Crimea

אין יאר 1941, װען איך בין געקומען קײן קרים, האב איו געטראפן שמואל װײנבערג װוינען צוזאמען מיט שמואל קויפמאן. בײ געװיםע כמיעלניקער פליטים זענען שײן דעמאלט געװען בעםערע צײטן. שמואלן האב איך אבער געטראפן בלאס, מאגער, אויסגעפײניקט. כ׳בין געװען דער־ שטוינט, כ׳האב אים געפרעגט, צי האט זיך דאם אלץ געלזינט -י' ער האט מיר נישט געעגטפערט, אויף זײנע ליפן האט זיך באװיזן א שמײכל און נאך א פאר מינוט קלערן האט ער געזאגט : ״אװי מוז עם זײן, עם װעט גוט זײן״. ער האט זיך פאראינטערעסירט מיט אונדז׳ געמאכט באמיאונגען איז איר בין אריץ ארבעטן אין דער זעלבער פאבריק וװ ער האט געארבעט אלם שלאםער־מעבאגיקער. ער האט געפירט א שװער לעבן און האט בכלל פיל איבערגעלעבט. דער לוין האט נישט געקלעקט אויף דעם ארעמען לעבן אפילו. און אזוי איז אדורך די צײט, ביז מיר זענען צוריקגעפארן קײן פוילן. מיר זענען געװען גליקלעך, מיר האבן געהאפט צו קומעז קײז כמיעלניק און טרעפן אונדזערע טײערע און נאענטע. מיר האבן נאך נישט געװוםט זועגן דער פארניכטונג. אמאל איז שמיאל

בײם מלחמה־אויםברוך איז ער אנטלאפן פון תפיםה און אװעק אין די פארנומענע געביטן פון די סאװיעטן• גאך לאנגע װאנדערונגען איז ער אנגעקומען קײז קרים און שפעטער געארבעט אלס מאשיניםט אין א לעדער־פאבריק אין סימפע• ראפאל. װען די שטאט איז אין 1941 פארנומען געװארן דורך די דײטשן, איז יענדרעק פון אײגענעם װילן ארײן אין ײדישן געטא און דארט געלעבט מיט די ײדן. ער האט זיך דערנאך אויך צוגעשטעלט צוזאמען מיט אלע יידן צום גירוש. װען פרײנט האבן אים אויפמערקזאם געמאכט צי ער גיט זיך אפ א חשבון, אז ער גײט צום טויט, האט ער געענטפערט : ״דער גורל פון ײדן איז מײן גורל •״ װען די ם.ס.־לײט האבן זיך דערװוםט, אז יענדרעק איז נישט קײן ײד, האבן זײ איס ארויםגענומען פון דער רײ צום לעצטן װעג און קאנטראלירט. זײ האבן זיך איבערצײגט, אז ער איז נישט געמל׳עט, האבן זײ אים געװאלט באפרײען• ער האט אבער געהאלטן אין אײן טענהן־ ״כ׳בין א ײדי״ די ס.ס.־לײט זענען אים דערבײ באפאלן, צעשלאגן ביז בלוט און אויסגעהאקט די צײן. ...