France

... זײנע לעצטע לעבנס־יארן האט ער מיט זײן פאמיליע פאר־ ברענגט אין פראנקרײך, און אויך דארט נישט פארגעסן זײן געזעלשאפטלעכער טעטיקײט, ...

... גיטשע םײנגאלד׳ עלטשע קאנערצוקער־קאן (געשטארבן אין פאריז׳ פראנקרײך), פייגעלע פינטשעװםקי־פײנגאלד (אין ישראל), בעלא מאשנבערג־װילטשיק און א רײ אנדערע. ...

צוזאמען מיטן ארגאניזירן די ארבעטער פראפעסיאנעל האט זיד די ,פ.צ.״ באמיט ארײנציען זײ אינם לײענער־קרײז פון דער ײדישער שטאטישער ביבליאטעק. דא האט זי אבער אנגעטראפן אויף א נישקשהדיקן אנאלפאבעטיזם׳ א סך פון די ארגאניזירטע האבן אפילו נישט געקענט שרײבן ײדישי האט זי געגרינדעט די געזעלשאפט ״אװגט־קורםן״ װו מ׳האט געלערנט שרײבן ײדיש׳ פויליש׳ חשבון׳ נאטור־װיסגשאםט און געאגראפיע. אין די קורםן האבן זיך באטײליקט אקטיװ דויזע קלײנערט־װילטשיק׳ לײבל װילטשיק (בײדע אומגע־ בראכט דורד די נאצים אין קיעלץ) פנחס סקוזשעװסקי, ישראלקע גוטמאן׳ אברהם לאנגװאלד׳ בערל איגעלניק (אומגעבראכט אין פראנקרײך דורך די נאצים) קלמן מיעדזשי־ גורסקי (אומגעבראכט מיט זײן פרוי חוה וױינבערג און זײער טעכטערל אין װארשע) און יאנקל פרידמאן (אומגעבראכט מיט דער כמיעלניקער קהילה), א.אנד. ...

ס׳קומט די קאפיטולאציע פון מוסאלינין. דאס איטאליענישע מיליטער פארלאזט פראנקרײך און נעמט מיט זיך מיט א גרויםן טייל פון די אינטערנירטע יידן. פיל פון זיי פאלן אבער ארײן צו די דײטשן, װעלכע ברענגען זײ אום אויף א שרעק״ לעהן אופן. מיט גרוים מםירת נפש געלונגט בערך א העלפט פינעם טראנםפארט צוריקצוברענגען קײן גרענאבל און אײנ־ צוארדענען זײ אין פארשידענע ערטער.

... אוגטערן דרוק פון ארבעטסלאזיקײט, אלץ־װאקסנדיקן אנטי־ סעמיטיזם און פאליטישע רדיפות, בין איך אין מערץ 1937 געװען געצװונגען צו פארלאזן מײן געבורט־שטעטל במיעלניק, און שװארצן די גרענעץ קײן פראנקרײך. קוים זיך באװיזן אײנצוארדענען אין דעם נײעם לאנד איז אויםגעבראכן די מלחמה. גענוי װי טויזנטער אנדערע אויסלענדער, בפרט ײדן, האב איך װאלונטירט אין דער ארמײ כדי צו קעמפן קעגן גאצי־דײטשלאגד. ...

... מיליטער־מאכט אלם אנטלאפענער פון געפאנגען־לאגער, און דורך דער ציװילער מאכט — פאר נישט צושטעלן זיך דעפ 13־טן מאי צו צװאנגס־ארבעט. אויפן פארלאנג פון פאריזער אונטערגרונט־קאמיטעט באקום איך זיך אריבער נאך לאנגע װאגלענישן אין דער נישט־באזעצטער זאנע פון פראנקרײך. איך קום אן קײן טולוז׳ און פון דארט װער איך געשיקט קיץ ליאן, װו ם׳זענען קאנצענטרירט טויזנטער ײדישע פליטים־ משפחות פון גאנץ פראנקרײך, צװישן זײ פיל יתומים. מיט יעדן טאג װערט אבער אלץ קלארער די געפאר אויך דרום־ פראנקרײך זאל אקופירט װערן דורך די דײטשן. םוף דעצעמ־ בער באקום איך פון ליאנער קאמיטעט, אונטער דער אנפירונג פון װאלף אלטער, דוד פרידמאן און ױסף קאט די אויפגאבע צו שאפן פארבינדוגגען כדי צו קענען ראטעװען קינדער און געזוכטע דורך דער געםטאפא קײן שװײץ. דאם איז געװען א דרינגענדיקע אויפגאבע, און אין משך פון א קורצער צײט האב איך געדארפט צושטעלן א גענויעם פלאן װי דאס דורכצופירן און א רשימה פון די מענטשן׳ װעלכע איך האב געװונען פאר דער רעאליזירונג פון דער אויפגאבע.

