Paris

חנוך הנוער לא יצא ממםגרת הלמוד המםורתי בחדרים אצל מלמדי גמרא ובבתי המדרש. בחמילניק נוםדה גם׳ במח־ צית השניה של המאה הי״ט, ישיבה גדולה עם שתי כתות ובהן המעולים. מםפר רב של בחורים היה זורם לחמילניק מרחבי למדו 10 שעות לױם. היתה ידועה מראשי הישיבה ומוריה פולין להמשיך בישיבה בלמודים• בחײ הקהילה בשנים 1840 —1870 עשה רבות לשיפור המצב הארגוני ושל המוםדות היהודײם, ראש הקהל ישראל גוטמן, ובמחצית השניה של המאה הי״ט — ר׳ ױחנן םילמן, סבו של הרב סילמן, שהיה ידוע בכנוױת ״ר׳ ױהנן חמיעלניקער״ כמנהיג קהילתו ועםקן ציבורי. הוא ײצג את חמילגיק באםיפת העםקנים בורשה שהתקײמה אחרי הפרעות ברוםיה (1880) ונבחר כשליח יהודי רוםיה לצאת לפרים וללונדון לשם השתדלות ראשי היהדות בפני שלטונות רוםיה. ...

... ערטער אין פוילן לערנען אין דער דאזיקער ישיבה תלמוד. אין די יארן 1840—1870 האט פיל געלײסטעט פאר דער ארגאניזירונג פון ײדישע אינםטיטוציעס אין שטאט דער ראש־הקהל ישראל גוטמאן. אין דער צװײטער העלפט פון 19־טן י״ה — איז געװען באקאנט אלס מנהיג און עסקן פדן זײן קהילה ר׳ יוחנן סילמאן — דער זײדע פון הרב סילמאן, באקאנט אלס ר׳ ױחנן כמיעלניקער. ער האט רעפרעזענטירט די שטאט אויף דער עםקנים־פארזאמלונג אין װארשע נאך די פאגראמען אין רוםלאנד (1880) און איז אויםגעװײלט געװארן אלם שליח פון רוםישן ײדגטום צו פארן קײן פאריז און לאנדאן, צו מאכן אן אינטערװענץ מצד ײדישע פירערס בײ די רוםישע מאכט־ארגאנען.

במוםדות היהודים בעיר ובסביבה, ושמו הלך לפניו כאישױת עממית ועםקן צבורי לא רק בחמילניק עצמה ובםביבתה הקרובה, אלא גם בכל פולין, בהױתו מעורב עם הצבור ועם הרשות כאחד. פולין היתה כפופה בימױ למלכות הרשעה של רוסיה הצארית שהתנכלה מפעם לפעם בזכויות היהודים במדיגה ושלילת אזרחותם. ופעם אחת, אחרי ששוב ניתכו גזירות קשות על היהודים ואחרי הפרעות ביהודי רוסיה בשנת 1880, התכנםו ראשי הצבור היהודי בװרשד״ ובאספתם לטכס עצה נבחרו ר׳ ױחנן סילמן ורבה של קרקוב רבי שמעון סופר (בנו של רבי משה ה״חתם םופר״ מפרםבורג) כשליחי הצבור של יהודי רוםיה לרשוױת הראשױת בערי המלוכה פריס ולונדון להשתדל ולפעול להסרת רוע הגזירות ושיפור מצב היהודים. עובדה זו, שיהדות ךוסיה מצאה לנכון לבחור בר׳ ױחנן העסקן מחמילניק הקטנה לנציגה, מעידה שהוא הספיק לרכוש לו אמון גם מרחוק. הוא דאג גם לחינוך הגון של בנױ, ובנױ, בהם ר׳ ישראל לײב, הױ למדנים ידועים, חםידים ותלמידים של ה״חידושי הרי״מ״ מגור.

... אין דעם פײער פון צװײטן דועלט־קריג איז אויך פון פיערשניצע און פון די דערפער קײן שום זכר נישט געבליבן. פון דעם גאנצן מאלישעװער הויף — לעבט איצט בלויז א טאכטער פון ר׳ אליעזר לײב׳ אין פאריז׳ און צװײ טעכטער פון ר׳ שמואל צבי אין קאנאדע. ...

... משה איציק מאלאזש האט ליכטיקער געמאכט די פארחו־ שכטע שטובן פאר פסח. אין דער מלבושים־קראם פארען זיך די בנים, קעמפערישע גאטורן, פארפארן אזש קײן שפאניע. קײן פאריז, קײן ישראל און השיבגו נאזאד... ...

... פרוי עלקע קאנערצוקער —קאן ז״ל דערעפנט אין פאריז דעם פורים־באל בײ דער כמיעלניקער סאםעטי׳ 17.3.1957. ...

... גיטשע םײנגאלד׳ עלטשע קאנערצוקער־קאן (געשטארבן אין פאריז׳ פראנקרײך), פייגעלע פינטשעװםקי־פײנגאלד (אין ישראל), בעלא מאשנבערג־װילטשיק און א רײ אנדערע. ...

