Warsaw Ghetto

נאכן פארנעמען װארשע דורך די נאציס׳ האט םמאלארזש זיך געפרװוט ראטעװען קײן ראטנפארבאנד. ער איז אבער בײ דער גרענעץ געכאפט געװארן דורך די דײטשן צו א לענגערער שװערער ארבעט און פײניקונג. שפעטער איז אים געלונגען צו אנטלויפן פון װארשעװער געטא קײן בענדין (זאגלעמביע). ...

... אומגעקומען אין װארשעװער געטא. הי״ד. ...

... עם פרוץ המלחמה התכנםו החברים המבוגרים יותר. חלקנו את הרכוש היחידי, את הספריד״ חשבנו שתהיה עיד תועלת בספרים האלה. בשנת 1940 ביקר בחמילניק מרדכי אנילביץ (מפקד גיטו װרשה) והביא לקבוצות שהתארגנו במחתרת ובתנאים חמורים של הכבוש הנאצי ידיעות על מאבקו של הײשוב, ועל הרכוז השומרי הגדול בוילנה; תבע מהחברים המעטים לחנך את הנוער גם בתנאים הקשים. הוקם הקשר עם מרכז התנועה בװרשד״ נתקבלו חוזריפ ובױלטיניפ תחת שמות מוסװים. ...

... אין די קאשמארנע געטא־באדינגונגען האט זיך נישט אינגאנצן אפגעשטעלט די געזעלשאפטלעכע װי אויך קולטי־ רעלע און פארטײאישע טעטיקײט. צוליב מאנגל אין מקורות׳ איז שװער צו רעקאנםטרואירן דאס לעבן פון די פאליטישע פארטײען און יוגנט־ארגאניזאציעם אין כמיעלניק. עם איז נאר באװוסט אז דער השומר־הצעיר האט באנײט זײן טעטיקײט נאכן ארײנקומען פון די דײטשן. אין דער צײט װען ס׳זענען אנגעהאלטן געװארן אונטערערדישע קאנטאקטן צװישן װארשע און די געטאס אויף דער פראװינץ׳ האט באזוכט אויך כמיעלניק מרדכי אנילעװיטש פון דער הנהגה הראשית פון השומר הצעיר, דער שפעטערדיקער קאמענדאנט פון װארשעװער געטא־אויפשטאנה

... אנהײב 1942 איז װידער אנילעװיטש געקומען קײן כמיעל־ ניק׳ װו ער האט איבערגעגעבן זײנע אידעאישע חברים די ערשטע ידיעה װעגן דעם פארניכטונגם־לאגער בעלזשעץ און װעגן דער קאטאםטראפאלער םיטואציע אין װארשעװער געטא. זײן פארשלאג צו שאפן הילף פאר די חברים אין װארשע איז אנגענומען געװארן. עס איז גלײד אונטערגענומען געװארז אן אקציע צו שיקן קײן װארשע געלט און שפײז־פעקלעך. אנילעװיטש האט שוין בעת דעם דאזיקן באזוך פראפאגירט װידערשטאנד װי דעם אײנציקן מיטל אקעגנצושטעלן זיך דער פיזישער מאסן־עקםטערמינאציע פון די דײטשן.

... דארט געגרײט; נאך דער צװײטער ״אויסזידלונג״ אין כמיעלניק, וװ ס׳זענעז נאד פארבליבן נעבעכדיקע רעשטלעך פון דער ערשט נישט לאנג ברויזנדיקער קהילד״ איז אנגע־ קומען טאסיא אלטמאן מיטן צװעק מיטצונעמען אידעאישע חברים קײן װארשע. עס זענען מיטגעפארן בלויז בלומקע סאמעטבאנד און דוד שניפער׳ װעלכע זענען שפעטער געפאלן אין װארשעװער געטא29).