... נאך נאװעמבער 1942, װען ליאן װערט באזעצט דורך די דײטשן, װערט אונדזער רעטונגס־ארבעט רעארגאניזירט דורך די פינף אנפירנדיקע טוער אין דער פרײער זאנע פון פראנק־ רײך — דוד פרידמאן׳ װאלף אלטער (שפעטער דעפארטירט) ױםף קאט (איצט אין פראנקרײך), דער גלח אבעי גלאזמאן אלם פארשטײער פון דער פראנצויזישער אונטערגרונט אינעם ײדישן װידערשטאנד־קאמיטעט, און איך. ...

... הויז אויף די פלאנגזן איז שוין געװעזן ארומגערינגלט מיט כוליגאנעס, האט ער זיך דורכגעריםן אויף א מאטאציקל מיט א מאשין־געװער, בכדי צו פרוװן פארמײדן דעם פאגראפ. ער האט געװאלט ארגאניזירן א כוח קעגן די פאגראמשטשי״ קעס. עם איז אים אבער נישט געלונגען. ער איז קוים אװעק פון דארט, אין לעצטן מאמענט פאר דער הריגה. בעתן פראצעס קעגן די אנטײלנעמער פון קעלצער פאגראם איז ער געװען אקטױו בײם זאמלען דעם באשולדיקונגם־מאטעריאל. ״די מערדער װעלן טײער באצאלן״ — האט ער זיך געטרײםט. ער האט אויך אנטײלגענומען אין אויםפירן דעם טויט־אורטײל איבער פערצן מערדער. אין די לעצטע װאכן פאר זײן טויט, האט ער באקומען די נאמינאציע אלם מיטארבעטער אין דער פױלישער אמבאסאדע אין פראנקרײך. ער האט זיך שוין געגרײט אפצופארן צוזאמען מיט זײן פרוי קײן פראנקרײך. די א.ק.־באנדעס האבן אים אבער נישט געקאנט מוחל־זײן זיין קאמף קעגן די באנדיטן. זײ האבן אים פארנארט דורך א פאלשן דאקומענט, אים ארויסגערופן קײן װארשע, און אים אויפן װעג אויף א בעסטיאלישן אופן דערמארדעט.

... דערהאלטן געװארן שטיצע פון אונדזערע לאנדםלײט אין קאנאדע׳ ארגענטינע און אנדערע ערטער. שפעטער זענען אויך דערהאלטן געװארן שפײז־פעקלעך פאר עולים און פאר נויט־ באדערפטיקע — פון אמעריקע׳ ארגענטינע און פראנקרײך. אלע אונדזערע לאנדסלײט האבן מיט א ברײטער האנט גע־ האלפן אײנארדענען די נײ־געקומענע כמיעלניקער אין ישראל. יעדער עולה האט דעמאלט באקומען א קלײנע הלװאה אויף ערשטער אײנארדענונג. א גרויסע צאל פון זײ האבן אויך באקומען גרעםערע הלװאות װאס האבן זײ דערמעגלעכט צו שאפן זיך אן עקזיםטענץ. דער קאמיטעט האט אויך געהאלפן א רײ לאנדםלײט קויפן ארבעטס־כלים.

... דער סעקרעטאריאט פון ״ארגון ױצאי חמילניק בישראל״ שטײט אין כסדרדיקן ברױולעכן ?אנטאקט מיט אונדזערע לאנוסמאנשאפטן אין אמעריקע׳ קאנאדע׳ ארגענטיגע, פראנק־ רײך און מיט יחידים אין בראזיל׳ באלױױע׳ ענגלאנד און פוילן. דער ארגון אין ישראל איז פאר די אלע לאנדםמאנ־ שאפטן און יחידים א צענטער אין אלע הינזיכטן. ...

