America

... מאפטא׳ מתלמידי הנועם־אלימלך, ונפטר בן פ״ג שנה׳ ובמקומו בא בנו הג״ר בריש. וכן ישב בםטאשוב רבי אברהם יצחק ױםבלום׳ מצאצאױ של רבי אלימלך מליזגסק, חותנו של רבי אליעזר דוד מראדושיץ׳ נכד ה״סבא קדישא״ מראדושיץ. בנו רבי נפתלי ויםבלום שימש ברבנות בקושיץ וממנה עבר לרבנותה של סנדישוב, נפטר בערך בשנת תרע״ט. בנו רבי ברל ויםבלום מילא את מקומו בסנדישוב. באחרוגה ישב בה רבי שלמה פרדם, נכד ר׳ מאירל מאפטא, שבנו הוציא באמריקה את הירחון הרבני ״פרדס״. שהיה איש ישר מאד ומנגן מופלא בתפילה׳ ועם סױם תפילתו היה כולו רטוב מזיעה.

ולבםוף קבל עלױ להנציח את זכר אבױ הצדיק ולהוציא לאור בדפום את םפרו ״שארית ברכה״. אך כנראה לא היתה זו עבודה קלה לאםוף את כתבי־היד הפזורים במקומות שונים בעקב מאורעות מלחמת העולם הראשונה שצלה רחף זמן רב על עיר מולדתו אוזירוב שנחרבה בידי גײסות הרוםים, ועלױ היה לעשות מאמצים כבירים כדי לאםוף את ה״יש״ מכתבי־ היד שנשארו, וגם להוםיף מפי הזכרון, שלו ושל אחרים, כפי שבעצמו כותב ב״פתיחה״ שכתב לספר, שזה עשרים שנה עברו מאז פטירת אבױ מחבר הספר באפטא, אך אבױ למרות חריפותו ובקיאותו לא היה רגיל לכתוב את תורותױ בכתב, אף שהשתוקק להוציאם לאור21), ויען שלא נתאפשר לו לכתוב בעצמו הורה לבנו הגדול ר׳ משה יחיאל (שישב אחר כך באמריקה) לכתבם. אף הוא, הרב מחמילניק האחרון, רשם כמה מאמרים מפי זכרונו, מלבד רשימות קטנות מדברױ שהױ מונחים אצלו׳ והוא מתאר את הקשײם שמצא בעת בואו לערוך את המאמרים הנכללים בספר, בלי שנחן לנו לכתוב גם מקצת מפרטי חײו כרב העיר. הםפר שהוציא צױין בשם ״חלק ראשון״, כנראה שהיה בדעתו להוציא גם חלק שגי, ואף נמצא

הפעילות הצױנית הראשונית בחמילניק התחילה עוד בחיױ של ד״ר הרצל ז״ל, עם התחלת תקופת ה״צױנות המדינית״. בתקופה זו׳ בימי שלטון הצאר בפולין, היתה הצױנות אסורה. הפעילות הצױנית הר״בטאה בפעולות חשאױת מאחורי גבה של המשטרה הרוםית״ בעיקר בבתים פרטײם, תוך הםוװ״ה. לאחד הבתים האלה שימשה דירתו של העםקן משה בורנשטײן (כעת באמריקה). מאחורי חנות המנפקטורה שלו היה חדר צר׳ בלתי נראה לעין׳ ושם הײנו נאםפים לישיבות, הרצאות ולפעו־ לות אחרות, שהתבטאו במכירת שקלים לקונגרסים צױגײם, התרמה ואםוף כספים לקרן הקײמת לישראל׳ הפצת עתונים צױנים ורכישת חברים לרעױן הצױני. בורנשטײן היה איש משכיל׳ בן לאב משכיל׳ ױצא גליציה — שהתכתב עם נחום םוקולוב והשתהף בפועל בעתון ״המליץ״. ...