... אויף דער ארישער זײט איז װארשע האבן זיד אויד געפונען באשע ראדזינסקא (מאטילדא), מײטע מיאדאװניק, מרים קאליש אץ איר מאן בן צױן בלאנק (דאס דאזיקע פארפאלק איז אבער ארײנגעפאלן אין די הענט פון דער זשאנדארמעריע), ד״ר באלאנאװסקי, נתן שװער מיט זײן פרוי, ריבטשע דזשארע. אין געטא ווארשע האבן געפונען א צייטװייליקן מקלט די װייטער־ דיקע כמיעלניקער שרידים : בערל האמער, לאה אץ מאניעק פרײס׳ רוחמה זאלצמאן, בלימקע סאמעטבאנד, אברהם דזשארע און רבקה ניסנגארטףג). ...

פון דער װײטנס זעט מען, אז מען נעמט ארויס מענטשן פון די רײען, מען שטעלט זײ אװעק אין דער זײט און מען לאזט זײ איבער. עס קומט צו אונדזער רײ. דאן װענדט זיך דער לויטענאנט פון דער שטאט צו מײן פאטער, אז אויב ער װיל בלײבן אלם גוטער פאכמאן, קאן ער, אבער נישט מיט דער גאנצער משפחה. די קלענערע קינדער מוז ער אװעקשיקן. מײן פאטער איז אבער נישט מסכים. האט ער מיך צוגעשטויסן צו די פארבליבענע און אויך מײן שװעסטער בלימקע, װעלכע איז שפעטער געפאלן העלדיש אין װאר־ שעװער געטא• עס איז געבליבן אויך מײן ברודער. איך האב נאך געהערט פון דער װײטנס מײן פאטערם לעצטע װערטער : בלײבט איר, זאל זײן כאטש א זכר פון אונדזער משפחה. ...

... קײן װארשע בין איך אנגעקומען בײנאכט׳ דעם 30־טן דעצעמבער 1942. דער גוי האט מיך געפירט צו זיך אהײם. דארט האב איך געטראפן ד״ר באלאנאװםקי און גאך כמיעל־ ניקער׳ גתן שװער מיט זײן פרוי ריבטשע דזשארע. דעם צווײטן טאג זענען אהין אגגעקומען: בערל האמער׳ לאה און מאניעק פרײם׳ רוחמה זאלצמאן און מיין שװעםטער בלימקע• אויך אברהם דזשארע און רבקה ניסנגארטן. זײ זענעז אלע געװעזן אין געטא װארשע. דעם צװײטן טאג האט דער גוי מיר געגעבן אגצוהערן׳ אז ער האט דערפילט זיץ פליכט און מער קען ער מיך נישט האלטן. איך האב זיך דערמאנט׳ אז איך האב אין כמיעלניק באקומען אן אדרעם צו א װארשעװער ...

... אלטמן. הם הדװ דרך לפעילות מחתרתית. טוסיה אליטמן בחרה בבלומה סמטבנד כאחת הלוחמת במרד בגיטו שעתיד לפרוץ. אהרי הגירוש השני בחמילניק עברה בלומה לגיטו װרשה והצטרפה ללוחמי הגיטו. שם מילאה תפקיד חשוב בתור מקשרת בין קבוצות .הלוחמים ומספר פעמים עברה לצד הארי לשם בצוע תפקידים קרבײם. עם חםולו של המרד נפלה יחד עם לוחמים אחרים בתוך תעלות הבױב שבהן הגרמנים הכניסו גזים. נפלה במאי 1943. כבוד לזכרה.

דעם ערשטן טאג פס.־ז 1943, אנשטאט צו גײן אין קלויסטער בין איך אראפגעגאנגען צום געטא. איך קרק און דאם הארץ פלאצט מיר. איך שטײ אויף דער צװײטער זײמ פון דער מויער בײם קלײנעם געטא אויף דער זשעלאזנא־גאס. דארט האט נאך נישט געברענט. ארום שטײען גויימ, לאכן און וויצלען זיך. איך זוך, טאמער געפיגט זיך נאד אײנע ׳ווי איי׳ אבער אומזיסט. צום קלײנעם געטא פארן א גאנצע ריי געפאנצערטע אויטאם, פול מיט נאצים אין פולער אוים שטאטונג װי אויפן פראנט. מיטן ערשטן ארײנפאר פאלן פון זײ הונדערטער טויטע. דאס הארץ װאקםט. אפשר װעלן די לעצטע ײדישע גבורים זײ צעברעכן. ליידער װײס איך דעם ...