... װען פראנקרײך איז באפרײט געװארן״ האבן מיר גלײד אײנגעשטעלט פארבינדונגען מיט די לאנדסלײט אין פאריז• צו װעלכע מיר האבן איבערגעשיקט איבער 2 טויזנט פונט שפײז און אויך א צאל נײ־מאשינען. ...

פאר פעקלעך־שפײז אין די לאגערן אין דײטשלאנד, עםט־ רײך׳ איטאליע׳ אין פוילן, אין באפרײטן פראנקרײו װי אויר אין ישראל. נײ מאשינען צו לאנדםלײט אין פראנקרײך, געלט־ שטיצע צו לאנדםלײט אין דײטשלאנד, עסטרײך, איטאליע, ציפערן, פוילן און ישראל װי אויך צו נײ־געקומענע אין אמעריקע. ...

... די ײדישע לאנדםמאנשאפטן, נאכן גרויםן חורבן׳ האבן זיך איבערגעשטאלטיקט און אנגענומען אן .אנדער כאראקטער װי פארן קריגי. פון א קאװא־סאסיעטע האבן זײ זיך פארװאנ־ דלט אין סאציאל־געזעלשאפטלעכע און קולטור־ארגאניזאציעם און פאראיגטערעסירן זיך מיטן גאנג פון די געשעענישן אין אלגעמײנעם און ײדישן לעבן פון פראנקרײך. ...

... דער שלמהלע, א פארװונדעטער, מיט א צװײטן כמיעלניקער — לעאן רובינשטײן — א שװער־פארװונדעטער, זענען צוריקגעקומען אין פראנקרײך, װו זײ האבן זיך אויסגעהײלט, און צוזאמען מיט א גרופע פון 40 מאן, אפגעשיקט געװארן ...

... א דריטער כמיעלניקער לאנדסמאן — הערש־װאלף פאס־ טערנאק, װעלכער איז געװען דער לעצטער בײם אפרעטן און דערצו נאך א פארוװנדעטער איז אריבער די גרענעץ קײן פראנקרײך און צוזאמען מיט זײן שװאגער, דעם לאנגיאריקן טוער אין דער ארבעטער־באװעגונג, העשל לאנגװאלד און םיל אנדערע, ארײנגעפאלן אין לאגער, װו זײ האבן געשמאכט נײם טרויעריק־באקאנטן לאגער־רעזשים׳ ביזן אויםברוך פון קריג. א באפרײטער האט זיך העשל לאנגװאלד פרײװיליק אנגאזשירט אין דער פראנצויזישער ארמײ. נאכן קריג קומט העשל צוריק קײן פוילן און שטעלט זיך אין דינםט פון דער פאלקם־דעמאקראטישער פוילישער מלוכה. ...

... מיט דער כמיעלניקער לאנדסמאנשאפט אין פראנקרײך פירט אן א קאמיטעט, װעלכער באשטײט פון פאלגנדיקע פערזאנען : ...

... אומגעקומען אין פראנקרײך• ...

... מיץ ליבער חבר ר׳ מאטיל מינצבערג ע״ה, אן אײדעם פון ר׳ ישראלקע דיאמענט. א ײד א גביר, א שטארקער בן תורה׳ א יחםן׳ געהאט פון די גרעסטע געשעפטן׳ אויך באנקן אין פוילן. ער פלעגט זײער אפט קומען צו מיר קיץ בערלין. װען איך האב פארלאזט דײטשלאנד אין אנהויב פון היטלערם ימ״ש ממשלה, האב איך אים געבעטן ער זאל פארלאזן פוילן און מיטקומען קײן םראנקרײך. זיץ ענטפער איז געװעזן: אויב דאס פוילישע ײדנטום זאל חלילה אומקומען׳ װיל איך מיך נישט ראטעװען. איך האב געהערט, אז ער איז אומגעקומען אין רוםלאנד. יהי זברו ברוך. ...

צום אנדענק פאר די קדושים פון פדאנקרײך, בעלגיע און פוילן׳ האט די געזעלשאפט אװעקגעשטעלט 2 מאנומענטן אויפן בית־עולם פון ״באניע״ — אויף 2 באזונדערע קרקע׳ם. אויף די מאגומענטן זײנען אויםגעקריצט די נעמען פון אלע ...