פיל בדחנים זענען געװען אין פארשידענע צײטן׳ אבער יאסל מארשאלעק (פרידמאן) געדענקען אלע מיט זײן גרויםן הומאריםטישן רעפערטואר אויף אלע חתונות. זײנע פאראדיעס און פרײלעכע גראמען האט ער .אלײן געשאפן און זײ זענען שפעטער געזונגען געװארן דורך בעלי־מלאכות בײ זײערע װארשטאטן און דורך סוחרים אין זײערע קראמען. אײן ליד פון פיל חתונה־לידער האט זיך אנגעהויבן: ״גאט האט געזאגט צו אברהמען, ער זאל נישט דערװעגן צו לאמען׳ נאר ער זאל גײן דעם גלײכן װעג״... װעז יאםל מארשאלעק איז אװעק קײן אמעריקע, האט שוין כמיעלניק מער נישט געהאט קײן לײטישן בדחן. פארשידענע ױנגעלײט האבן געפרװוט זיץ בדחנים׳ אבער אן דערפאלג, צװישן זײ — זלמן היטל־ מאכערם אײניקל און יאסל בזשיסקע, װעלכע האבן נאר אויפ־ ...

... אז איך בין אײן ײדישקע געבליבן פון אלע. איך האב זיך אבער געטרײסט דערמיט, װאם איך האב חברים אין ארץ־ ישראל און משפחה אין אמעריקע און ארגענטינע אין איר װעל נאכן קריג נישט בלײבן אלײן.

... אין םעפטעמבער 1945 האב איך אויפן װעג פון קעלץ קײו לאדזש געטראפן צופעליק א ײד בײ װעלכן׳ כ׳בין געװאר־ געװארן, אז אין װלאשטשאװע בײ א גוי געפינט זיך א כמיעלניקער ײדיש מײדעלע, דאס אײניקל פון מלבושים־ הענדלער, ר׳ הערשל ראצע ז״ל. צוזאמען מיט די לעבנגעבליבענע קרובים פון דעם מײדל אין נײשטאט, האבן מיר געמאכט די גרעסטע אנשטרענגונגען׳ כדי ארויכצובאקומען דאם מײדעלע פון די הענט פון דעם קריס׳ט, װאס האט בשום־אופן נישט משכים־געװען גערנװיליק דאס קינד אפצוגעבן. ערשט אויף דער אינ־טערװענץ פון אלתר גרינבוים און אנדערע ײדן, װאס האבן דעמאלט געדינט אין ״או־בע״ איז אונדז געלוננען דאס קינד ארויסצובאקומען. ר׳ הערשל ראצעס אײניקל געפינט זיך הײנט־ צו־טאג אין אמעריקע. ...

... אין דער צײט האט מײן בעםטע פרײנדין עדזשא קאץ, א געבוירענע פון אפט, אין מיר גישט פארגעסן, זיך געשפארט פון איר ארעם עסן, אויף א געהײמען אופן מיר געהאלפן און בײם לעבן דערהאלטן. איצט געפינט זי זיך אין לאס־אנזשע־ לעם, אמעריקע.

םרײגט לעמבערג איז פארנדיק קיץ אמעריקע באפולמעכ־ טיקט געװארן דורכן ארגון צו באקומען א קענטיקע םומע צו געבן הילף די עולים און פאר דער אקציע צו פאראײביקן די כמיעלגיקער קדושים דורך אויפשטעלן א ״בית חמילניק״. די דאזיקע הילף איז קודם כל געקומען מצד דעם כמיעלניקער ״רעליף״ אין אמעריקע. אויף אונדזערע װענדוגגען איז אויך ...

מיט דער באנײאונג פון דער מאסן־עליה פון פוילן אין אלע איז נויטיק געװען צו געבן הילף בײם אײנארדענען זיך יאר 1956 זענען אנגעקומען 35 כמיעלניקער משפחות. זײ אין לאנד. באלד נאכן עפנטלעכן קבלת־פנים לכבוד די נײ־ געקומענע זענען געמאכט געװארן א רײ אקציעם מיטן ציל צו שאפן פאר זײ באלדיקע הילף. אויף אונדזער אפעל צו לאנדםלײט אין אמעריקע׳ זענען באלד ארויםגעשיקט געװארן שפײדפעקלעך צום פארטײלן צװישן די נײ־געקומענע. אויך די לאנדסלײט אין קאנאדע און ארגענטינע האבן זיך אפגערופן ...