דעם 19־טן אפריל 1943 קומט ארויף צו אונדז א חברמע פון מײן באלעבאםטע. איך הער װי זײ רעדן צװישן זיך: עפ איז װידער ״קריג״. איך האב באלד פארשטאגען׳ אז דאס מײנט מען דעם געטא־אויפשטאנד. װען יענע איז אװעק׳ האב איך געפרעגט, װאס איז געשען׳ האט מען מיר געענטפערט : ,אן אויפשטאנד אין געטא״ דאם ערשטע מאל האב איו געהערט פון מײן באלעבאסטע א מײנונג װעגן ײדן : ״א שאד װאם זײ האבן דאס נישט געמאכט, װען זײ זענען געװען א גרויםע מאםע׳ נאר איצט׳ װען זײ זענען שוין .א קלײן הײפל״• איך האב אויף דעם נישט געענטפערט׳ בכדי נישט ארויפ־ צורופן א פארדאכט. אין אװנט בין איך געגאנגען מיטן הונט שפאצירן. מען האט געהערט אויפרײסן׳ שיםערײען׳ פלאמען־ פײער האט מען געזען אין דער זײט פון געטא, דער רויך האט געשטיקט, פונקט װי גאנץ װארשע װאלט געברענט. איך האב אין מיר געשטיקט דעם װײטיק, זיך געפרוװט באהערשן, געװישט די טרערן׳ זיך באמיט׳ אז מען זאל׳ חלילה׳ גישט באמערקן מײן טרויעריקע שטימונג. טראץ אלעם, גלײך גאכן ארויפקומען אין שטוב, האט מײן באלע־ באם באמערקט אן ענדערונג אויף מיר: ״סטאשיא, דו איבערנעמםט זיך מיטן גורל פון די ײדן ?״. ער האט אפשר גארנישט געמײגט׳ אבער איך האב שוין איבערגעקלערמ. אפשר װײסט ער שוין װער איך ...

... די ידיעות פון װארשעװער געטא זענען יעדן טאג געװארן טרויעריקער. קריםטלעכע שמוגלערס, װעלכע האבן בײ אונדז געקויפט פוטער און אײער און .אריבערגעפירט קײן װארשע, האבן געהאלטן אין איץ ברעניען פינצטערע בשורות. ...

נאך 10 טעג זענען מיר װידער אראפ פון בוידעם און װידער אנגעהויבן נארמאל צו לעבן. אבער לאנג האט עם נישט געדויערט. עם איז אפריל 1943. די דײטשן ליקװידירן דעם װארשעװער געטא. אט ליקװידירט מען די לעצטע צװײ גרויסע פירמעם ״שולץ״ און ״טעבענס״. די ײדן שיקט מען צום פארניכטן און די גרויםע אוצרות פארמעגן װאס מען פירט ארוים פון געטא טאג און גאכט אן אויפהער װערן מאגאזינירט אין דעם ריזן־בנין׳ װו איך האב געװויגט. די דײטשן באלאגערן דאס הויז פון אלע זײטן. איך מיטן קינד זענען אין א קלעם. מיר קענען שוין נישט אפילו פארלאזן דאם הויז, װײל טאג און נאכט איז עס באלאגערט פון די דײטשן. דרײ טעג און נעכט זענען מיר בײדע געשטאנען הינטער א שאנק׳ מיר האבן מורא געהאט אפילו צו עטעמען, װײל די דײטשן זענען געגאנגען ארײן און ארויס. נאך דרײ ...

... בנו משה הי״ד, מת מות גבורים במרד גיטו װרשה בשנת 1943 בהגנו עם נשק ביד על כבוד עם ישראל.