איד גלויב׳ אז ס׳װאלט געװעזן א גרויםע עװלה׳ װען מען זאל נישט דערמאנען די אלע׳ װעלכע האבן אליץ שװער געארבעט בײטאג און אװעקגעגעבן אין די אװנטן זײער מי און ענערגיע און געלט׳ כדי צו קענען אויםהאלטן און פאר־ ברײטערן די ״ביבליאטעק״, די ״אװנט־קורםן״ און פארשײ־ דענע לעקציעס, צו ברענגען מער װיםן פאר די דערװאקםענע און שפעטער פאר דער ױגנט און ציש״א־קינדער שולע א.נ. פון ב. באראכאװ אין כמיעלניק : 1) חנה רבקה קעניגסבערג׳ 2) שמואל טײטלבוים (אין שיקאגא), 3) מרדכי גוטמאן (אין ארגענטינע), 4) ראכל ליס־מאלאשעװער (אומגעבראכט געװארן אין פאריז), 5) יאםל ליסער (אומגעבראכט מיט זײן פרוי און זון אין ראװנע), 6) יהושע גוטמאן׳ 7) די שװעסטער בלומענטאל׳ חיה׳לע, 8) דרעזל, 9) אסתר׳ 10) חנד״ און 11) שײנדל (געשטארבן אין יאר 1937 אין מאנטרעאל• קאנאדע), 12) אברהם׳טשע זילבערבערג, טראגיש געשטארבן אין יאר 1929 אין קראקע, 13) אברהם שװיעטשניק געשטארבן אין יאר 1929 אין כמיעלניק, 14) אלתר גליקםמאן, 15) מרדכי שפױואק, 16) ױאל סקורעצקי, 17) חיה שרה פעלמאן־פרידמאן. 18) נחמיה םאמבורסקי, 19) בײרעד גארליצקי׳ 20) בלומע דזשארע, 21) חנן פאפלאק 22) יצחק פירשטנבערג, 23) פײװל שפױואק, 24) אסתר אבראמאװיטש, 25) שפרינצע אײזיקא־ װיטש (אומגעקומען דורך די נאציס), 26) רויזע זילבערבערג־ זשערניצקי (אומגעקומען מיט איר קינד אין רוסלאנד), 27) הערש װאלף פאסטערנאק (אין םאריז), 28) אסתר שײן (אין קאנאדע)׳ 29) טעמערל װײצמאן (אין אמעריקע), און א סך אנדערע, װעלכע דער שרײבער פון די שורות׳ האט זײ פאר־ לוירן פון זכרון נאד 28 יאר זיץ אװעק פון כמיעלניק.

... (פאריז) ...

נאך שװערע קאמפן װער איך דעם 13־טן ױני, 1940, פארװונדעט און גענומען אין געפאנגענשאפט. דעם 10־טן ױלי, אנטלויף איך פון דײטשן געפאנגען־לאגער און קום אן אין אקופירטן פאריז. איך מעלדע זיך צו דער פראנצויזישער מיליטערישער מאכט נאך הילף. שפעטער, װען די קארטא־ טעקע פון די אנטלאפענע פראנצױזישע סאלדאטן, װאס זענען אנגעקומען גאך הילף פאלט ארײן צו די דײטשן, און עס הײבט זיך אן א געיעג נאך די אלע, װעלכע האבן נישט געפאלגט דעם רוף צוריקצושטעלן זיך אין זײערע אײנהײטן, װער איך געצװונגען זיך אויסצובאהאלטן. ...

... מיליטער־מאכט אלם אנטלאפענער פון געפאנגען־לאגער, און דורך דער ציװילער מאכט — פאר נישט צושטעלן זיך דעפ 13־טן מאי צו צװאנגס־ארבעט. אויפן פארלאנג פון פאריזער אונטערגרונט־קאמיטעט באקום איך זיך אריבער נאך לאנגע װאגלענישן אין דער נישט־באזעצטער זאנע פון פראנקרײך. איך קום אן קײן טולוז׳ און פון דארט װער איך געשיקט קיץ ליאן, װו ם׳זענען קאנצענטרירט טויזנטער ײדישע פליטים־ משפחות פון גאנץ פראנקרײך, צװישן זײ פיל יתומים. מיט יעדן טאג װערט אבער אלץ קלארער די געפאר אויך דרום־ פראנקרײך זאל אקופירט װערן דורך די דײטשן. םוף דעצעמ־ בער באקום איך פון ליאנער קאמיטעט, אונטער דער אנפירונג פון װאלף אלטער, דוד פרידמאן און ױסף קאט די אויפגאבע צו שאפן פארבינדוגגען כדי צו קענען ראטעװען קינדער און געזוכטע דורך דער געםטאפא קײן שװײץ. דאם איז געװען א דרינגענדיקע אויפגאבע, און אין משך פון א קורצער צײט האב איך געדארפט צושטעלן א גענויעם פלאן װי דאס דורכצופירן און א רשימה פון די מענטשן׳ װעלכע איך האב געװונען פאר דער רעאליזירונג פון דער אויפגאבע.

