארדינט. מענטשן האבן געהונגערט. מער, װי דאס, װאם איז געװעזן אין הויז׳ האט מען נישט באקומען. אלע שפײזן זענען אויסגעגאנגען. א חוץ קארטאפל. דאס פלעגט יעדע באלעבאסטע אנגרײטן פון אײן הארבםט ביזן צװײטן, די יאטקעס האבן זיך אויך פארמאבט. די קצבים האבן נישט געהאט קײן פלײש צו פארקויפן, װײל קײן לעבעדיקע בהמות האבן די פויערים נישט געבראכט אין שטאט ארײן, איז נישט געװען װאם צו שעכטן. װען אפילו יא, װאלט אויך גישט געװען פאר װעמען... װײל׳ אויסער די קראנקע, װאם די שפיטאלן זענען שוין געװען איבערגעפולט מיט זײ, איז שוין כמעט קײנער נישט פארבליבן אין שטאט. די אלע, װאם האבן נאך געקענט גײן אויף זײערע פים, זענען זיך צעלאפן אין דעם נאענטן ״שלאט־ קאװער װאלד״ װאס האט זיך געצויגן א מהלך מײלן, לעבן װעג צװישן כמיעלניק און בוםק. ...

עם איז געװען אין יאר 1902 פאר פםח. אין שטעטל האט מען געבאקן מצות אויף פםח, האט דער רב פארארדנט די בעקערס זאלן באצאלן פאר קמחא דפםחא, װען נישט װעט געאסרט װערן דאס מעל אויף פסח. םאנדל בעקער האט געחוזקט און געזאגט, אז ער װעט נישט באצאלן. ער איז געפארן קײן דזשיאלאשיץ, דארט געקויפט מעל און געברענגט קײן כמיעלניק. דער רב האט זײנע מצות געאםרט, דער בעקער האט זײ פארקויפט ביליקער און דעם רב געמאכט א משפט אין בוסק. צװײ טעג פארן משפט איז סאנדל בעקער ארוים פארמאכן די לאדן האט ער ״דערזען״ דעם רבס מוטער נחמד״ ער איז קראנק געװארן און באלד געשטארבן. די גאנצע שטאט האט געזאגט, אז די רביצין האט אים מעניש געװעזן.

... אין א געװיסן פרימארגן דערהאלט איך א ברױו פון בוסק פון םטאראםטװעם קאנצעלאריע׳ אין װעלכן מ׳פאדערט מיך אויף צו קומען אפנעמען מײנע ביכער. ...

... אײן מאל, אין א װינטער־טאג, האבן די בחורים פון די שכנותדיקע שטעטלעך זיך געגרײט צו שטעלן צום ״פריזיװ״ אין בוםק. אזא שטעלן זיך צום ״פריזױו״ איז שטענדיק געװען פארבונדן מיט גרויסע צרות. די ײדישע בחורים ...

... — 1 זלאטע מיט 50 גראשן, קײן בוםק אדער סטאפניץ, פיגטשעװ — אנדערע פרײזן. כדי עס זאל נישט פארקומען קײז שװינדל, איז באשלאסן געװארן צו באשעפטיקן צוױי קאנטרא־ לערן מיט א פענםיע : 10 גראשן אפצאל פון יעדן ״פישוץ״. אלע האבן זיך געגעבן די הענט מקײם צו זײן הײליק דעם באשלוס און נישט מער זיך מישן אין שטאטישע ענינים.

בחמילניק התקײמה בױם ט״ו באב תרע׳ט ועידה גלילית של המזרחי של גליל קילץ, במעמד כ״ג צירים מט״ו ערים באולם המזרחי דפה שהיה מקושט ומהודר בדגלים לאומײם ובתמונות רבני המזרחי. השתתפו הצירים; ל. עהרנרײך ומ. מנטליק מחמילניק, י. כהן וי. בקרמן מקילץ׳ א. י• ליכטנשטײן מפרושוביץ, י. מ. אפמאן מדזיאלושיץ, ע. גורםקי וא. קלרמן מבוםק, מ. שקליארצ׳יק וז. פומראנץ מםלומניק. י. רוטנברג מםטופניץ, ד. דומב וא. פײנשטאדט מפינטשוב א. שפיגל ממיחוב, מ. אורבך מװדיסלאב, י. ש. גוזה וי• ב. ברײטבארד מײנדזױב, מ. קשינסקי משידלוב, ח. גולדבלימ משצ׳יקוצ׳ין, ב. צ. מוניש וש. זמיל מפאצאנוב, ש. א. םלרוש ומ. קופציק מעיר־חדש. ...

... דעם דראמ. קרײז׳ צו געבן פארשטעלונגען אין זײערע שטעט• װי * קיעלץ׳ פינטשעװ, סטאשעװ׳ בוסק א.אנד. ...

דעם 5־טן אקטאבער, דעם ערשטן טאג נאך םוכות בײנאכט■ איז דאם כמיעלניקער געטא געווארן ארומגערינגלט דורך דעד זשאנדארמעריע װי אויך ם.ס.־לײט פון ראדאם, קיעלץ׳ בוסק און פון דער גאנצער אומגעגנט מיט דער הילף פון אוקראינער פוילישער םאליצײ און פײערלעשער, דעם דאזיקן טאג האבן זיך באװיזן באקאנטמאכונגען אין גאם, אז אויף צומארג^ס פארטאג מוז זיך די גאנצע ײדישע באפעלקערונג יאװען א ף דער טארגאװיצע צו דער ״אויםזידלונג״, און װער ם׳װעט זי־ ך אנטקעגנשטעלן װעט דערשאםן װערן אויםן ארט. ...

אײנעם אזא פאל געדענק איך מיט דער פרוי חיה קלײנ־ הענדלער, װאם האט געהאט באהאלטן א קילא גאלד און באלד נאכן אויסגראבן, איז עם געװארן קאנפיסקירט דורך ״או.ב.״ אין בוסק. אויף מײן אינטערװענץ האט זי דאס גאלד צוריקבאקומען. נאך א פאל : א קעלצער קצב, א קריסט, האט אויסבאהאלטן צװײ םפרי־תורה׳ם אין א זײער גוטן צושטאנד. װען די ײדישע קהילה האט זיך צו אים געװאנדן, אז ער זאל זײ אפגעבן, האט ער געפאדערט א גרויםע סומע געלט און נאר אין אויסלענדישער װאלױטע. א דעלעגאציע האט אינטער־ װענירט בײ מיר. איך בין פערזענלעך אװעק צום גוי, אפגענומען די ספרי־תורה׳ם און זײ איבערגעגעבן אין רשות פון דער קהילד־• ...