Berlin

... בן אנטיילגענומען אלם זעלנער אין דער פוילישער ארמיי (װאס איז ארגאניזירט געװארן אין רוסלאנד), למשל נחום אץ מאיר מאלי׳ משה קװאשניעװסקי (מיעטעק) און אנדערע׳ װאס האבן געקאנט אפטמאל פארװירקלעכן זײער נקמה־געפיל לגבי די מערדער פון זײערע אומגעבראכטע ברידער און שװעסטער. באזונדערס האט זיד אויסגעצײבנט דער טאנקיסט נחום מאלי׳ װאם האט אנטײלגענומען אין שװערע קאמפן בײם פארםירן די װײםל (צװישן װארקע און פיליצע) װי אויך בײ דער באפרײאונג פון פראגע און פארסירן די אדער. נאך דער באפרײאונג פון א קאנצענטראציע־לאגער אין דער געגנט פין בערלין׳ איז נחום מאלי װאם האט שוין געהאט באקומען פאר זײן קאמפסטעטיקײט די העכםטע מיליטערישע אויסצײכנונג ״װירטוטי מיליטארי״ און האט אויך געענדיקט אן אפיצירן־ שולע׳ געװען צװישן די דעראבערער פון בערלין׳ װו ער איז ארײנגעפארן אויף זײן טאנק30). עס דארף וױיטער דערמאנט װערן דער ארטילעריםט און פאראשוטיםט פאדפארוטשניק משה קװאשניעװםקי (מיעטעק), װאס האט זיך אראפגעלאזט מיט א ספעציעלער גרופע פון 14 פאראשוטיםטן בײ אסט־ ראװצע׳ כדי פעםטצושטעלן צי אין דער געגנט פון קעלצער און קראקאװער װאיעװודסטװע געפינען זיך פארטיזאנער• אפטײלונגען פון דער סאװיעטישער פרײנטשאפטלעכער ארמײ ״ארמיא לודאװא״, און אויב אזעלכע געפינען זיד׳ זײ צו ארגאניזירן׳ אויסשולן און פארזיכערן מיט געװער. פאקטיש האבן זיך אין יענער געגנט געפינען בערך 3000 רוםישע און פוילישע פארטיזאנער. װי אן אינסטרוקטאר און קאמאנדײ־ פון א באטאליאן פון מינעס־אויפרײסער׳ האט קװאשניעװםקי געגעבן זײן צושטײער צו דער רעארגאניזאציע פון די פארטי־ זאנער־פארמאציעם׳ װאס האבן אנגעהויבן אויםפירן סטאבילע אטענטאטן אויף דײטשישע מיליטערישע אביעקטן מיט דעי

... הילף פון באמבארדיר־אעראפלאנען. אין מערץ 1945 זענען מיר אריבער דעם אדער מיט נאך פיל מיליטערישע אײנהײטן. יעדן טאג זענען מיר געגאנגען פארוים קײן בערלין׳ שטײענדיק אין קאנטאקט און באקומענדיק באפעלן פון א־נדזער שטאב. יעדן טאג האבן מיר זיך גערוקט פארוים בערך 40 קילאמעטער.

... קורץ נאך דעם האב איך באקומען א באפעל צו פארלאזן דעם לאגער און פארזעצן דעם װעג ביז בערלין. דארט האט זיך אפגעשפילט דער לעצטער קאמף. די דײטשן האבן געעפגט א שטארק פײער, בערך דרײ קילאמעטער פון בערלין. מיר האבן צוזאמענגענומען אלע כוחות און אנגעהויבן שטארק באמבארדירן בערלין. אונדזער לוםט־פלאט האט גוט געארבעט. די דײטשע כוחות האבן זיך צוזאמענגעבראכן און מיר האבן ארײנמארשירט קײן בערלין אונטער א פײער פון הארמאטן. אונדזערע טאנקען זענען געגאנגען פארוים אויף די גאסן פון בערלין און ליקװידירט יעדן װידערשטאנד.

אונדזער פראנט־ליניע איז געװעזן ביז צו דער עלבע. אויף דער עלבע האבן מיר געטראפן די אמעריקאנער סאלדאטן. דאם איז געװעזן דעם 5־טן מאי׳ 1945. אין די געגנטן ארום בערלין האבן נאך קלײנע גרופן פון דײטשן געפרװוט שטעלן א װידערשטאנד. זײ זענען אבער שנעל ליקװידירט געװארן. מיר זענען ארוים פון בערלין און צוריק־ געקומען אין דער געגנט פון לאגער. דארט זענען מיר שוין געװעזן א לענגערע צײט׳ ביז מיר האבן באקומען דעם באפעל צוריק קײן פוילן. אויפן װעג קײן פוילן האבן מיר שוין געטראפן פיל באפױיטע ײדן פון די לאגערם. צװישן זײ האב איך געזוכט מײנע טײערע ברידער און שװעםטער״ מײנע כמיעלניקער לאנדםלײט אבער קײנעם נישט געטראפן. אנקומענדיק קיץ פוילן האב איך באקומען א העכערן ראנג און א פרישע מיליטערישע אויםצײכענוגג.

... אין דער ענגלישער ארמײ 1945 אלס דאלמעםשער אין בערלין צװישן די רוסן אין ענגלענדער ...

... בסוף שנת 192,0 עזב את חמילניק והיגר לגרמניה. בברלין פיתח את כשרונותיו המסחרײם לממדים רחבים׳ אך לא פפק פימא מגירסא גם שמה׳ לא הזניח את למוד הגפ״ת ומפרשױ והצטײן כסופר׳ מאמרױ פורסמו בהרבה כתבי־עת. עם עליתה של ממשלת הרשע לשלטץ עזב הרב פרײס את ברלין והשתקע בפריז. שם הוציא לאור ביחד עם הרב שוחטמן ע״ה את השבועון ״דאס װארט״. בעתון זה פרסם רבים ממאמרױ על עניני חנוך׳ דת׳ פלפול ומענינא דױמא.

... נחום מאלי / מיט דער פוילישער ארמײ פון ראװנע ביז בערלין . .. 861 ...

... איך זע זײ װי איצט׳ די כמיעלניקער... אט איז אברהם שטראך׳ א שװאך קינד געװען׳ װאם איז אויסגעװאקסן צל אן ארבעטזאמער׳ שטאלצער גוט־באזיצער. יעדן טאג איז עד ארויםגעריטן אויף א פערד — באארבעט פעלדער לויט די גײעסטע מעטאדן׳ געהאט א ״האדאװלע״ פון פערד און קי׳ באקומען אלם גוטער לאנדװירט א פרעמיע פון צוזאמענפאי־ פון פוילישע פריצים. אין ײדישע הענט זענען געװען טארטאקי׳ קאלך־אויװנם׳ מילן׳ גיפס׳ א פאבריק פון זײף׳ א פאבריק פון ביר׳ גארבערײען׳ גרויסע פאשערײען פון גענדז און פיש . הונדערטער משפחות האבן דערפון געחאט פרגםה. אין די בערליגער האלעס האט מען געפאדערט כמיעלניקער גענדז. כמיעלניקער ײדן האבן עקספארטירט האלץ׳ תבואה׳ אײער׳ פעדערן׳ גענדז.