Gestapo

... געבן דער געסטאפא און פטור װערן פון דעם שװערן און געפערלעכן באגאזש. דער גוי איז ארומגעגאנגען א פארסמ־ טער, פון גרויס פערצװײפלונג איז׳ ער ארויף צו מיר און מיר אלץ דערצײלט... פאניע זעט, זי לאזט מיך נישט לעבן... און פארענדיקט די שמועסן האבן מיר שטענדיק מיטן ביטערן טראפן... ...

אין אײנעם א פארנאכט, װען כ׳האב געהערט מליטשען קארן, בין איך אראפ אין שײער און געפרעגט : ״װאם איז מיט דיר זאלעװםקיז זײט א פאר טעג דערקען איך דיך נישט, אנטלויפםט פון מיר װי דו װאלסט געהאט א שװער געװיםן. אפשר האט דיך די אוקראינערין איבערצײגט, אז מען דארף מיט אונז פארענדיקן ?״ — ער ענטפערט נישט. איך טענה מיט אים ווייטער איין : ״אבער אוגזער פארניכטונג װעט דיר מאכן אומפארויםגעזעעגע צרות, װעםטו אונז איבערגעבן אין די הענט פון געסטאפא, װעלן מיר מיט טומל און רעש גײן צום טויט — און אז די רוסן וועלן קומען, וועלן זיי אונזער נקמה נוקם זיין״. דאם איז געווען אזא מין גאקעטע ״װאבאנק״ דרײםקײט פון מיין זייט — ער ברעכט אויס מיט אי פארשטיק־ טן געשריי : ״זשידזשי פארכי ! איר זענט א שמוציק פאלק׳ זא־װי־זא װעט איר נישט בלײבן לעבן, װען איר װעט זיך אפילו איצט ראטעװען שטײט נאך פאר א נײער קריג פון

... איך אנטײלגענומען אין אן אקציע אפצוהאלטן ײדן זיך צוצו ־ שטעלן און צו װערבירן נײע קעמפער אין דער אונטערגרונט־ באװעגונג. איבער פינף טויזנט מענער זענען פונדעםטװעגן דעפארטירט געװארן און די הילף פאר זײערע פרויען און קינדער װערט דרינגנדיקער, הגם דאס װערט אלץ שװערער צוליב דעם, װײל דער אקטױו מוז אראפ אין אונטערגרונט. איך װער אריבערגעפירט אינעם קאמיטעט, אונטער דער אנפירונג פון דעם באקאנטן פאריזער עםקן אדװאקאט לעאן גלעזער. איך טרעט ארײן אין דער אנפירונג צו באזארגן די לאגערן אחוץ מיט שפײז־פעקלעך אויך מיט פארבינדונגס־ מעגלעכקײטן זיך צו ראטעװען פון דארט. די ארבעט װערט געמאכט אונטער א פערמאנענטער געפאר געכאפט צו װערן דורך דער געסטאפא.

דעם 9־טן פעברואר׳ 1943 װערט אונזער קאמיטעט־לאקאל ארומגערינגלט דורך דער געסטאפא און איבער סד אקטױוע טוער װערן פארשיקט. גליקלעכערװײז האט דער ארעםט מיך אויסגעמיטן, װײל יענעם פרימארגן בין איך ארויםגעפארן אין א קלײן שטעטל נעבן ליאן, זיך צו טרעפן מיט א מילי־ טערישן קאמענדאנט מכוח באקומען מיליטערישע שײנען פאר א צאל מענער זײ זאלן זיך קענען פרײ באװעגן. אין יענער נאכט איז אבער דער פראנצויזישער קאמענדאנט ארעסטירט געװארן. איך האב זיך געאײלט צוריקצופארן קײן ליאן, דארט האב איך געדארפט דערלײדיקן פארשײדענע ענינים אין אונדזער לאקאל. דא קומט מיר אבער אנטקעגן אונדזער פארטרויאונגם־מאן אין דעם שטעטל און ראט מיך נישט צוריקצופארן, װײל דער װעג קײן ליאן װערט שטרענג

... מיליטער־מאכט אלם אנטלאפענער פון געפאנגען־לאגער, און דורך דער ציװילער מאכט — פאר נישט צושטעלן זיך דעפ 13־טן מאי צו צװאנגס־ארבעט. אויפן פארלאנג פון פאריזער אונטערגרונט־קאמיטעט באקום איך זיך אריבער נאך לאנגע װאגלענישן אין דער נישט־באזעצטער זאנע פון פראנקרײך. איך קום אן קײן טולוז׳ און פון דארט װער איך געשיקט קיץ ליאן, װו ם׳זענען קאנצענטרירט טויזנטער ײדישע פליטים־ משפחות פון גאנץ פראנקרײך, צװישן זײ פיל יתומים. מיט יעדן טאג װערט אבער אלץ קלארער די געפאר אויך דרום־ פראנקרײך זאל אקופירט װערן דורך די דײטשן. םוף דעצעמ־ בער באקום איך פון ליאנער קאמיטעט, אונטער דער אנפירונג פון װאלף אלטער, דוד פרידמאן און ױסף קאט די אויפגאבע צו שאפן פארבינדוגגען כדי צו קענען ראטעװען קינדער און געזוכטע דורך דער געםטאפא קײן שװײץ. דאם איז געװען א דרינגענדיקע אויפגאבע, און אין משך פון א קורצער צײט האב איך געדארפט צושטעלן א גענויעם פלאן װי דאס דורכצופירן און א רשימה פון די מענטשן׳ װעלכע איך האב געװונען פאר דער רעאליזירונג פון דער אויפגאבע.

... די פרוי פון כמיעלניקער פאלקס־שול־לערער קאנדערא, א טאכטער פון די פאװלאװסקים, האט געמסרט מרים מיאדאװניק בעת זי האט געפרװוט פארן פון קעלצער װאקזאל קײן װארשע מיט איר ברודערס ײנגעלע. אין רעזולטאט פון דער דאזיקער מםירה האט די געםטאפא געשאסן דאם קינד.

... וװינען. מײן באלעבאסטע איז אבער צוריקגעקומעו א דעײ שלאגענע. מען האט איר אויפן דארף דערצײלט, אז דאס הויז פון מיץ ״לעטניםקא״ איז פארפלאמבירט דורך ״געסטא־ פא״. די אלטע באלעבאםטע איז ארעםטירט און דאס גאנצע דארף באשולדיקט זי׳ אז זי האט געהאלטן בײ זיך ײדן. מײן ״מומע״ טרײבט אונדז ממש פון שטוב ארוים• איך האב מער קיץ כוח נישט. װאלט איך געװען אלײן גײ איך אין ארבעטס־ אמט זיך מעלדן אויף ארבעט קײן דײטשלאנד. איך בין דאך אבער מיטן קינד׳ צו װעלכן איך בין אזוי שטארק צוגעבונדן. ...