אנהײב 1947 איז געקומען א שליח פון דער כמיעלניקער לאנדמאנשאפט פון פאריז, הער דײטלבוים. ער איז געקומען מיר באזוכן און זיך באראטן װי אזוי צו העלפן רוחמהן מיט אירע פראטעזן. איך האב פארגעשטעלט הער דײטלבוים פאר מײן שעף, א שעף־דאקטאר פון א גרויםן הײל־אנשטאלט אין דײטשלאנד װו איך בין געװען טעטיק מצד ״איונררא״. דער שעף־דאקטאר איז געװען א פראנצויז, א פײנער, ױנגער מענטש. ער האט זיך דורכגעשמועםט מיט הער דײטלבוים און אים געגעבן דאס נויטיקע מאטעריאל, כדי מען זאל קענען מאכן רוחמהן נײע פראטעזעם. איך בין געװעזן גליקלעך. ...

... קבלת פנים פאר ױדל ראזען פון קאנאדע און חנה שרה ראפלאװיסש פון פאריז♦ ...

... װען פראנקרײך איז באפרײט געװארן״ האבן מיר גלײד אײנגעשטעלט פארבינדונגען מיט די לאנדסלײט אין פאריז• צו װעלכע מיר האבן איבערגעשיקט איבער 2 טויזנט פונט שפײז און אויך א צאל נײ־מאשינען. ...

... בסוף שנת 192,0 עזב את חמילניק והיגר לגרמניה. בברלין פיתח את כשרונותיו המסחרײם לממדים רחבים׳ אך לא פפק פימא מגירסא גם שמה׳ לא הזניח את למוד הגפ״ת ומפרשױ והצטײן כסופר׳ מאמרױ פורסמו בהרבה כתבי־עת. עם עליתה של ממשלת הרשע לשלטץ עזב הרב פרײס את ברלין והשתקע בפריז. שם הוציא לאור ביחד עם הרב שוחטמן ע״ה את השבועון ״דאס װארט״. בעתון זה פרסם רבים ממאמרױ על עניני חנוך׳ דת׳ פלפול ומענינא דױמא.

צדוק קאנערצוקער. דער פארײן האט עקזיםטירט צװײ יאד און געװען גוט באקאנט אין פאריז מיט זײן טעטיקײט. ...

... די כמיעלניקער לאנדםמאנשאפט, פארנעמט אן אנגעזעענעם ארט אין ײדישן געזעלשאפטלעכן לעבן אין פאריז און נעמט אן אקטיװן אנטײל אין אלע זײנע טאג־טעגלעכע זארגן און פרײדן. ...

... נאך דער באפדײאונג איז, דורך דער איגיציאטױו פון פרײנט דײטעלבוים, געשאפן געװארן די איצטיקע געזעלשאפט ״די כמיעלניקער לאנדסלײט אין פאריז״. ...

... כמיעלניקער דענקמאל אין פאריז ...

... די כמיעלניקער געזעלשאפט ד,אט זיך באטײליקט אין דער אקציע פארן ײדישן קינד אין די לאגערן׳ פאר ליקװידירן די לאגערן׳ באשטײערנדיק זיך מיט א גרעםערע סומע געלט. זי האט אויך געהאלפן אויפבויען די לײ־קאסע פונעם פאר־ באנד פון די ײדישע געזעלשאפטן און פאלקס־קליניק אין פאריז. די במיעלניקער באטײליקן זיך אויך אין דער פאר־ שפרײטונג פון ײדישן בוך. ...

... כמיעלניקער הילפס־פאראײן אין פאריז ...

... אין פעברואר 1956 האבן מיר געפײערט דעם סד־יאריקן ױבילײ פון אונזער לאנגיאריקן און דורך אלעמען געאכטן פרעזידענט פרײנט שידלאװסקי. אין א געהויבענער ױם־ טובדיקער שטימונג האבן זיך צונויפגעקליבן די כמיעלגיקער אין ׳פאריז, בײ שײן געדעקטע טישן, זיך משמח געװען מיטן בעל־ױבל, װיגטשנדיק אים לאנגע יארן, געזונט און וױיטער־ דיקע לײםטונגען פאר אונזער לאנדםמאנשאפט.

... שארל דײטלבוים — כמיעלניקער אין פאריז ...

... אחותנו קנרצוקר —כהן אלקה (נפטרה בפריז) מנציחים : ...

... האדש-מאיר פראװערמאן - פאריז

... יהושןן (שארל) דײטלבױם - פאריז ...

... יחיאל און שלמה כארצוג - פאריז ...

... אומגעקומען בעת דער דעפארטאציע פון פאריז ...

... פאראײביעט : גיטל פינקלשטײן — פאריז

... הילפס־פאראײן פון כמיעלניקער און אומגעגנט אין ארגענטינע . . . 1053 שארל דײטלבוים / די טעטיקײט פון כמיעלניקער לאנדםלײט אין פאריז . 1059 ...

... כרמלי —טפלוכיץ שמואל — חיפה הרמלי —מפלוביץ חיים — שפײם טפלוכיץ י — קויפמן הלה — רמת־יצחק משפחת טפלוביץ _ פאריז ...