... ם׳װערט באשלאםן ארויםצושיקן ברױו צו אלע לאנדסלײפ אין אמעריקע און זײ אינפארמירן װעגן דער רעארגאניזירטעד פאראײניקטער הילפם־ארגאניזאציע פאר כמיעלניק, און אויך אפעלירן צו זיי פאר בײשטייערונגען כדי צו העלפן אונדזערע לאנדסלײט. ...

... אין פרילינג פון 1946 האבן אנגעהויבן אנצוקומען קײן אמעריקע די ערשטע געראטעװעטע כמיעלניקער ײדן פון די לאגערן אין דײטשלאנד און אויך פון שװעדן. פון אט די ײדן האבן מיר דא באקומען די ערשטע דירעקטע גרוסן װעגן חורבן כמיעלניק, און װעגן אלץ װאס ס׳איז פארגעקומען אין כמיעלניק דורך דער גאגצער צײט פון דער נאצישער אקו־ פאציע, פון זײער לעבן נאך דער באפרײאונג אין כמיעלניק װי אויך פון זייער לעבן אין די לאגערן. ...

... רשימה פװ געשטארבענע איו אמעריקע רשימת הנפטרים באמריקה ...

... משה לײזער מינץ / מיט כמיעלניקער אין אמעריקע . 997 ...

... נדער פון זײן עלטםטער טאכטער חנד״ (וואס װעלװעלע קלעזמאר איז געװען ױיער פאטער און אלײן געשפילט אויף פארשידענע אינםטרומענטן, װי פידל, טראמ־ פײט׳ קלארנעט) — זײנע פיר זין : נאטל דער עלטםטער, איז געװען א גוטער פידל־שפילער. אברהמעלע האט געשפילט קלארנעט און ישראל האט געקלאפט אויפן פויק. דער ײנג־ סטער אליהו איז נאך געװען זײער ױנג, דערפאר איז ער אבער שפעטער געװארן א גרויםער קינסטלער אין מוזיק׳ געענדיקט קאנםערװאטאריע אין װין און איז שנעל באקאנט געװארן דורך זײנע טשעלא־קאנצערטן װאם ער האט געגעבן אין די גרויםע שטעט פון פוילן, װי קעלץ׳ לאדזש, װארשע, קראקע און נאך אנדערע, ער האט געהײראט מיט א מײדל פון קעלץ, אבער געשטארבן גאנץ ױנג. זײן אײנציקער זון, װאם האט מיטגעמאכט היטלערם גהינום האט זיך אפגערא־ טעװעט און געפינט זיך אין אמעריקע.

... זון אין ראװנע), 6) יהושע גוטמאן׳ 7) די שװעסטער בלומענטאל׳ חיה׳לע, 8) דרעזל, 9) אסתר׳ 10) חנד״ און 11) שײנדל (געשטארבן אין יאר 1937 אין מאנטרעאל• קאנאדע), 12) אברהם׳טשע זילבערבערג, טראגיש געשטארבן אין יאר 1929 אין קראקע, 13) אברהם שװיעטשניק געשטארבן אין יאר 1929 אין כמיעלניק, 14) אלתר גליקםמאן, 15) מרדכי שפױואק, 16) ױאל סקורעצקי, 17) חיה שרה פעלמאן־פרידמאן. 18) נחמיה םאמבורסקי, 19) בײרעד גארליצקי׳ 20) בלומע דזשארע, 21) חנן פאפלאק 22) יצחק פירשטנבערג, 23) פײװל שפױואק, 24) אסתר אבראמאװיטש, 25) שפרינצע אײזיקא־ װיטש (אומגעקומען דורך די נאציס), 26) רויזע זילבערבערג־ זשערניצקי (אומגעקומען מיט איר קינד אין רוסלאנד), 27) הערש װאלף פאסטערנאק (אין םאריז), 28) אסתר שײן (אין קאנאדע)׳ 29) טעמערל װײצמאן (אין אמעריקע), און א סך אנדערע, װעלכע דער שרײבער פון די שורות׳ האט זײ פאר־ לוירן פון זכרון נאד 28 יאר זיץ אװעק פון כמיעלניק.